Agnieszka z Châtillon
| Anna antiocheńska królowa Węgier |
|
 |
|
| królowa Węgier | |
| Okres panowania | od 1172 do 1184 |
| Poprzedniczka | Agnieszka austriacka |
| Następczyni | Małgorzata francuska |
| Dane biograficzne | |
| Dynastia | Donzy[a] |
| Urodzona | 1154 |
| Koronowana | 1173 – Székesfehérvár |
| Zmarła | 1184 |
| Pochowana | katedra św. Stefana w Székesfehérvár, 1898 szczątki przeniesiono do kościoła Macieja w Budapeszcie |
| Ojciec | Renald z Châtillon |
| Matka | Konstancja z Antiochii |
| Mąż | Bela III |
| Dzieci | Emeryk węgierski, Małgorzata Węgierska, Andrzej II węgierski, Salomon, Stefan, Konstancja węgierska |
 Galeria w Wikimedia Commons |
|
Anna antiocheńska, Agnieszka z Châtillon (ur. 1154, zm. 1184) – księżniczka antiocheńska Agnieszka, córka władców Antiochii Konstancji i Renalda z Châtillon.
Królowa Węgier w latach 1172–1184 jako pierwsza żona Beli III. Na Węgrzech królowa używała imienia Anna.
Przypadkowe odkrycie jej nienaruszonego grobu w czasie Wiosny Ludów stało się okazją do patriotycznych manifestacji. Anna antiocheńska jest jedyną XII-wieczną królową Węgier, której szczątki zostały przebadane przez naukowców, a jej wygląd zrekonstruowany.
Spis treści |
[edytuj] Biografia
[edytuj] Pochodzenie
Anna była córką z drugiego małżeństwa księżnej Antiochii Konstancji i przybyłego z Francji rycerza Renalda z Châtillon. Po matce Anna była potomkinią normańskich książąt Apulii i Kalabrii, królów Francji, królów Jerozolimy oraz władców Armenii i Cylicji[1], natomiast poprzez ojca była spokrewniona z burgundzkimi rodami władającymi Châtillon-sur-Loing (obecnie Châtillon-Coligny), Gien-sur-Loire, Semur-en-Brionnais i Bourbon-Lancy[2].
Dokładna data narodzin i pierwotne imię Anny nie są pewne. Przyjmuje się, że narodziła się wkrótce po potajemnym ślubie rodziców, zawartym przed majem 1153 roku. Najczęściej spotykaną w literaturze przedmiotu datą narodzin Anny jest rok 1154[3].
Na chrzcie księżniczka antiocheńska prawdopodobnie otrzymała imię Agnieszka[b].
[edytuj] Pobyt na dworze bizantyjskim
Po śmierci matki, w okresie kilkunastoletniego pobytu ojca w niewoli, Agnieszka opuściła Antiochię i znalazła się w Konstantynopolu, gdzie przebywała na dworze starszej, przyrodniej siostry Marii antiocheńskiej, żony cesarza Manuela I[4].
[edytuj] Małżeństwo
W Konstantynopolu Agnieszka została żoną węgierskiego księcia wychowującego się na cesarskim dworze – cezara Aleksego, który w roku 1172 odziedziczył tron Węgier jako Bela III. Nie jest znana data ślubu Agnieszki i Aleksego. Najwcześniej mogło do niego dojść około 1168 roku[5], a najpóźniej w 1172 roku[6]. W literaturze przedmiotu pojawiają się dwie dokładniejsze daty zaślubin księżniczki antiocheńskiej Agnieszki z cezarem Aleksym – wrzesień 1169 roku[c] oraz marzec 1171 roku[d].
Prawdopodobnie jeszcze na dworze siostry Agnieszka przyjęła nowe imię. W dokumentach węgierskich występowała zawsze jako Anna[7].
[edytuj] Koronacja
W roku 1173 Anna z Antiochii została koronowana na królową Węgier w katedrze św. Stefana w Székesfehérvár[8].
[edytuj] Działalność
Annie antiocheńskiej i jej dworskiemu otoczeniu przypisuje się wpływ na rozpowszechnienie w Królestwie Węgierskim wzorów kultury francuskiej[e].
Z działalnością królowej Anny łączy się również sprowadzenie na Węgry z Burgundii pierwszych mnichów cysterskich. Królowa mogła utrzymywać kontakty z burgundzkimi cystersami dzięki powiązaniom rodowym. Pierwsze klasztory cysterskie na Węgrzech, fundowane od roku 1182, były bowiem domami filialnymi trzech opactw cysterskich położonych w pobliżu Pontigny, a okoliczne majątki ziemskie należały do rodu Donzy, z którego wywodziła się Anna[9].
[edytuj] Potomstwo
Królowa urodziła co najmniej sześcioro znanych z imienia dzieci[f], z których dwaj synowie Emeryk i Andrzej II zostali królami Węgier, córka Małgorzata poślubiła bizantyjskiego cesarza, a córka Konstancja została królową Czech[10].
[edytuj] Śmierć
Data śmierci królowej Anny nie została odnotowana w źródłach, jednak przyjmuje się, że zmarła w roku 1184[11], chociaż nie można wykluczyć daty nieco wcześniejszej[12].
[edytuj] Pochówek
_queen_of_Hungary_skeleton.png&filetimestamp=20111027112905)
Królową Annę pochowano w katedrze św. Stefana w Székesfehérvár (później katedrze Najświętszej Marii Panny). Jej grób został odnaleziony w grudniu 1848 roku podczas prac ziemnych prowadzonych w pobliżu katedry.
W październiku 1898 roku odbył się uroczysty, powtórny pogrzeb pary królewskiej. Szczątki złożono w kościele Najświętszej Marii Panny (tzw. kościół Macieja) w Budapeszcie w nowym sarkofagu z figurami zmarłych[g].
[edytuj] Odkrycie grobu
W grudniu 1848 roku robotnicy niespodziewanie natknęli się na bok kamiennego sarkofagu, który krył szczątki kobiety, wyroby złotnicze (koronę i pierścień) oraz tekstylia, w tym fragmenty nakrycia głowy (ażurowy welon lub siatkę na włosy i ozdoby warkoczy w formie rozetek). W pobliżu pierwszego sarkofagu odkryto kolejne nienaruszone pochówki.
Dokonując analizy stylistycznej znalezionych w grobach zabytków i opierając się na wynikach badań archiwalnych, János Érdy zidentyfikował dwa szkielety z insygniami władzy królewskiej jako zwłoki Beli III i Anny antiocheńskiej[h].
[edytuj] Badanie szczątków
W styczniu 1967 roku, w trakcie prac konserwatorskich przeprowadzanych w kościele Macieja, otworzono grobowiec Anny antiocheńskiej i Beli III. Antropolodzy i lekarze sądowi oszacowali wiek kostny królowej Anny na około 35 lat w chwili śmierci, a wzrost na około 161 cm. Następstwem wielokrotnych porodów były m.in. bardzo poważne niedobory składników mineralnych w obrębie kości królowej[i].
Na podstawie wykonanego wówczas odlewu czaszki Károly Árpás w roku 1977 zrekonstruował wygląd królowej Anny[13].
Przy okazji ponownego otwarcia grobowca w listopadzie 1984 roku powtórnie przebadano szczątki Anny antiocheńskiej. Wiek kostny królowej oszacowano na bardziej zaawansowany – około 38, maksymalnie do 42 lat. Szybkie starzenie się organizmu Anny antiocheńskiej tłumaczono cechami osobniczymi, jak również wieloma ciążami w trakcie kilkunastoletniego małżeństwa[14].
Uwagi
- ↑ Pochodzenie ojca Anny antiocheńskiej z burgundzkiego rodu Donzy na podstawie źródeł z epoki ustalił Gustave Schlumberger (G. Schlumberger, Renaud de Châtillon, prince d'Antioche, seigneur de la terre d'Outre-Jourdain, Paris 1898, s. 3–4). Herbem członków rodu Donzy w tym okresie były w błękitnym polu trzy złote szyszki sosnowe. Musée de Versailles: Salles des Croisades (1844) – Armes: blasons et parfois cimier. Première Croisade (nr 133. Geoffroy, baron de Donzy) [data dostępu 2012-01-09]; Guy Coquille (1523–1603), Les oeuvres de maistre Guy Coquille, sieur de Romenay, t. I, Bordeaux 1703, s. 356; S. de Sainte-Marthe (1571–1650), Histoire généalogique de la Maison de France, Paris 1647, s. 636.
- ↑ Kronikarz Alberyk z Trois-Fontaines nazywa jedną z trzech córek Konstancji i Renalda, a żonę króla Węgier Beli Agnieszką (Chronica Albrici Monachi Trium Fontium [w:] Monumenta Germaniae Historica, XXIII, Hannover 1874, s. 849–850). Natomiast we fragmentarycznie zachowanym rękopisie Lignages d'Outre-Mer, przechowywanym w Bibliotece Watykańskiej (Vaticanus Latinus 7806, Il parentado de Beimonte principe 9, fol. 172), dwie córki Konstancji i Reginalda noszą imiona Joanny i Marii.
- ↑ P. Gautier, Les lettres de Grégoire, higoumène d'Oxia, "Revue des études byzantines", 31–32, 1973, s. 206. – Po narodzinach następcy tronu bizantyjskiego zerwano zaręczyny cesarzówny Marii Porfirogenetki z cezarem Aleksym (przyszłym Belą III) i w ramach rekompensaty wydano za niego siostrę cesarzowej Marii antiocheńskiej.
- ↑ L. Garland, A. Stone, Maria Porphyrogenita, daughter of Manuel I Comnenus [w:] De Imperatoribus Romanis: An Online Encyclopedia of Roman Rulers and Their Families 2006 [data dostępu 2012-01-09] – Dopiero wówczas Agnieszka miała zjawić się z wizytą na dworze cesarzowej Marii, towarzysząc bratu Boemundowi III
- ↑ G. Lukács, La Hongrie et la civilisation, Paris 1929, s. 361; A. Echols, M. Williams, An annotated index of medieval women, New York-Oxford 1992, s. 53; G. Moravcsik, Byzantium and the Magyars, Budapest–Amsterdam 1970, s. 129; G. Klaniczay, The chaste prince and the athleta patriae [w:] G. Klaniczay, Holy Rulers and Blessed Princesses. Dynastic Cults in Medieval Central Europe, Budapest 2002, s. 184. W wielu publikacjach podkreśla się jednak, że z wzorami zachodnioeuropejskimi Bela III mógł się zapoznać również na dworze bizantyjskim Manuela I, gdzie były one silne, m.in. dzięki powiązaniom dynastycznym Komnenów.
- ↑ I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004. Annie przypisuje się jeszcze siódme dziecko – nieznaną z imienia córkę. K. Éry, A.Marcsik, J. Nemeskéri, F. Szalai, Embertani vizsgálatok III. Béla és Antiochiai Anna földi maradványán [w:] 150 éve történt? III. Béla és Antiochiai Anna sírjának fellelése, Székesfehérvár 1999, s. 11.
- ↑ I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004. Opierając się na XVII-wiecznych badaniach Du Cange'a, który wywodził ojca Anny antiocheńskiej z szampańskiego rodu z Châtillon-sur-Marne, na sarkofagu królowej umieszczono herb Châtillonów. Obecnie przynależność rodowa Anny i jej ojca określana jest inaczej.
- ↑ G. Lukács, La Hongrie et la civilisation, Paris 1929, s. 362, il. s. 368; É, Kovács, III. Béla és Antiochiai Anna halotti jelvényei, "Művészettörténeti Értesítő" XXI, 1972, s. 1–14; E. Sipos, Textiltöredékek Antiochiai Anna sírjából [w:] 150 éve történt? III. Béla és Antiochiai Anna sírjának fellelése, Székesfehérvár 1999, s. 60–68; I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004. Od roku 2005 trwa dyskusja nad podstawą identyfikacji szczątków, którą zapoczątkowali Endre Tóth i Kinga Éry. Wymienia się drugą parę małżeńską, która mogła być pochowana w sarkofagach odkrytych w 1848 roku – Kolomana I Uczonego i królową Buzillę z rodu Hauteville. E. Tóth, III. Béla vagy Kálmán? (A székesfehérvári királysír azonosításáról), "Folia Archaeologica", LII, 2005–2006, s. 146-158. Polemika z tą teorią, np. G. Kajtor, III. Béla nem Könyves Kálmán, Székesfehérvár 2008 [data dostępu 2012-01-09]
- ↑ I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004 – Wzrost królowej Anny obliczono jedynie na podstawie wymiarów kości długich. Pomiar długości całego szkieletu Anny w 1848 roku dał wynik o kilka centymetrów niższy.
Przypisy
- ↑ Rodowód księżnej Konstancji – Princes of Antioch 1100–1130 (Hauteville) [data dostępu 2012-01-09]; Kings of Jerusalem 1118–1131 (comtes de Rethel) [data dostępu 2012-01-09]
- ↑ Chronique d'Ernoul et de Bernard le Trésorier, wyd. M. L. Mas Latrie, Paris 1871, s. 22; Petri Blesensis tractatus duo: Passio Raginaldi principis Antiochie [w:] Corpus Christianorum. Continuatio Mediaevalis, t. 194, wyd. R. B. C. Huygens, Turnhout 2002, s. 42 – Informacje XII-wiecznych kronikarzy o krewnych Renalda z Châtillon. J. Richard, Aux origines d'un grand lignage: des palladii Renaud de Châtillon [w:] Media in Francia, Paris 1989, s. 409–418 – Wywód rodowodowy i związki krewniacze Renalda z Châtillon; Seigneurs de Donzy & Vergy [data dostępu 2012-01-09], Burgundy Duchy, Nobility [data dostępu 2012-01-09] – Krewni królowej Anny, członkowie rodów burgundzkich władających Châtillon, Gien, Semur i Bourbon.
- ↑ np. M. Wertner, Az Árpádok családi története, Nagy-Becskerek 1892, s. 359; History of Hungary, red. E. Pamlenyi, London 1975, s. 60, 608; J. Louda, M. MacLagan, Lines of Succession: Heraldry of the Royal Families of Europe, wyd. II, London 1999, tabl. 89.
- ↑ S. Runciman, A History of the Crusades, t. II, Harmandsworth 1978, s. 365.
- ↑ np. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 84.
- ↑ np. V. ö. Városy, Antiochiai Anna királyné, "Századok. A Magyar Történelmi Társulat Közlönye", 1886, s. 866.
- ↑ M. Wertner, Az Árpádok családi története, Nagybecskerek 1892, s. 358. – Zatwierdzenia donacji królowej Anny w dokumentach Beli IV z 1238 roku (Domina Anna) i królowej Elżbiety Kumanki z 1281 roku (Anna (...) Illustris Regina, consors (...)Tertii Belae Regis Ungariae).
- ↑ A magyar királyok koronázótemploma [data dostępu 2012-01-09]
- ↑ M. M. de Cevins, Les implantations cisterciennes en Hongrie médiévale [w:] Unanimité et diversité cisterciennes, red. Nicole Bouter, Saint-Étienne 2000, s. 458–459; F. L. Hervay, Ciszterciek [w:] G. Kristo (red.), Korai magyar térténeti lexikon, Budapest 1994, s. 473, 479-480.
- ↑ W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 84.
- ↑ np. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 84; A. Echols, M. Williams, An annotated index of medieval women, New York-Oxford 1992, s. 53.
- ↑ np. M. Wertner, Az Árpádok családi története, Nagy-Becskerek 1892, s. 356; I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004 – rok 1183.
- ↑ Rekonstrukcja twarzy Anny antiocheńskiej – il. 1 i il. 2. I. Hankó, Királyaink tömegsírban, Budapest 2004; Az arcrekonstrukció módszerei, korlátai és lehetőségei, Szeged 2010 [data dostępu 2012-01-09]
- ↑ K. Éry, A.Marcsik, J. Nemeskéri, F. Szalai, Embertani vizsgálatok III. Béla és Antiochiai Anna földi maradványán [w:] 150 éve történt? III. Béla és Antiochiai Anna sírjának fellelése, Székesfehérvár 1999, s. 9-15.
| Poprzednik Agnieszka austriacka |
 |
Królowa Węgier 1172–1184 |
|
Następca Małgorzata francuska |
.svg){kind=link}
