12 Dywizja Piechoty (II RP)

12 Dywizja Piechoty
Historia
Państwo	II Rzeczpospolita
Sformowanie	1919
Rozformowanie	1939
Tradycje
Rodowód	6 Dywizja Strzelców Polskich
Tradycje jednostki kontynuuje lub kontynuowały	12 Dywizja Zmechanizowana
Dowódcy
Ostatni	gen. bryg. Gustaw Paszkiewicz
Działania zbrojne
kampania wrześniowa
Organizacja
Dyslokacja	Tarnopol
Podporządkowanie	Armia Prusy
Rodzaj wojsk	piechota

12 Dywizja Piechoty (12 DP) – wielka jednostka piechoty Wojska Polskiego II RP.

12 Dywizja Piechoty rodowód swój wywodzi z 6 Dywizji Strzelców Polskich Armii Polskiej we Francji. Rozkazem MSWojsk. z 1 IX 1919 6 DSP przeformowano na 12 Dywizję Piechoty.

Formowanie i zmiany organizacyjne

Rodowód 12 Dywizji Piechoty sięga Armii Polskiej utworzonej podczas I wojny światowej we Francji. W lutym 1919 w obozie Arches na bazie francuskiej 74 Dywizji Piechoty przystąpiono do organizacji 6 Dywizji Strzelców Polskich.

Rozkazem ministra spraw wojskowych nr 169 z 1 września 1919 o zjednoczeniu Armii Hallera z Armią Krajową, 6 Dywizja Strzelców Polskich została przemianowana na 12 Dywizję Piechoty. Jednocześnie przeszła głęboką reorganizację. Wraz z reorganizacją szeregi dywizji opuszczali ją oficerowie francuscy, niepełnoletni i najstarsze roczniki żołnierzy, w tym wielu ochotników z Francji i Ameryki. Ich miejsce zajęli oficerowie polscy i żołnierze z poboru.

Po przeprowadzonych zmianach struktura dywizji przedstawiała się następująco:

Struktura 12 DP

• dowództwo
• kompania sztabowa
• XXIII Brygada Piechoty
• XXIV Brygada Piechoty
• XII Brygada Artylerii
• 2 dywizjon 3 pułku szwoleżerów
• 12 batalion saperów
• szpital nr 607
• 12 urząd amunicyjny
• 12 urząd gospodarczy
• 12 szpital koni
• tabory

Dywizja liczyła w tym czasie 388 oficerów, 13 979 podoficerów i szeregowych i 4820 koni.

Dywizja w walce o granice

W styczniu i lutym 1920 oddziały dywizji opanowały linię: Stary Konstantynów- Uszyca.

Wiosną 1920 dywizja wzięła udział w wyprawie kijowskiej. Walczyła w składzie 6 Armii. 25 kwietnia jej oddziały uderzyły wzdłuż linii kolejowej Dereźnia-Żmerynka oraz linii Wołkowińce-Bar-Żmerynka.Dywizja zdobyła m.in. Bar, Tulczyn i Bracław. Następnie przeszła do obrony na linii od Dniestru do Bohu.

Od 12 czerwca prowadziła działania opóźniające i wiązała znaczne siły przeciwnika. Od 12 do 24 lipca toczyła ciężkie walki o utrzymanie linii Zbrucza pod Wołoczyskami i Frydrychówką. Na przełomie lipca i sierpnia broniła pozycji nad Seretem na odcinku Janów -Iwanczów. 4 sierpnia z powodzeniem walczyła z bolszewicką 10 Brygadą Strzelecką. 14 sierpnia wycofała się na linię rzeki Strypa i dalej przeszły w rejon Przemyślan. Od 21 do 28 sierpnia 12 DP we współdziałaniu z wojskami ukraińskimi gen. Mychajły Omelianowicza -Pawlenki, walczyła z powodzeniem w rejonie Bóbrki i pod Świrzem z oddziałami bolszewickich 47 i 60 Dywizji Strzeleckich. W ten sposób powstrzymany został marsz tych oddziałów na Lwów. 15 września działając w składzie grupy gen. Franciszka Latinika, dywizja przeszła do kontrofensywy. Zdobyła Brzeżany i rozpoczęła pościg za wojskami bolszewickimi. W wyniku tych walk osiągnęła rubież Jałtuszków-Deraźnia-Latyczów.

18 października 1920 nastąpiło zawieszenie broni. W wyniku porozumień międzypaństwowych oddziały dywizji zostały wycofane nad Zbrucz. Tam rozpoczęły służbę na linii demarkacyjnej. Służbę tę pełniła do początku grudnia 1921. Jej oddziały zostały skierowane do swoich macierzystych garnizonów.

Dywizja w okresie pokoju

Do grudnia 1921 dywizja przeszła na stopę pokojową. Z jej składu wyłączono jednostki artylerii ciężkiej, kawalerii dywizyjnej i batalion saperów. Pozostający do tej pory w jej składzie 53 ppsk został podporządkowany dowódcy 11 Karpackiej Dywizji Piechoty.

Pokojowa organizacja i dyslokacja 12 DP

• Dowództwo 12 Dywizji Piechoty w Tarnopolu
• 51 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych w Brzeżanach
• 52 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych w Złoczowie
• 54 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych w Tarnopolu
• 12 Pułk Artylerii Lekkiej w Złoczowie (I dywizjon detaszowany w Tarnopolu)
• Ośrodek Sapersko-Pionierski 12 DP w Tarnopolu
• Kompania Łączności 12 DP w Tarnopolu
• Dywizyjna Kompania Podchorążych Rezerwy

Ze względu na utrzymujący się stan napięcia, wszystkie pułki dywizji początkowo posiadały tzw. wzmocnione etaty. W wyniku reorganizacji piechoty w 1930, 51 i 54 ppsk zaszeregowano do pułków I grupy, tzw. normalnych, natomiast 52 ppsk nadal pozostawiono w grupie II, tzw. wzmocnionych.

Bezpośrednio po wojnie dowództwa garnizonów zmuszone były rozwiązywać liczne problemy natury gospodarczej. Należało stworzyć odpowiednie warunki bytowe dla kadry i żołnierzy. Starano się zapewnić należyte zakwaterowanie, wyżywienie oraz poprawić stan zdrowotny wcielanych poborowych. Przy pomocy nauczycieli Towarzystwa Szkoły Ludowej organizowano także obowiązkowe kursy dla analfabetów oraz kursy doskonalenia zawodowego. W 54 i 51 ppsk w okresie jesienno-zimowym organizowano kursy z przysposobienia rolniczego.

W Tarnopolu funkcjonowało kino wojskowe "Mars" oraz Oficerskie Kasyno Garnizonowe. W 1936 przy placu Sobieskiego otwarto świetlicę dla żołnierzy, prowadzoną przez Polski Biały Krzyż. W mieście działał Wojskowo-Cywilny Klub Sportowy "Kresy". Aktywną działalność prowadziło koło Rodzina Wojskowa. Wydawało ono swoją gazetkę: "Nasza Gazetka". W jednostkach uroczyście obchodzono święta państwowe, wojskowe i religijne. 21 marca 1921 Naczelnik Państwa Józef Piłsudski wręczył nowe sztandary 53 i 54 ppsk i uhonorował żołnierzy Orderami Wojskowymi Virtuti Militari i Krzyżami Walecznych. 16 grudnia 1923 w Tarnopolu odsłonięto pomnik Adama Mickiewicza. Prace nad odbudową pomnika wydatnie wsparły oddziały 12 DP. Nieopodal pomnika, na kamieniu wyryto napis: 15 lipca 1919 r. Dywizja Strzelców Polskich pod dowództwem gen. de Champeaux wstąpiła bohatersko do Tamopola. Wielką manifestacją polskości było odsłonięcie w 1936 pomnika Marszałka Józefa Piłsudskiego. Z okazji XX-lecia odzyskania niepodległości odsłonięto też wmurowaną w cokół pomnika Marszałka tablicę z nazwiskami żołnierzy 54 ppsk poległych w wojnie polsko -bolszewickiej.

Żołnierze dywizji brali też udział w uroczystościach religijnych obrzadku rzymskokatolickiego, jak i greckokatolickiego. Kompania honorowa 54 ppsk uczestniczyła zarówno w procesjach Bożego Ciała, jak i podczas poświęcenia wody Święta Jordanu.

Szkolenie w dywizji

Bezpośrednio po zawieszeniu broni przystąpiono do regularnego szkolenia. Początkowo brakowało odpowiednich planów, programów i regulaminów. Po pewnym czasie przyjęło ono odpowiednie formy i nabrało tempa. Szkolenie kadry przyjmowało ono na ogół formę ćwiczeń szkieletowych, ćwiczeń na mapach lub ćwiczeń pokazowych. Inspektor armii prowadził gry wojenne, podczas których doskonalono umiejętności dowódców wszystkich szczebli dowodzenia. W okresie letnim dywizja szkoliła się na tzw. przedoboziu, gdzie realizowano ostre strzelania i kończono okres "szkoły kompanii" w szkoleniu bojowym. W tym czasie inspektor armii organizował zazwyczaj ćwiczenia międzydywizyjne. W pierwszych dniach ćwiczeń przerabiano zagadnienia boju spotkaniowego, w kolejnych jedna strona prowadziła walki opóźniające, a druga pościg. Czas przeznaczony na ćwiczenia w okresie letnim wahał się od 54 do 85 dni.

Udział w wojnie obronnej 1939

Od czerwca 1939 12 DP pod dowództwem gen. bryg. Gustawa Paszkiewicza przeznaczona była do drugiego rzutu, w wypadku mobilizacji miała wejść w skład południowego skrzydła Armii "Prusy" pod dowództwem gen. Stanisława Skwarczyńskiego. 27 sierpnia 1939 w jednostkach 12 DP została zarządzona mobilizacja alarmowa. Rozwinięcie do etatu wojennego przebiegało zgodnie z planem. Brak środków transportu spowodował, że dopiero w nocy z 1 na 2 września pierwsze oddziały wyjechały na front i ześrodkowana była w rejonie Kielc. Od 6 września część oddziałów dywizji broniły kierunków Końskie - Skarżysko-Kamienna i Kielce - Skarżysko-Kamienna.

7 września 12 DP opuściła pozycję pod Skarżyskiem i ruszyła w stronę Iłży. W nocy skoncentrowała się w lesie starachowickim na wschód od Iłży. Tu dowódca dywizji otrzymał rozkaz ześrodkowania sił w lesie na północ od Lipska, a następnie w nocy z 9 na 10 września przejścia za Wisłę pod Solcem. 8 września drogę odwrotu polskim oddziałom zagrodził niemiecki 9 pułk kawalerii zmotoryzowanej z 3 Dywizji Lekkiej. Ok 12:00 Niemcy zaatakowali od wschodu Iłżę. 7 pp Legionów wzmocniony III/ 51 ppsk odparł atak. Ok. 18:00 doszło do boju spotkaniowego z udziałem oddziałów 12 DP. Niemcy zostali zepchnięci na pozycje wyjściowe. Po zapadnięciu zmroku polskie oddziały otrzymały rozkaz wycofania się na południe od miejscowości Pastwiska. Przed północą 8 września, po uporządkowaniu sił, północna kolumna dowodzona przez ppłk. Bronisława Kowalczewskiego, wznowiła natarcie. O 4:00 ruszyło też natarcie południowej kolumny płk. dypl. Seweryna Łańcuckiego. Niestety, oba nie uzyskały powodzenia. 9 września obie kolumny wznowiły natarcie i opanowały rubież Prędocie - Rzechów. Tu polską piechotę zaatakował niemiecki 67 Batalion Czołgów. Dość łatwo rozbił 1/52 ppsk. Jego resztki wycofały się do lasu starachowickiego. Straty polskie były duże. Silny ostrzał artyleryjski i "psychoza czołgowa" doprowadziły do paniki i rozproszenia pozostałych oddziałów dywizji. Kompanie wycofywały się w nieładzie i nie udało się ich zatrzymać na podstawach wyjściowych. Część z nich zebrała się w rejonie Piotrowego Pola.

W związku z zaistniałą sytuacją, w południe 9 września, znajdujący się przy dywizji dowódca zgrupowania południowego Armii "Prusy" gen. bryg. Stanisław Skwarczyński podjął decyzję o rozwiązaniu oddziałów. O 15:30 dowodzący pozostałością dywizji, dowódca artylerii dywizyjnej płk Tadeusz Rawski, zarządził odprawę i postawił zadanie zniszczenia ciężkiego sprzętu, rozpuszczenia koni, zabezpieczenia sztandarów i przebijania się małymi grupkami za Wisłę w kierunku Józefowa. Części żołnierzy udało się wydostać z okrążenia i przeprawić na prawy brzeg Wisły. Punkt zbiorczy dywizji zorganizowano w Kraśniku. Dywizja nie została już jednak odtworzona. Jej żołnierze wzięli udział w drugiej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim.

Działania oddziałów, które nie dołączyły do dywizji

6 września 2/54 ppsk, pluton artylerii 51 ppsk, 63 kompania przeciwpancerna, kompanie przeciwpancerne 51 ppsk i 54 ppsk, oraz 9 bateria 12 pal zostały włączone do Grupy "Sandomierz" i skierowano do obrony przepraw przez Wisłę. 15 września podczas odwrotu, w Modliborzycach 2/54 ppsk poniósł duże straty od lotnictwa i utracił zdolność bojową. Pozostali żołnierze batalionu zostali włączeni do innych oddziałów i walczyli 20 września w bitwie pod Tomaszowem Lubelskim.

7 września do oddziałów Grupy Sandomierz dołączył 1/54 ppsk i pluton artylerii 54 ppsk. Po rozładunku zostały one zbombardowane przez lotnictwo niemieckie. Po odtworzeniu zdolności bojowej przeszły do obrony na Sanie. W następnych dniach dołączyły do Armii "Kraków" i wzięły w drugiej bitwie pod Tomaszowem Lubelskim

Do dywizji nie dotarł również transport kolejowy wiozący kolumnę saperską. 6 września znajdował się on w Nisku. W związku ze zniszczeniem torów kolejowych została ona wycofana w kierunku Lwowa.

15 września skład Ośrodka Zapasowego 12 DP stanowiło 50 uzbrojonych oficerów, 200 szeregowych oraz 3000 nieuzbrojonych żołnierzy. Zostali oni skierowani ze Złoczowa do Stanisławowa. 18 września, w rejonie Buczacza zostali otoczeni przez oddziały sowieckie i po rozbrojeniu trafili do niewoli. Część oficerów została potem zamordowana w Katyniu.

Organizacja wojenna dywizji we wrześniu 1939

• Dowództwo 12 Dywizji Piechoty
• 51 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
• 52 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
• 54 Pułk Piechoty Strzelców Kresowych
• 12 Pułk Artylerii Lekkiej
• 12 Dywizjon Artylerii Ciężkiej - mobilizowany przez 6 pac we Lwowie
• 12 Batalion Saperów
• Bateria Artylerii Przeciwlotniczej Motorowa Typ A Nr 12 - kpt. Franciszek Burski
• Samodzielna Kompania Karabinów Maszynowych i Broni Towarzyszącej Nr 63
• Kompania Kolarzy Nr 63
• Kompania Przeciwpancerna Nr 63
• Kompania Telefoniczna 12 DP
• Szwadron Kawalerii Dywizyjnej – Szwadron KOP "Hnilice Wielkie"
• Służby

Obsada personalna dowództwa dywizji

dowódcy:

• gen. bryg. Denis Anne Marie de Champeaux de Saucy - (dowódca 6 DSP)
• gen. ppor. Robert Lamezan-Salins (XII 1919 – 12 III 1920
• gen. bryg. Marian Józef Januszajtis-Zegota -1920-1924
• gen. bryg. Walerian Maryański - 1924-1927
• gen. bryg. Stanisław Sołłohub-Dowoyno (III 1927 – II 1936)
• gen. bryg. Gustaw Paszkiewicz (1936-1939)

dowódcy piechoty dywizyjnej:

• płk piech. Kazimierz Łukoski (X 1921 – VIII 1925)
• płk piech. Włodzimierz Bokszczanin (do III 1927)
• płk piech. Władysław Langner (III 1927 – XI 1928)
• płk dypl. Alfons Wojtkielewicz (1931 – 1933)
• płk dypl. Seweryn Łańcucki

szefowie sztabu:

• mjr dypl. Tadeusz Klimecki (1927-1930)
• ppłk dypl. Stefan Izdebski

Odtworzenie dywizji w ramach Armii Krajowej

W 1944 w wyniku przeprowadzania akcji odtwarzania przedwojennych jednostek wojskowych utworzono 12 Dywizję Piechoty AK pod dowództwem kpt. F. Garwola w składzie 51 pp i 52 pp (Obszar Lwów, Podokręg Tarnopol).

Bibliografia

• Tadeusz Jurga: Wojsko Polskie. Krótki informator historyczny o Wojsku Polskim w latach II wojny światowej. 7, Regularne jednostki Wojska Polskiego w 1939 : organizacja, działania bojowe, uzbrojenie, metryki związków operacyjnych, dywizji i brygad. Warszawa, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej 1975.
• Lech Wyszczelski: Wojsko Polskie w latach 1918-1921. Warszawa: Wydawnictwo Neriton, 2006. ISBN 83-89729-56-3. 
• Zdzisław Jagiełło: Piechota Wojska Polskiego 1918-1939. Warszawa: Bellona, 2007. ISBN 978-83-11-10206-4. 
• Almanach oficerski, praca zbiorowa, Wojskowy Instytut Naukowo-Wydawniczy, Warszawa 1923.
• Księga chwały piechoty, komitet redakcyjny pod przewodnictwem płk. dypl. Bolesława Prugara Ketlinga, Departament Piechoty MSWojsk, Warszawa 1937-1939. Reprint: Wydawnictwo Bellona Warszawa 1992.
• Dariusz Faszcza "12 Dywizja Piechoty 1919-1939. Zarys problematyki"; Przegląd Historyczno-Wojskowy nr 4/2009.

Linki zewnętrzne

• Połączenie "Błękitnej Armii" z Wojskiem Polskim w 1920 r.
• strona internetowa http://www.12sdz.wp.mil.pl