3 Armia Rosyjska w Polsce

3 Armia Rosyjska (ros. 3-я Русская Армия) – związek operacyjny białych w Polsce podczas wojny domowej w Rosji.

Historia

Wiosną 1920 r. w Paryżu zawarto umowę pomiędzy przedstawicielami białych a władzami francuskimi i polskimi o utworzeniu na terytorium Polski rosyjskiej formacji wojskowej. W rezultacie na początku czerwca doszło do rozmów pomiędzy Borysem W. Sawinkowem, dawniej przedstawicielem w Paryżu głównodowodzącego wojskami białych adm. Aleksandra W. Kołczaka a marsz. Józefem Piłsudskim i polskimi władzami wojskowymi.

Ofensywa Armii Czerwonej zmusiła władze polskie do przeniesienia centrum formowania do centralnej oraz południowej Polski (Kalisza i Wadowic). Większość żołnierzy tworzonej formacji pochodziła z oddziałów II Korpusu Armii Ochotniczej gen. Nikołaja E. Bredowa, internowanego w Polsce w pierwszych dniach marca 1920 r. 28 czerwca w ich skład weszli też żołnierze 2,5-tysięcznego oddziału dowodzonego przez gen. lejt. Aleksieja von der Pahlena, walczącego wcześniej na pograniczu łotewsko-rosyjskim. Ponadto prowadzono akcję werbunkową w obozach jenieckich. Oddziały rosyjskie miały być zorganizowane według modelu zatwierdzonego 5 lipca 1920 r. Etat przewidywał utworzenie formacji wojskowej złożonej z trzech 3-batalionowych pułków piechoty, 4-szwadronowego pułku kawalerii, 3-bateryjnego dywizjonu artylerii, batalionu technicznego i służb w łącznej sile ok. 5 tys. ludzi.

Na czele formowanego związku operacyjnego miał stanąć gen. lejt. Jakow D. Józefowicz, zastępując dotychczasowego organizatora gen. lejt. P. S. Marchowa. Jednakże nowym dowódcą został ostatecznie gen. lejt. Piotr W. Glazenap, służący wcześniej w Armii Północno-Zachodniej gen. Nikołaja N. Judenicza. Zresztą większość kadry oficerskiej pochodziła z tej armii. Pod koniec sierpnia 1920 r. gen. P. W. Glazenap został odwołany przez B. W. Sawinkowa z powodu odmowy skierowania swojej armii na front, motywowanej brakami w sprzęcie i trwającym jeszcze procesem organizacyjnym. Konflikt wynikał też z niewyjaśnionej sytuacji stosunku B. W. Sawinkowa do nowego głównodowodzącego wojsk białych gen. P. N. Wrangla. Dopiero podporządkowanie się 21 września 1920 r. B. W. Sawinkowa gen. P. N. Wranglowi pozwoliło zażegnać ten konflikt. Nowym dowódcą 28 sierpnia został mianowany gen. Lew A. Boboszko, zaś 26 września gen. mjr Borys S. Peremykin, nominowany już przez gen. P. N. Wrangla.

28 września 1920 r. formowany związek operacyjny otrzymał oficjalną nazwę 3 Armii Rosyjskiej (1 i 2 Armie działały w Rosji). Miała ona składać się z oddziałów piechoty, kawalerii i artylerii w sile ok. 24 tys. ludzi. Tymczasem organizacja armii przebiegała z ciągłymi problemami. Stan liczebny i organizacyjny poszczególnych jednostek wojskowych nie wypełniał ustalonych etatów. Pułki piechoty zamiast trzech batalionów miały tylko po dwa; trzecie bataliony miały zostać sformowane w strefie przyfrontowej w miarę napływu ochotników i uzbrojenia, a ich stany liczebne osiągały co najwyżej siłę batalionu piechoty WP. W połowie sierpnia 1920 r. w skład formowanego związku operacyjnego wchodziły:

• dowództwo (97 żołnierzy),
• 1 Pułk Piechoty (504),
• 2 Pułk Piechoty (336),
• 3 Pułk Piechoty (289),
• 1 Doński Pułk Kawalerii (348),
• Orenburski Pułk Kawalerii (482),
• Kaukaski (Kozacki) Pułk Kawalerii (374),
• dywizjon artylerii lekkiej (394),
• komendantura (204),
• szkoła karabinów maszynowych (32),
• batalion techniczny – saperzy i łączność (251).

Ogółem było to nieco ponad 3,3 tys. żołnierzy.

W kolejnych miesiącach przewidywano utworzenie drugiego oddziału piechoty. Ujednolicono jednocześnie skład obu oddziałów. Od tej pory każdy z nich miał po trzy pułki piechoty, dwa pułki kawalerii, dywizjon artylerii i oddział techniczny. Dowódcą 1 Oddziału został gen. mjr L. A. Boboszko, 2 – gen. lejt. A. P. von der Pahlen, zaś oddziału kawalerii gen. mjr Walerian A. Trusow.

Ordre de Bataille (1920)

Na przełomie września i października 1920 r. Ordre de Bataille 3 Armii wyglądało następująco:

• 1 Dywizja Piechoty – d-ca gen. mjr Lew A. Boboszko,
  • 1 Pułk Piechoty – d-ca płk Prokofij L. Rogozinski,
  • 2 Pułk Piechoty – d-ca płk Adolf J. Saulewicz,
  • 3 Pułk Piechoty – d-ca płk Wsiewołod Zajcew,
  • 1 Pułk Artylerii – d-ca płk Krasowicki,
• 2 Dywizja Piechoty – d-ca gen. lejt. Aleksiej von der P. Pahlen
  • 5 Pułk Piechoty – d-ca płk Nikołaj S. Dżawrow,
  • 6 Pułk Piechoty – d-ca płk Nikołaj W. Rossinski,
  • 7 Pułk Piechoty – d-ca płk Ingern,
  • 2 Pułk Artylerii – d-ca płk Gieorgij W. Buszen,
• Mieszana Kozacka Dywizja Kawalerii – d-ca gen. mjr Walerian A. Trusow,
  • I Brygada Kawalerii – d-ca płk Niemcow,
  • II Brygada Kawalerii – d-ca płk Sergiej S. de Manian.

Jednostki te liczyły zaledwie ponad 8,5 tys. ludzi.

Dowództwu 3 Armii zostały też formalnie podporządkowane trzy kozackie jednostki kawalerii: Samodzielny Pułk Doński esauła Michaiła F. Frołowa, Samodzielna Dońska Brygada Kozacka esauła Aleksandra I. Salnikowa i Wolna Dywizja Kozacka esauła Wadima S. Jakowlewa. W rzeczywistości jedynie Samodzielna Brygada Dońska esauła A. Salnikowa wchodziła w skład armii, zaś dwie pozostałe jednostki związały się z Armią Czynną Ukraińskiej Republiki Ludowej.

Działania w 1920 roku

Na początku października 1920 r. gen. L. A. Boboszko zgłosił gotowość swojej dywizji do wyruszenia na front. 1 Dywizja Piechoty została skierowana do Bielska, gdzie weszła w skład polskiej 4 Armii. Wkrótce wyruszyły pozostałe jednostki 3 Armii. Jednakże nie zdążyły wziąć udziału w walkach z wojskami bolszewickimi z powodu ogłoszenia zawieszenia broni. W wyniku rozmów z bolszewikami Polacy zobowiązali się albo do rozbrojenia i internowania wszystkich sojuszniczych formacji wojskowych, albo do wydalenia poza granice Polski.

W takiej sytuacji na naradzie u B. W. Sawinkowa zdecydowano się przebić na południowym odcinku frontu w kierunku wojsk gen. A. W. Wrangla. Po przejściu granicy 12 października w rejonie Płoskirowa doszło do ciężkich walk z oddziałami bolszewickiej 14 Armii (straty wyniosły ok. 1-1,5 tys. zabitych i rannych), w wyniku których już w nocy z 20 na 21 listopada przez Zbrucz powrócono na terytorium Polski. Żołnierze 3 Armii zostali internowani i osadzeni w obozach w Toruniu i Ostrowiu Łomżyńskim.

Linki zewnętrzne

• J. Gdański: Kozacy, Rosjanie i Ukraińcy po stronie polskiej w wojnie 1920 r. (pol.). ioh.pl. [dostęp 2011-06-04].