Żarnów (powiat opoczyński)

Żarnów
[[Plik: Add caption here |100px|Herb]] Herb Żarnowa
Żarnów - rynek z kościołem św. Mikołaja 24 kwietnia 2012 r.
Państwo	Polska
Województwo	łódzkie
Powiat	opoczyński
Gmina	Żarnów
Liczba ludności (2006)	870
Strefa numeracyjna	(+48) 44
Kod pocztowy	26-330
Tablice rejestracyjne	EOP
Położenie na mapie Polski Żarnów
51°14′50″N 20°10′14″E
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa miejscowości

Żarnów – wieś w Polsce położona w województwie łódzkim, w powiecie opoczyńskim, w gminie Żarnów.

Do 1954 roku siedziba gminy Topolice. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa piotrkowskiego, zaś przed 1975 r. do woj. kieleckiego.

Miejscowość jest siedzibą gminy Żarnów.

Historia

Wieś założona przed 1065 (pierwsza wzmianka w tzw. Falsyfikacie Mogileńskim), jedna z najstarszych polskich kasztelanii. W 1136 r. Bulla papieża Innocentego II wydana dla arcybiskupstwa gnieźnieńskiego wymieniła wśród innych grodów Polski Centralnej Sarnov – czyli Żarnów. Był to gród wiązany z tzw. kasztelaniami zapilickimi - grupą trzech ośrodków administracji państwowej – Żarnowa, Skrzynna/Skrzyńska i Małogoszczy. Z 1191 r. pochodzi wzmianka wymieniająca kościół (capella) w Żarnowie, pośród siedmiu świątyń znajdujących się w uposażeniu kolegiaty sandomierskiej. Powstanie kościoła należy być może wiązać z osobą księcia Kazimierza Sprawiedliwego. W XII wieku był więc Żarnów znaczącym ośrodkiem, siedzibą przedstawiciela książęcej administracji, posiadającym własny gród i kościół. W roku 1224 wymieniony jest Falibóg, kasztelan żarnowski. W 1243 na dokumencie Konrada Mazowieckiego wystąpił palatinus żarnowski. W latach 1415-1876 miejscowość posiadała prawa miejskie. Mimo upadku znaczenia Żarnowa w XIV w. na korzyść Opoczna, tytuł kasztelana żarnowieckiego przetrwał do końca I Rzeczypospolitej. Podczas potopu szwedzkiego miała miejsce bitwa pod Żarnowem.

W 1998 roku do Żarnowa przyłączono sąsiednie wsie: Trestę Wesołą i Drobną Wieś (nazwa oboczna: Dorobna Wieś).

Zabytki

Według rejestru zabytków KOBiDZ na listę zabytków wpisane są obiekty:

• Kościół parafialny pw. św. Mikołaja, XII w., nr rej.: 264 z 16.10.1956 oraz 345 z 21.06.1967

W pierwszej połowie XII wieku wzniesiono kościół z kamienia ciosowego, przez wiele lat był on zmieniany i rozbudowywany, przetrwał do naszych czasów. Pomimo wielu zmian, na które starożytny kościół od czasu powstania był narażony, pozostała część zachodnia z pierwotną strukturą romańską jest nietknięta. Na pewno wieża łącząca się z frontem kościoła jest własnością zabytków romańskich. Pierwszy niezastąpiony monografista kościółka romańskiego-gotyckiego prof. Wł. Łuszczkiewicz sto lat temu pisał: „Kościół w Żarnowie, to zabytek stworzony do studiów naukowych. Każda epoka przynosi swą cegiełkę, dla badacza sztuki, ułatwiony o ile okoliczności dozwalają mu się dłużej zatrzymać i wracać kilkakrotnie do pomnika dla sprawdzenia zagadkowych kwestii, których tyle on daje”. Nawet opracowania bardziej ogólne, dotyczące sztuki romańskiej w Polsce wskazują na Żarnów. Ogromnym zainteresowaniem profesjonalistów cieszą się dwa komponenty części romańskiej, empora i okrągła wieża, która uchodzi za jedną z najlepiej utrzymanych w kraju. Kościół umiejscowiony jest na wzniesieniu dawnego podgrodzia. Za czasów Piastów obok kościoła przechodził bardzo ważny szlak drogowy od Sandomierza do Wielkopolski. Zabudowania miasteczka, wznoszą się z południowej i zachodniej strony kościoła. Z części wschodniej widać pobliskie łąki oraz niedalekie lasy. Po stronie północnej od rzeczki Wąglanki, widać grodzisko o nieregularnym kształcie. Tytuł kościoła nosi nazwę św. Mikołaja, jest to jeden z najbardziej popularnych świętych w Kościołach. Był on biskupem Miry w Azji Mniejszej, jednak gdy miasto opanowali mahometanie, kupcy włoscy wykradli jego relikwie i przywieźli do Bari w południowych Włoszech. Święty Mikołaj jest patronem dzieci, żeglarzy i jeńców oraz Rusi. Jego atrybuty to trzy kule złote na księdze, lub troje dzieci w cebrzyku, kotwica i okręt, w ręce pastorał. W części romańskiej obecnie pierwsze przęsło nawy głównej to lokacyjnie nawa kościółka romańskiego. Ze ściany dawnej nawy, od strony południowej i północnej pozostały resztki. Sklepienie jest całe nowe z czasów rozbudowy w XX wieku. Gdy poszukiwano miejsc dla wiernych, starano się powiększyć przez przybudowanie kaplic. Udało się to jeszcze w czasach romańskich i dobudowano ją od strony północnej. W 1510 powstało piękne prezbiterium gotyckie od strony wschodniej, w południowej części wybudowano kaplice Matki Boskiej Różańcowej i św. Anny. Przez całe stulecia nie wprowadzano żadnych zmian w części zachodniej, jest to najbardziej interesująca część kościoła, poprzez swą wieżę z emporą jest bardzo charakterystyczna dla epoki romańskiej. Ma ona aż 18,5 metrów wysokości, w górnej części grubość muru wynosi 0,80 m , a w dolnej 1,30 m. Pokryta jest stożkowym dachem z blachy miedzianej. Wewnątrz do połowy biegną kamienne schody, kręcone spiralnie i stanowią przejście na emporę, jest to charakterystyczne dla architektury XI i XII wieku. W wieży są dwa prostokątne okna romańskie i trzy ostrołukowe gotyckie oraz otwór zamknięty półkoliście nad szczytem dachu, jest to prawdopodobnie pamiątka po dawnej latrynie. Empora, czyli loża honorowa dla pana dworu zachowała się prawie kompletnie. Z dołu przez otwór ostrołukowy wchodzi się na emporę kamiennymi schodami, z empory zaś na wieżę. W ścianie północnej zamurowany otwór drzwiowy stanowił przejście na galerię prowadzącą do pomieszczenia zamkowego. Inne źródła wskazują iż jest przebiciem nowożytnym, wychodzącym na poddasze dawnej przybudówki. Pierwotna balustrada nie istnieje dziś, jednak zachowały się dwa pilastry przyścienne, które świadczą o zamiarze oddzielania empory od nawy za pomocą galerii arkadowej. Zamysłu jednak tego nie wykonano Cześć gotycka stanowi wschodnie ramię kościoła, w 1510 roku poszła pierwsza wzmianka, że romańską świątynię powiększono w dużym stopniu, poprzez dobudowanie od strony wschodniej gotyckiego prezbiterium . Zbudowane na planie prostokąta, ułożonego w szychty. Bogate sklepienie trójprzęsłowe, gwieździste żebrowane. Żebra połączone ze wspornikami stożkowymi zakończone dzbanuszkiem lub wazonikiem. Wbudowane dwa okna ostrołukowe wyposażone w nowoczesne witraże. Ścianę północną ożywiają drzwi od dawnej zakrystii, a obecnie kaplicy Matki Bożej Częstochowskiej. W szczycie ściany wschodniej widać tarcze z herbami Habdank, Poraj i Lis zaś w południowej tarcza z herbem Wąż. Wszystkie są z godłami biskupimi. Herb Wąż odnosi się do Stanisław Przyłęckiego plebana żarnowskiego, Poraj do dziedzica Dłużniewic Andrzeja Róży Boryszowskiego. Habdankiem pieczętował się Jan Konarski, biskup krakowski, który jest związany pokrewieństwem z okolicami Żarnowa Część neogotycką zaprojektował profesor Stefan Szyller. Jest to układ bazylikowy, zespół trzech naw, gdzie nawa główna, środkowa jest znacznie wyższa i potężniejsza od pozostałych bocznych. Posiada dodatkowe oświetlenie oknami z naw bocznych. Ksiądz Jan Wencel zaprojektował aby nie było okien w nawie środkowej. Kierował się uzyskaniem średniowiecznego półmroku nawy głównej oraz tym że okna mogłyby osłabić wytrzymałość ścian na ciśnienie sklepienie. Wszystko pokryto dwuspadowym dachem Ciekawostką może być zagadka dotycząca dziwnych otworów będących w części romańskiej kościoła na kamiennej elewacji. Współcześni przewodnicy opowiadają obserwatorom kilka wersji. Najciekawszą z nich jest to że są to ślady prastarych praktyk pokutnych, polegających na wierceniu palcem wgłębień w murze do krwi i kości, wtedy ludzie pokutowali za grzech cudzołóstwa. Bardzo wątpliwy jest fakt że za kłamstwo i krzywoprzysięstwo rzekomo robiono to grzesznym językiem. Kolejnym przykładem ubytków w ścianie jest to iż spowodowane są ostrzałem z broni palnej w czasach działań wojennych II wojny światowej.

• Pozostałość stożkowego grodziska książęcego z XI wieku

W centrum Żarnowa znajduję się bardzo ważny element założenia miasteczka Żarnów – wczesnośredniowieczne grodzisko. Na początku było ono oddzielone od wzgórza kościelnego ogrodzeniem z potężną zabudową. Stał tam imponujący zamek kasztelana żarnowskiego. Archeologowie twierdzili że była to drewniano – ziemna ciężko dostępna budowla obronna. Wokół grodu wykopana była głęboka fosa. Współcześnie grodzisko nosi nazwę Góry Szwedzkiej, dlatego że z przekazów historycznych można wyczytać iż król Jan Kazimierz obserwował ze szczytu przebieg bitwy w 1655 roku. Wraz z nim do Żarnowa przybyła polska armia licząca 12000 żołnierzy. Gdy Karol X Gustaw 15 września przybył do Opoczna, nazajutrz doszło do walnej bitwy, w której zdecydowanie zwyciężyli Szwedzi. Wielu żołnierzy polskich zginęło a cześć dostała się do niewoli. Straty sięgały aż 1000 ludzi. Po tej przegranej większość szlachty opuściła króla, tocząc walki z wrogiem tzw. pospolitym ruszeniem. Jednak siła wojsk szwedzkich była tak ogromna że zakończyło to się doszczętnym rozbiciem. Król po przegranej wrócił wraz z hetmanem Czarnieckim na Śląsk. Wielką goryczą było to że po jednej z największych bitew podczas szwedzkiego potopu, część wojsk koronnych przeszło na stronę najeźdźcy. Na samym szczycie Szwedzkiej Góry w dniu 3 maja 1923 roku stanął kamienny pomnik, z godłem polskim, krzyżem oraz aniołem pokoju, powstał na cześć bojowników walczących o wolność ojczyzny w latach 1831, 1848, 1863, 1918, 1929. Niestety ktoś sprofanował pomnik, ścierając datę 1920 – wojny polsko- bolszewickiej. Co roku w dniach 3 maja i 11 listopada żarnowscy mieszkańcy oddają hołd poległym za wolność ojczyzny

• Śródmieście dawnego miasta, nr rej.: 321 z 3.12.1956

Początkiem Żarnowa był starożytny gród znajdujący się na bardzo wysokim nasypie o podstawie kolistej, jej średnica wynosiła 50 m. Wokół grodu biegła głęboka fosa, zasilana wodami rzeki Scepy. Prawdopodobnie mieściła się tu siedziba książąt plemiennych, z której wywodził się możnowładca Odrowąż Pradonta Stary (dynasta kasztelański) i jego potomkowie: Iwo i Jan, biskupi krakowscy, którzy żyli w XII wieku. Żarnów w średniowieczu leżał na jednym z głównych szlaków z Wielkopolski na Ruś. Właśnie tą trasą podróżowali kupcy na wschód. Osada miała ogromne znaczenie handlowe, o którym świadczy herb przyozdobiony w srebrną misę i pięć złotych kłosów Na temat nazwy tego wczesnośredniowiecznego grodu istnieje wiele legend, zazwyczaj mówi się o dwóch hipotezach. Pierwsza sugeruje nazwę Żarnów od niepamiętnych czasów istniejącego ośrodka kamieniarskiego (Sygut 1996). Funkcjonował silny ośrodek i wyrabiano tutaj żarna z doskonałego miejscowego piaskowca stąd nazwa Żarnów. Drugą hipoteza wskazuje na nazwę kulturową oznaczającą miejsce żarne (wyżarzony las), czyli obszar wypalony w puszczańskiej kniei, przeznaczony pod uprawy i intensywne zasiedlenie. Pierwsza wzmianka o Żarnowie pojawiła się w źródłach pisanych w 1065r. Wówczas kasztelan określany był jako „comes”, a kasztelania jako „castellatura”, nazwę Żarnów zaś zapisywano jako SARNOV W 1869 roku utracił prawa miejskie, była to m.in. kara za udział mieszkańców w powstaniu styczniowym. Od 1876 r. Żarnów pozostawał pod rządami wójta. W czasie I wojny światowej na zachód od Żarnowa przebiegł front bojowy. W czasie II wojny światowej osada była silnym ośrodkiem Armii Krajowej i Narodowych Sił Zbrojnych. Po okresie zastoju inwestycyjnego lat osiemdziesiątych, lata dziewięćdziesiąte przyniosły znaczny postęp. Centrum Żarnowa uległo znacznym zmianom. Grodzisko wygląda bardzo podobnie jak w poprzednich latach. Dzisiejszy status Żarnowa to wieś

• Drewniana dzwonnica z I polowy XIX wieku w Żarnowie

Drewniana dzwonnica pochodząca z połowy XIX wieku w Żarnowie słynęła z krystalicznego dźwięku dzwonów, z których najstarsze pochodziły z 1533 i 1731 roku. Niestety zostały one zrabowane przez hitlerowców. Ogromna budowla stoi na placu kościelnym. Dziś już tylko spełnia funkcje zabytku, którego każdy może podziwiać zarówno na zewnątrz jak i w środku.

• Kapliczka choleryczna w Żarnowie

Na placu 900 – lecia w 1864 roku wzniesiono kapliczkę za sprawą żarnowianina Mikołaja Milaka. Zbudowano ją w podziękowaniu za uratowanie mieszkańców w czasie wielkiej epidemii cholery. Za patronkę tej oryginalnej kapliczki wybrano świętą Rozalię. Do dnia dzisiejszego jest bardzo charakterystycznym punktem Żarnowa, przykryta daszkiem stożkowym, położona jest przy krzyżówce dróg Końskie, Kielce

• Młyn zbożowy w Żarnowie

Młyn zbożowy napędzany energią elektryczną to zakład przetwarzający ziarno, głównie zbóż na mąkę, kasze i inne. W Żarnowie taki właśnie młyn stoi przy ulicy Koneckiej, a powstał na przełomie XIX i XX wieku. Kamienny i dwukondygnacyjny obiekt, wyposażony w kilkudziesięcioletnie, zabytkowe maszyny i urządzenia do dnia dzisiejszego znakomicie funkcjonuje Ten wiekowy obiekt nie jest uwzględniony w spisie zabytków. Jest to współczesny odpowiednik wczesnośredniowiecznych żaren, zresztą jak można sobie wyobrazić Żarnów bez młyna skoro nazwa Żarnów pochodzi właśnie od żaren. Pozostało tutaj dużo opuszczonych zakładów przemysłowych i rzemieślniczych po I wojnie światowej, wiele z nich zostało zagospodarowanych jednak nie odzyskały dawnej świetności. W chwili obecnej na terenie gminy zachowały się tylko 4 zabytki techniki. Są to młyny wodne na Fryszerce – Błoniu, Nadolu, Niemojowicach i Ruszenicach.

Zobacz też

• Miejscowości w Polsce pozbawione praw miejskich
• Żarnówka
• Żarnówko
• Cmentarz żydowski w Treście

Przypisy

• Portal Ziemi Żarnowskiej