Łuk triumfalny

Łuk Konstantyna Wielkiego w Rzymie

W architekturze łuk triumfalny to budowla w kształcie monumentalnej, wolno stojącej bramy stawiana dla upamiętnienia ważnej osoby lub uczczenia ważnego wydarzenia, zwykle zwycięstwa militarnego. Przejście pod łukiem triumfalnym autora lub autorów zwycięstwa było punktem kulminacyjnym pochodu triumfalnego. Pierwsze łuki triumfalne powstawały w starożytnym Rzymie (prekursorem były ozdobne bramy budowane przez Etrusków), później ten typ budowli był wznoszony w innych krajach i epokach historycznych.

Zwykle łuki triumfalne były budowane jako stałe konstrukcje i niektóre z nich przetrwały całe stulecia, część z nich natomiast była prowizorycznymi konstrukcjami stawianymi dla uczczenia ważnego wydarzenia. Pierwsze bramy stawiano na podwyższeniu z bloków o graniastym kształcie, nad nim kształtowano otwór przejazdowy. Triumfalne łuki wykonywane były z kamienia ciosowego w kształcie arkadowym jako konstrukcje jedno-, dwu- lub trójprzęsłowe. Filary zdobiono półkolumnami lub wtopionymi częściowo w filar kolumnami, stawianymi na piedestałach podkreślających wysokość budowli, w ozdobnym, często w korynckim stylu. Wyraźnie zaakcentowane łuki przejazdów opierano na ozdobnych impostach. Belkowanie wieńczyła attyka. Wolne pola wypełniano reliefami, napisami mówiącymi o przyczynach powstania tego łuku. Na szczycie umieszczano kwadrygę z posągiem osoby, na cześć której wzniesiono ten łuk.

Przykłady łuków triumfalnych

Starożytne

w Rzymie

Łuk triumfalny Trajana w Ankonie

• Łuk Augusta - niezachowany
• Łuk triumfalny Tyberiusza (15 lub 16 r.), niezachowany do naszych czasów
• Łuk Klaudiusza - niezachowany
• Łuk Tytusa z 81 r.
• Łuk Hadriana - niezachowany
• Łuk Septymiusza Sewera z 203 r.
• Łuk Konstantyna Wielkiego 312 - 315 r.

Na terenie imperium rzymskiego w:

Italii

• Fano - Łuk triumfalny Oktawiana Augusta z I w. - nad via Flamina między Rzymem a Rimini
• Rimini - I wiek p.n.e. (właściwie brama miejska)
• Susa (część Turynu) - Łuk Augusta
• Acosta - Łuk triumfalny Augusta I w. p.n.e.
• Ankona - Łuk triumfalny Trajana II w.
• Arosa - Łuk Triumfalny św. Arosy VIII w. p.n.e.
• Benewent - Łuk triumfalny Trajana II w.
• Werona - Łuk Gali I w.

Galii

• Orange (Vaucluse) - Łuk Tyberiusza z I w.
• Saint-Rémy-de-Provence - Łuk w ruinach Glanum, sprzed podboju Galii przez Juliusza Cezara
• Reims - Łuk triumfalny z III lub IV wieku

Iberii

• Alceáantara - Łuk Trajana na moście z czasów Juliusza Cezara. Na nim tablice Karola V i Izabeli II
• Bera koło Tar raco - Łuk Luciusa Licyniusza Sury (konsul i legat cesarski) - I wiek p.n.e.

Grecji

• Ateny - Łuk triumfalny Hadriana
• Saloniki - Łuk triumfalny Galeriusza

Afryce Północnej

• Trypolis - obecnie Libia, Łuk Marka Aureliusza z II w.
• Timgad (Timkad, Thamugadi) - Łuk Trajana III w.
• Tibissa - Łuk triumfalny Karakalli III w.
• Leptis Magna w Trypolitanii z 203 r. wzniesiony przez Septymiusza Sewera w jego rodzinnym mieście

Azji Mniejszej

• Antalya - Brama Hadriana II w.
• Patora - Łuk Mettius (zarządca Licji) z 100 r.

Lewancie

• Latakia (Al-Lazikijja) - obecna Syria, Łuk triumfalny Septymiusza Sewera.
• Bosra - obecna Syria I w.
• Palmira - obecna Syria III w.

Nowożytne

Tryumfalny wjazd Augusta III do Warszawy przez łuk triumfalny na Krakowskim przedmieściu w 1734. Po prawej widoczny Kościół św. Anny

Łuk Triumfalny w Paryżu stojący na placu Charles'a de Gaulle'a w Paryżu. Znajduje się w 8. dzielnicy, na zachodnim skraju Pól Elizejskich. Stanowi zakończenie perspektywy Pól Elizejskich

Arch 22 w Bandżulu

• Francja:
  • Paryż - Arc du Carrousel, 1806
  • Paryż - Łuk Triumfalny (Arc de Triomphe), 1837
• Gambia:
  • Bandżul - Arch 22, 1996
• Hiszpania:
  • Grenada - Puerta de las Granadas, 1536
  • Madryt - Puerta de Toledo, 1827
  • Barcelona - 1897
• Niemcy:
  • Berlin - Brama Brandenburska, 1791
  • Monachium - Siegestor (1843-1850)
  • Poczdam - Triumphtor
  • Moguncja - Dativius Victor
• Polska:
  • Łuk Augusta w Warszawie
  • Jabłonna - łuk księcia Józefa Poniatowskiego, 1842
  • Ślesin - Łuk Napoleona, 1812
• Rosja:
  • Sankt Petersburg - Narwański Łuk Triumfalny 1834
• Rumunia:
  • Bukareszt - Arcul de Triumf, 1936
• Ukraina:
  • Nowogród Siewierski - Łuk Katarzyny Wielkiej
  • Kamieniec Podolski - Łuk ku czci króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, 1781
• Węgry:
  • Vác koło Budapesztu - łuk z okazji przyjazdu cesarzowej Marii Teresy, 1764
• Włochy:
  • Neapol - Łuk Alfonsa Aragońskiego, XV wiek
  • Mediolan - Arco della Paca, XIX wiek

Ponadto, w formie łuków triumfalnych w XVI-XIX wieku wznoszono bramy miejskie (np. w Gdańsku, Zamościu, Weronie, Antwerpii, Paryżu - Porte Saint-Denis XVII wieku i Porte Saint-Martin)