Żaba jeziorkowa
| Żaba jeziorkowa | |
| Pelophylax lessonae | |
| (Camerano, 1882) | |
 |
|
| Systematyka | |
| Domena | eukarionty |
| Królestwo | zwierzęta |
| Typ | strunowce |
| Podtyp | kręgowce |
| Gromada | płazy |
| Rząd | płazy bezogonowe |
| Podrząd | Neobatrachia |
| Rodzina | żabowate |
| Rodzaj | Pelophylax |
| Gatunek | żaba jeziorkowa |
| Synonimy | |
|
Rana lessonae |
|
| Kategoria zagrożenia (CKGZ)[1] | |
 |
|
| Zasięg występowania | |
 |
|
 Systematyka w Wikispecies |
|
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Żaba jeziorkowa (Pelophylax lessonae[1][2][3] syn. Rana lessonae[4][5][6]) – gatunek płaza z rodziny żabowatych.
Spis treści |
[edytuj] Systematyka
Płaz uchodził w przeszłości za rasę żaby wodnej. Obecnie wiadomo, że stanowi oddzielny gatunek[6], natomiast żaba wodna jest krzyżówką żab jeziorkowej i śmieszki[4][5]. Pomimo tego niektórzy specjaliści nie wliczają jej[7] do Pelophylax esculentus complex, dawniej nazywany Rana esculenta complex, gdzie prócz żaby wodnej umieszcza się śmieszkę[7], w przeciwieństwie do innych[3][8].
Płaza klasyfikowano dawniej w rodzaju Rana, jednakże Frost i współpracownicy zaproponowali w 2006 przeniesienie jej do rodzaju Pelophylax, razem z żabami śmieszką i wodną[7].
[edytuj] Genetyka i ewolucja
Wedle niektórych specjalistów płaz zamieszkuje również południe Włoch. Dwie główne grupy populacji wykazano na północnych stokach Apeninów, jedną na terenie od Sycylii do południowej Kalabrii, kolejną zamieszkującą środkową Kalabrię i resztę Włoch. W Kalabrii obie populacje krzyżują się ze sobą. Jednakże opublikowane w 2008 badania DNA mitochondrialnego ujawniły dwie główne grupy haplotypów. Pierwsza z nich liczy sobie 9 haplotypów i obejmuje tereny w północnych Włoszech, druga natomiast od północnych stoków apenińskich rozpościera się na reszcie kraju, dzieląc się z kolei na pogdrupy kontynentalną i związaną z Sycylią. Te ostatnie rozdzieliły się 0,72 ± 0,16 miliona lat temu. Główne grupy haplotypów, co do których tylko w jednym miejscu stwierdzono ich współwystępowanie, istnieją osobno od 1,33 ± 0,22 miliona lat. Czas od ekspansji dla tch trzech grup od północnej so sycylijskiej obliczono na odpowiednio 105 000, 57 000 i 20 000 lat. Część specjalistów zalicza jednak do gatunku P. lessonae tylko populację północną, dwie zamieszkujące terent leżące bardziej na południe umieszczają w pokrewnym gatunku żaba Bergera (Rana bergeri), podczas gdy jeszcze inni (np. Daniele Canestrelli i Giuseppe Nascetti) wyróżniają dwa podgatunki Rana lessonae lassonae i R. lessonae bergeri[9].
[edytuj] Budowa ciała
Budową ciała żaba jeziorkowa przypomina blisko ze sobą spokrewnione żaby śmieszkę i wodną[4]. Tą ostatnią tak bardzo przypomina pod względem ubarwienia, że dla odróżnienia ich potrzebny jest klucz do oznaczania płazów[6]. W badaniu przeprowadzonym w Wigierskim Parku Narodowym (gdzie żyją obok siebie P. lessonae i P. esculentus) nie potrafiono oznaczyć gatunku aż 71% napotkanych żab zielonych[10]. Płaz osiąga długość od 5 do 7 cm[5], wedle innych źródeł w Polsce osiąga 8 cm[6]. Samice są większe od samców[4].
Grzbiet ciała przyjmuje barwę od trawiastozielonej do żółtozielonej, zdobią go ciemniejsze plamy[5].
Parzyste[5] worki głosowe samca, ubarwione jasnoszaro[4], biało[5] lub niebieskawo[6], leżą po bokach głowy[4]. Uwypuklają się one u końców otworu gębowego[5].
Płaz ten ma długi, ostro zakończony pysk[6].
Ciało żaby jeziorkowej określa się jako wydłużone[6].
Wyróżnia się duży i silnie wypukły wewnętrzny modzel podeszwowy[5].
Występuje dymorfizm płciowy. Jak już wspomniano, Samiec nie dorównuje rozmiarami samicy, jest też bardziej wysmukły[6]. Odróżnia się też workami rezonansowymi[4].
[edytuj] Tryb życia
3 środkowoeuropejskie, spokrewnione blisko ze sobą gatunki z rodzaju Pelophylax nie różnią się zbytnio trybem życia[4].
W obliczu niebezpieczeństwa płaz ten ucieka jednym skokiem do wody[4].
P. lessonae spożywa też kręgowce, w tym płazy ogoniaste[8]. Do pożywienia żaby jeziorkowej zalicza się też złuszczona skóra[8].
[edytuj] Rozmnażanie
Bezogonowy rozpoczyna swą aktywność w kwietniu[6]. Gody odbywają się od końca kwietnia do początku czerwca[5] (w Wielkopolsce w maju i na początku czerwca[6]). Samce przybieraqją wtedy szatę godową[11] i wabią swe partnerki odgłosem godowym zapisywanym jako "koak" z częstotliwością od 30 do 45/s[5].
Samica składa na dnie zbiornika wodnego[6] jaja, czyli skrzek, w formie kulistych kłębów. Każdy z nich zawiera w sobie od 600 do 3000 jaj[5]. Wylęgają się z niego kijanki przypominające te spotykane u żaby wodnej[6].
Gatunek ten krzyżuje się z żabą śmieszką. Mieszańca określa się mianem żaby wodnej[4]. W przeciwieństwie do innych gatunków hybrydowych mieszańce żaby jeziorkowej i śmieszki to osobniki obojga płci, o specyficznej strategii rozrodczej, nazwanej przez Schultza w 1969 hybridogenesis. Wyróżnia się tutaj kilka różnych systemów rozrodczych[3]:
- W Europie zachodniej, gdzie panuje system okreslany literami L-E, następuje eliminacja materiału genetycznego P. lesonae z linii komórek rozrodczych P. esculentus. Jest to proces wieloetapowy polegający na traceniu koleknych chromosomów podczas mitoz, ma on miejsce na etapie wydłużonej proliferacji oogonii. Gamety zawierają już tylko niezrekombinowany haploidalny materiał genetyczny żaby śmieszki. Wynika z tego, geny żaby śmieszki przenoszone są z pokolenia na pokolenie w niezmienionej formie. Taki mieszaniec przystępuje do rozrodu z osobnikiem należącym do macierzystego gatunku żaby jeziorkowej. Rozród pomiędzy dwiema żabami wodnymi rzadko kończy się sukcesem (97% kijanek takich rodziców nie jest zdolna do przeżycia). Mieszańce pochodzą z dawnej hybrydyzacji z udziałem P. ridibundus, żyją obok "czystych" genetycznie żab jeziorkowych.
- Podobna sytuacja zachodzi w Europie Wschodniej, tylko że żabę jeziorkową zastępuje tam żaba śmieszka (system R-E).
- Mieszańce, by móc płodzić potomstwo pomiędzy sobą, muszą być triploidalne i tworzyć gamety typowe dla P. lessonae (system E). Sytuacja taka zachodzi w całym zsięgu występowania żaby wodnej.
Pomimo to zachodnioeuropejski L-E uchodzi za najpowszechniejszy system hybrydogenetyczny, najlepiej też go zbadano[3].
[edytuj] Występowanie
Gatunek ten cechuje się szerokim zasięgiem występowania. Dwie izolowane populacje żyją w Skandynawii: jedna zamieszkuje w okolicy Oslo w Norwegii, druga w Szwecji na północ od Sztokholmu. Północną granicę głównego zasięgu występowania stanowi po części Morze Bałtyckie, po części przebiega ona w Niemczech (płaz nie występuje w Danii). Na zachodzie sięga Hiszpanii (introdukowane populacje), w sposób naturalny Francji, w którym to kraju zaczyna się również południowa granica zasięgu tego bezogonowego, występującego zarówno w Szwajcarii na północ od Alp, jak i we Włoszech na południe od tych gór (wedle IUCN płaz występuje tylko na północy kraju[1], niektorzy specjaliści umieszczają go jednak dalej na południe, aż do Sycylii i Korsyki[9]. Biegnie ona również przez Chorwację, Bośnię i Hercegowinę, Serbię, Rumunię i Ukrainę, sięgając Federacji Rosyjskiej. W Wielkiej Brytanii gatunek wytępiono, ale podjęto reintrodukcję ze Szwecji[1].
Płaz występuje w następujących państwach[1]:
- Austria
- Belgia
- Białoruś
- Bośnia i Hercegowina
- Chorwacja
- Czarnogóra
- Czechy
- Estonia
- Federacja Rosyjska
- Francja
- Hiszpania (introdukowano)
- Holandia
- Liechtenstein
- Litwa
- Luksemburg
- Łotwa
- Mołdawia
- Niemcy
- Norwegia
- Polska
- Rumunia
- Serbia
- Słowacja
- Słowenia
- Szwajcaria
- Szwecja
- Ukraina
- Węgry
- Wielka Brytania (po reintrodukcji)
- Włochy
[edytuj] Siedlisko
Płaz bytuje na wysokości do 1550 m n.p.m. na południu swego zasięgu występowania[1]. Zazwyczaj jednak spotyka się go poniżej wysokości 600 m[9].
Żaba ta niezależnie od pory roku nie oddala się od zbiornika wodnego[4], chyba że wyjątkowo, zmuszona do tego głodem lub wyschnięciem wody[6]. Wedle źródeł polskojęzycznych jej siedlisko stanowią zbiorniki małe i średnie pod względem wielkości[5], a wedle innych źródeł bardzo małe, glinianki, rowy, doły torfowe[6], silnie zarośnięte roślinnością[5], najczęściej leżące w lasach[6]. IUCN podaje szerszy zakres środowisk. Prócz lasów, zarówno liściastych i mieszanych, wymienia tereny porośnięte roślinnością krzewiastą, zwłaszcza rosnące nad wodą gaje olszynowe, ale też porośnięte drzewami lub nie stepy, łąki, pola i torfowiska. Wedle tej organizacji żaba jeziorkowa bytuje w płytkich, niezarybionych, zwykle porośniętych obfitą roślinnością zielną zbiornikach wód stojących, nie tylko jeziorach, stawach, bagnach, ale też większych kałużach, dołach glinowych i żwirowych oraz rowach[1]. W Wigeriskim Parku Narodowym płazy te znajdowano też w dolinach rzecznych i stawach hodowlanych[10]. Jednakże bezogonowy niezbyt dobrze przystosowuje się do środowiska zmodyfikowanego działalnością ludzką, przeżywa w siedlusku nieznacznie zmienionym[1].
Zimę spędza w mule zbiornika wodnego[4], choć odnotowano także hibernację z dala od wody[1]. Zimuje od września do kwietnia[6].
[edytuj] Zagrożenia i ochrona
Całkowita liczebność żaby jeziorkowej obniża się, spadek ten ma miejsce na dużej części jej zasięgu występowania. Płaz pozostaje pospolity w Polsce, republikach nadbałtyckich, w Rosji, na Ukrainie i w Mołdawii[1]. W Rumunii, w Dobrudży jest to jeden z najrzadzych płazów, ustępuje tylko ropusze szarej. Gatunki te zajmują mniej niż 10% przebadaej powierzchni, w przeciwieństwie do najpospolitszych przedstawicieli kompleksu R. esculenta, obecnych na ponad 70%[7]. W Wigierskim Parku Narodowym do opisywanego gatunku zaliza się 2,8% płazów. Z dwóch występujących tam żab zielonych jeziorkowa jest pospolitsza od wodnej, podobnie jak w Parku Krajobrazowym Pojezierza Iławskiego i Parku Krajobrazowym Puszczy Rominckiej[10].
Zagrożenie dla tego gatunku stanowi utrata siedliska. Sprzyjają mu rozwój rolnictwa, urbanizacja, przekształcanie zbiorników wodnych, ich osuszanie i zanieczyszczenie, podobnie jak wpływ drapieżnych ryb na miejsca rozrodu. Podczas gdy na terenie byłej Jugosławii główną rolę odgrywają zanieczyszczenie i handel jako zwierzęceim domowym, na północy problemem staje się zalesianie i konkurencja z sympatryczną żabą śmieszką[1].
Gatunek obejmuje Załącznik III Konwencji berneńskiej, jak również Aneks IV do Dyrektywy Siedliskowej Unii Euriopejskiej i wiele czerwonych ksiąg[1]. IUCN przyznaje jej status najmniejszej troski (LC), krajowe czy regionalne listy nie muszą jednak się z tym jednak zgadzać. Zaproponowano np., by w Dobrudży w Rumunii nadać gatunkowi status zagrożonego (EN)[7].
Zwierzę zajmuje liczne tereny chronione[1].
Prowadzi się dziaąłnia mające na celu redukcję umieralności żab jeziorkowych na drogach[1].
Przypisy
- ↑ 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 Pelophylax lessonae. Czerwona Księga Gatunków Zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) (ang.)
- ↑ Darrel Frost and The American Museum of Natural History: Pelophylax lessonae (ang.). Amphibian Species of the World 5.2, an Online Reference. [dostęp 8 lutego 2009].
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 G. Holsbeek & R. Jooris. Potential impact of genome exclusion by alien species in the hybridogenetic water frogs (Pelophylax esculentus complex). „Biological Invasions”, 2010. Springer. doi:10.1007/s10530-009-9427-2 (ang.).
- ↑ 4,00 4,01 4,02 4,03 4,04 4,05 4,06 4,07 4,08 4,09 4,10 4,11 Wilfried Stichmann: Płazy. W: Wilfried Stichmann, Erich Kretzschmar: Zwierzęta. Warszawa: MULTICO Oficyna Wydawnicza, 1998, s. 192, seria: Spotkania z przyrodą. ISBN 8370731856.
- ↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 Ulrich Gruber: Płazy i gady, gatunki środkowoeuropejskie. Warszawa: Multico, 1997, s. 35, seria: Świat przyrody. ISBN 8370731147.
- ↑ 6,00 6,01 6,02 6,03 6,04 6,05 6,06 6,07 6,08 6,09 6,10 6,11 6,12 6,13 6,14 6,15 Marian Młynarski: Płazy i gady Polski. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1966, s. 46-47.
- ↑ 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 PP Székely, Rodica Plaiasu, Marian Tudor Székely, Ran Plaiasu. The Distribution and Conservation Status of Amphibians in Dobrudja (Romania). „Turk J Zool”. 33, s. 147-156, 2009. doi:10.3906/zoo-0805-12 (ang.).
- ↑ 8,0 8,1 8,2 István Sas, Severus Daniel Covaciu-Marcov, Alexandru Strugariu, Anamaria David & Cristina Ilea. Food Habit of Rana (Pelophylax) kl. esculenta Females in a New Recorded E-System Population from a Forested Habitat in North-Western Romania. „Turk J Zool”. 33, s. 1-5, 2009. doi:10.3906/zoo-0702-8 (ang.).
- ↑ 9,0 9,1 9,2 Daniele Canestrelli, Giuseppe Nascetti. Phylogeography of the pool frog Rana (Pelophylax) lessonae in the Italian peninsula and Sicily: multiple refugia, glacial expansions and nuclear–mitochondrial discordance. „Journal of Biogeography”. 35, s. 1923–1936, 2008. Blackwell Publishing Ltd (ang.).
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Sebastian Ł. Łupiński, Włodzimierz Chętnicki, Piotr Galicki & Paweł Siwak. Płazy Wigierskiego Parku Narodowego i jego otuliny. „Parki nar. Rez. Przyr.”. 27 (3), s. 75–92, 2008. [dostęp 2011-12-26]..
- ↑ Maciej Bonk, Katarzyna Chrzascik, Joanna Kajzer, Magdalena Mikowska. Czy istnieje dymorfizm płciowy w plamistosci salamandry?. „Perspektywy Nejczer. Inwazyjne gatunki obce.”, 2010-09-10.
