Żołnierze wyklęci

Historia Polski

Ten artykuł jest częścią cyklu: Polskie Państwo Podziemne

Mundur ppor. Edwarda Taraszkiewicza, oficera zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, uwagę zwraca ryngraf z wizerunkiem Obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej na lewej piersi

Żołnierze wyklęci – określenie żołnierzy podziemia niepodległościowego i antykomunistycznego, stawiających opór próbie sowietyzacji Polski i podporządkowania jej ZSRR w latach 1944–1963.

„Żołnierze wyklęci” to także tytuł książki Jerzego Ślaskiego na ten sam temat.

Ostatni „żołnierz wyklęty” – Józef Franczak ps. „Lalek” z oddziału kpt. Zdzisława Brońskiego „Uskoka” – zginął w obławie w Majdanie Kozic Górnych pod Piaskami (woj. lubelskie) prawie dwadzieścia lat po wojnie – 21 października 1963 r.

Historia żołnierzy wyklętych

Organizacje

Już w roku 1943 r. w związku z niemieckimi klęskami na wschodnim froncie dowództwo AK rozpoczęło tworzenie struktur na wypadek okupacji ZSRR. Powstała organizacja NIE łącząca struktury cywilne i wojskowe mająca na celu samoobronę i podtrzymywanie morale polskiego społeczeństwa w oczekiwaniu na wojnę Zachodu z ZSRR. Organizacja ta jednak została znacznie osłabiona w wyniku Akcji Burza i Powstania warszawskiego, dodatkowym ciosem było aresztowanie dwóch najważniejszych osób w konspiracji: gen. Emila Fieldorfa i gen. Leopolda Okulickiego. 7 maja 1945 rozwiązano NIE i powołano nową organizację: Delegaturę Sił Zbrojnych na Kraj, która przetrwała kilka miesięcy i została zastąpiona Ruchem Oporu bez Wojny i Dywersji „Wolność i Niezawisłość”.

Sytuacja w której znalazły się organizacje niepodległościowe były skrajnie ciężkie: w kraju szalał terror NKWD i polskich służb bezpieczeństwa, zachodnie mocarstwa przestały uznawać rząd emigracyjny, a od działań Delegatury odciął się premier Stanisław Mikołajczyk szukający możliwości kompromisu z komunistami. WiN zamierzało unikać konfrontacji i walk, a skupić się na metodach politycznego i propagandowego wpływu na społeczeństwo. W zbliżających się wyborach poparto jedyną legalną opozycję: Polskie Stronnictwo Ludowe. W rzeczywistości jednak poakowskie oddziały nastawione na walkę zbrojną nie potrafiły i nie chciały przestawić się na działalność cywilną. W największym okresie działalności organizacja liczyła 25-30 tys. ludzi.

Represje NKWD i bezpieki

NKWD i bezpieka walczyła z konspiracją niepodległościową podstępnymi metodami, już w 1945 r. po aresztowaniu Jana Mazurkiewicza ps. „Radosław” utworzono tzw. Centralną Komisję Likwidacyjną AK. „Radosław” zwrócił się do AK-owców z apelem o ujawnienie się i skorzystanie z amnestii. Była ona jednak podwójnym oszustwem – nie dość że obiecywała „łaskę”, mimo iż żołnierze AK nie popełnili przestępstw przeciwko narodowi to jeszcze ubecy mieli tajną instrukcję by ujawniających się akowców po ich ewidencji „internować i odosobnić”. W 1945 r. ujawniło się ok. 50 tys. żołnierzy podziemia. Taktykę tę powtórzono również w amnestii z 1947 r., ujawniło się wtedy 76 774 osób. Zebrana w toku przesłuchań wiedza posłużyła do późniejszych represji wobec ujawnionych i dotarcie do osób nadal prowadzących walkę.

Wiarołomne obietnice, groźby i tortury bezpieki okazały się główną bronią w walce dowództwem antykomunistycznego podziemia. I Zarząd WiN pojmano, gdy szefa Departamentu Śledczego MBP Józef Różański obiecał aresztowanej kurierce Emilii Malessie, że nikomu nic się nie stanie. Kurierka natychmiast podjęła próby interwencji domagając się dotrzymania umowy i uwolnienia ujawnionych przez nią żołnierzy podziemia, ale nie przyniosło to żadnego skutku. W 1949 r. w akcie protestu i rozpaczy popełniła samobójstwo. Aresztowany prezes I Zarządu WiN Jan Rzepecki, mimo iż krytykował Jana Mazurkiewicza, zawierzywszy gwarancjom śledczych MBP o nierepresjonowaniu ujawnił wszystkich swoich współpracowników i nawoływał do ujawnienia się pozostałych członków WiN-u.

Również szef IV Zarządu WiN podpułkownik Łukasz Ciepliński został zmuszony torturami i obietnicami do zdekonspirowania współpracowników. Po likwidacji IV zarządu UB utworzyło w ramach operacji Cezary fikcyjny V Zarząd WiN, którego głównym celem była dezinformacja wywiadów zachodnich.

W sumie zdaniem prof. Jana Żaryna ponad 20 tysięcy żołnierzy zginęło bądź zostało zamordowanych skrytobójczo lub w więzieniach NKWD i ubeckich, część wywieziono na Wschód, wielu skazano na kary pozbawienia wolności. W końcu lat 40-tych i na początku 50-tych ponad 250 tys. ludzi więziono i przetrzymywano w obozach pracy.

Podstawowe organizacje

Marian Bernaciak – „Orlik”

Zygmunt Szendzielarz – „Łupaszka”

Józef Kuraś – „Ogień”

Stanisław Sojczyński – „Warszyc”

Anatol Radziwonik – „Olech”

Henryk Flame – „Grot”, „Bartek”

Hieronim Dekutowski – Zapora (po lewej) i Zdzisław Broński – Uskok

Władysław Łukasiuk – „Młot”, dowódca odtworzonej na Podlasiu 6 Brygady Wileńskiej AK

Franciszek Olszówka – „Otto”

Lech Kaczyński, wizyta w Lublinie. Przekazanie Krzyża Komandorskiego z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski, nadanego pośmiertnie Józefowi Franczakowi – „Lalkowi”, na ręce syna – Marka Franczaka.

• Armia Krajowa Obywatelska
• Armia Polska w Kraju
• Delegatura Sił Zbrojnych na Kraj
• Konspiracyjne Wojsko Polskie
• Narodowe Siły Zbrojne po 1944 roku
• Narodowe Zjednoczenie Wojskowe
• NIE
• Ruch Oporu Armii Krajowej
• Wielkopolska Samodzielna Grupa Ochotnicza Warta
• Wolność i Niezawisłość
• Wolność i Sprawiedliwość

Niektórzy dowódcy podziemia polskiego

• ppor. Zdzisław Badocha ps. „Żelazny”
• kpt. Józef Batory, ps. „Argus”, „Wojtek”
• por. Stefan Bembiński ps. „Harnaś”
• mjr Marian Bernaciak ps. „Orlik”, „Dymek”
• Michał Bierzyński ps. „Sęp”
• por. Ksawery Błasiak ps. „Albert”
• kpt. Franciszek Błażej ps. „Roman”, „Bogusław”, „Tadeusz”
• por. Stanisław Bogdanowicz ps. „Tom”
• płk Janusz Bokszczanin ps. „Sęk”
• Adam Boryczka ps. „Adam”, „Albin”, „Tońko”, „Brona”, „Płóg”
• por. Stefan Bronarski ps. „Roman”
• kpt. Zdzisław Broński ps. „Uskok”
• por. Karol Chmiel ps. „Grom”, „Zygmunt”
• ppłk Łukasz Ciepliński ps. „Pług”, „Ostrowski”
• mjr/ppłk NSZ Tadeusz Danilewicz ps. „Kuba”, „Doman”, „Kossak”, „Łoziński”
• mjr Hieronim Dekutowski ps. „Zapora”
• płk Aleksander Delman ps. „Dziadek”, „Urban”, „Stasiak
• st. sierż. Mieczysław Dziemieszkiewicz ps. „Rój”
• kpt. Henryk Flame ps. „Bartek”
• por. Antoni Fryszkowski ps. „Ryś”
• por. Henryk Glapiński ps. „Klinga”
• mjr/gen. Antoni Heda ps. „Szary”
• ppłk Tadeusz Jachimek ps. „Ninka”
• mjr Franciszek Jerzy Jaskulski ps. „Zagończyk”
• ppor. Henryk Jóźwiak ps. „Groźny”
• kpt. Kazimierz Kamieński ps. „Huzar”
• ppor./ppłk NSZ Stanisław Kasznica ps. „Wąsowski”, „Przepona”, „Wąsal”
• ppłk Mieczysław Kawalec ps. „Iza”, „Psarski”, „Bronek
• por. Jan Kempiński ps. „Błysk”
• por. Stefan Kobos ps. „Wrzos”
• ppor. Józef Kołodziej ps. „Wichura”
• kpt. Ludwik Kubik ps. „Alfred”, „Julian”, „Lucjan”
• kpt. Eugeniusz Kukolski ps. „Groźny”
• por. Józef Kuraś ps. „Ogień”
• ppłk Wincenty Kwieciński ps. „Głóg”
• mjr Adam Lazarowicz ps. „Klamra”, „Pomorski”, „Kleszcz”, „Zygmunt”
• ppłk Henryk Lewczuk ps. „Młot”
• sierż. Jan Leonowicz ps. „Burta”
• ppłk Władysław Liniarski ps. „Mścisław”, „Wuj”, „Jan”
• Wojciech Lis ps. „Mściciel”
• kpt. Władysław Łukasiuk ps. „Młot”
• ppłk Józef Maciołek ps. „Żuraw”, „Kazimierz”, „Marian”, „Roch”
• kpt. Jan Morawiec ps. „Remisz”
• ppor. Stanisław Marchewka ps. „Ryba”
• por. Józef Marcinkowski ps. „Łysy”
• ppor. Lucjan Minkiewicz ps. „Wiktor”
• mjr Kazimierz Mirecki ps. „Zmuda”
• por. Józef Mika ps. „Leszek”
• chor. Franciszek Mróz ps. „Żółw” „Bóbr”
• kpt. Lech Neyman ps. „Domarat”
• płk Franciszek Niepokólczycki ps. „Szubert”
• por. Wiktor Zacheusz Nowowiejski ps. „Jeż”
• por. Franciszek Olszówka ps. „Otto”
• mjr Mieczysław Pazderski ps. „Szary”
• rtm. Witold Pilecki ps. „Witold”
• Stanisław Pióro ps. „Emir”, „Mohort”
• Tadeusz Pleśniak
• Jan Przewożnik ps. „Ryś”
• por. Franciszek Przysiężniak ps. „Ojciec Jan”
• kpt. Romuald Rajs ps. „Bury”
• kpt. Wacław Rejmak ps. „Ostoja”
• płk Kazimierz Rolewicz ps. „Kama”, „Ira”, „Oko”, „Mila”, „Olgierd”, „Zbyszek”, „Solski”
• por. Lechosław Roszkowski ps. „Tomasz”
• ppłk Józef Rybicki ps. „Mestwin”
• mjr Aleksander Rybnik ps. „Jerzy”, „Dziki”
• por. Józef Rzepka ps. „Krzysztof”, „Znicz”
• płk Antoni Sanojca ps. „Kortum”
• ppłk Stanisław Sędziak, ps. „Wiatr”, „Warta”
• mjr Karol Sęk ps. „Jakub”
• sanitariuszka Danuta Siedzikówna ps. „Inka”
• kpt. Stanisław Sojczyński ps. „Warszyc”
• sierż. Władysław Stefanowski ps. „Grom”
• sierż. Wiktor Stryjewski ps. „Cacko”
• Leon Suszyński ps. „P-8”, „Litwin”
• ppłk Jan Szczurek-Cergowski ps. „Sławbor”
• mjr Zygmunt Szendzielarz ps. „Łupaszko”
• mjr Stanisław Szacoń ps. „Pałka”, „Szacun”
• Józef Świder (ps. „Mściciel”)
• mjr Jan Tabortowski ps. „Bruzda”
• ppor. Edward Taraszkiewicz ps. „Żelazny”
• por. Leon Taraszkiewicz ps. „Jastrząb”
• ppłk Walerian Tumanowicz ps. „Jagodziński”
• por. Ludwik Więcław, ps. „Kłos”, „Mariusz”, „Śląski”
• por. Mieczysław Wądolny ps. „Mściciel”
• kpt. Józef Zadzierski ps. „Wołyniak”
• ppor. Tadeusz Zieliński ps. „Igła”
• kpt. Antoni Żubryd ps. „Zuch”
• ppłk Władysław Żwański ps. „Błękit”, „Butrym”, „Iskra”
• por. Zbigniew Żwański ps. „Noc”

Upamiętnienie

Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych”

Od 2011 roku, dzień 1 marca został ustanowiony świętem państwowym, poświęconym żołnierzom zbrojnego podziemia antykomunistycznego. Narodowy Dzień Pamięci „Żołnierzy Wyklętych” jest obchodzony corocznie, nie jest jednak dniem wolnym od pracy. Pierwszy dzień marca jest dniem szczególnie symbolicznym dla żołnierzy antykomunistycznego podziemia, tego dnia w 1951 roku wykonany został wyrok śmierci na kierownictwie IV Komendy Zrzeszenia „Wolność i Niezawisłość”.

Muzyka

W 1996 roku ukazała się płyta Leszka Czajkowskiego zatytułowana „Śpiewnik oszołoma”, na której kilka utworów poświęconych jest pamięci Żołnierzy Wyklętych min. utwór o tytule „Żołnierzom wyklętym”.

W 2008 roku siłami różnych wykonawców (m.in. Forteca, Schmaletz, Irydion, Interzone) ukazała się płyta zatytułowana „Twardzi jak stal. Muzyczny hołd dla Narodowych Sił Zbrojnych”.

W 2009 roku ukazała się płyta punkrockowego zespołu De Press zatytułowana Myśmy rebelianci, poświęcona pamięci „Żołnierzy Wyklętych”.

W 2011 roku ukazał się pierwszy singiel produkcji BoeseBeats & Abaz Beats promujący solowy album Tadka „Niewygodna Prawda”. Utwór „Żołnierze Wyklęci” poświęcony jest zbrojnemu podziemiu antykomunistycznemu, działającemu na terenie Polski po zakończeniu II wojny światowej.

Kontrowersje

Wśród „Żołnierzy Wyklętych” zdarzały się również ataki na ludność żydowską, szczególnie wśród związanych z byłymi Narodowymi Siłami Zbrojnymi i innych cywili.

30 stycznia 2011 roku na Podlasiu oddano hołd 79 ofiarom zbrodni dokonanych przez oddział Pogotowia Akcji Specjalnej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego, dowodzony przez kpt. Romaulda Rajsa. Chodziło o wymienione w 2005 r. przez Oddziałową Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu w Białymstoku czyny przestępcze takie jak:

• Zamordowanie 29.01.1946 16 osób w miejscowości Zaleszany. Doszło też do próby zabicia pozostałych mieszkańców poprzez zamknięcie ich w domu, który został podpalony. Tego samego dnia w miejscowości Wólka Wygonowska antykomunistyczne oddziały zastrzeliły dwie inne osoby.
• 31.01.1946 pobliżu miejscowości Puchały Stare żołnierze zabili blisko 30 mężczyzn.
• 2 lutego 1946 w miejscowości Zanie oddziały podziemia zamordowały 24 osoby. Tego samego dnia w miejscowości Szpaki zamordowano 5 osób i podpalono miejscowość Końcowizna.

Bibliografia

• Atlas polskiego podziemia niepodległościowego 1944-1956 red. Rafał Wnuk, wyd. IPN, Warszawa – Lublin 2007, ISBN 978-83-60464-45-8.
• Kazimierz Krajewski, Tomasz Łabuszewski Z orłem w koronie, „Rzeczpospolita”, 19 marca 2011, wersja elektroniczna artykułu;
• Jan Żaryn Agonia Rzeczypospolitej, „Rzeczpospolita”, 19 marca 2011, wersja elektroniczna artykułu;
• Zeszyty Historyczne WIN-u nr 1-33 1992-2011 strona wydawnictwa z pełnym spisem treści Zeszytów 1992-2011, materiałami z zeszytów i opracowaniami dotyczącymi podziemia antykomunistycznego

Linki zewnętrzne

• www.zolnierzewykleci.pl – Pamięci Żołnierzy Wyklętych
• Fundacja „Żołnierzy Wyklętych”
• Jerzy Węgierski – Żołnierze wyklęci na Kresach południowo-wschodnich po 1944 r.
• Żołnierze Wyklęci – Zapomniani Bohaterowie
• Gorzka duma żołnierzy wyklętych
• Fundacja Pamiętamy
• Życiorysy niektórych „Wyklętych” walczących w szeregach 15 PP „Wilków”

Zobacz też

• Krzyż Narodowego Czynu Zbrojnego
• Kwatera na Łączce
• Leśni Bracia