Alanowie
Alanowie (Halanowie, Tanaitowie lub Asowie, gr. Αλανοί, Αλαννοί, chińskie 阿蘭聊 transkrybowane na Alanliao[1] (synonim 奄蔡 Yancai, stąd niektórzy doszukują się pokrewieństwa z Antami) z II w. i 阿蘭 Alan[2] z III w.) — lud pochodzenia indoirańskiego.
Spis treści |
[edytuj] Historia
Pierwsza wzmianka o Alanach pochodzi z I wieku n.e. Byli ludem pasterskim zajmującym się hodowlą koni. Żyli na północ od Kaukazu, pomiędzy rzekami Don i Wołga, a Morzem Azowskim. W zbrojnych wyprawach najeżdżali państwo Partów, a także wschodnie prowincje Cesarstwa Rzymskiego. W 374/375 zostali podbici przez Hunów, do których musieli się przyłączyć. Razem z Hunami wyparli Ostrogotów ze wschodniej Europy. Część Alanów jednak uciekła przed Hunami i osiedliła się w Kotlinie Panońskiej. Zostali stamtąd wyparci przez Hunów w latach 405-406 n.e. W noc sylwestrową 406 roku przekroczyli wraz z Wandalami i Swebami (Swewami) zamarznięty Ren w pobliżu Moguncji[3], spustoszyli Germanię i Galię, a następnie przekroczyli w roku 409 Pireneje i zaczęli podbój Hiszpanii. Cała zachodnia część Półwyspu Iberyjskiego wpadła w ręce tych trzech ludów. Swebowie osiedlili się na północnym zachodzie (Galicja), na południe od nich osiedli Alanowie (Luzytania), Wandalowie opanowali natomiast południową prowincję Betykę zwaną później Andaluzją. Część Alanów osiedliła się nad środkową Loarą w Galii gdzie pozostali Burgundowie i Frankowie[4]. W 418 zostali pobici przez Wizygotów.
W 416 r. ci Alanowie, którzy udali się do Hiszpanii zawarli unię personalną z Wandalami, towarzyszyli im w wyprawie do Afryki w 429 r. i współtworzyli tamtejsze państwo Wandalów. Stąd wywodzi się oficjalny tytuł królów wandalskich w Afryce: "król Wandalów i Alanów" (rex Wandalorum et Alanorum).
Uczestniczyli w słynnej bitwie na Polach Katalaunijskich po stronie Wizygotów i Rzymian.
Niektórzy przetrwali w górach Kaukazu. Od VII w. byli poddawani misjom chrystianizacyjnym z Bizancjum i Gruzji. Stanowili trzon ludności osiadłej Kaganatu chazarskiego obok plemion pochodzenia gockiego, kaukaskiego, ugrofińskiego i wschodniosłowiańskiego[5]. W źródłach staroruskich nazywano ich Jassy. Przyjęli chrześcijaństwo w greckiej liturgii, ale w XIII w. zostali w większości wyparci z Kaukazu przez Mongołów. Wyemigrowali wówczas częściowo do Chin, gdzie stanowili w XIV w. połowę tamtejszej ludności chrześcijańskiej. Druga część przeniosła się do Mołdawii, gdzie założyła miasto Jassy. Odepchnięci przez Mongołów jeszcze bardziej na zachód Jasowie uzyskali schronienie w Królestwie Węgier gdzie król Bela IV osiedlił ich w górach Matra. Aż do XVIIw. posiadali dużą autonomię z własnym wojskiem i administracją. Współcześnie do jasyskiego pochodzenia przyznaje się ok. 105 tys. Węgrów, głównie w okolicach Jászberény.
Reszta Alanów trwała na Kaukazie i w 1338 r. papież Benedykt XII skierował do nich poselstwo z propozycją, aby przyłączyli się do Kościoła rzymskiego. Plany te przerwał najazd Tamerlana (Timura Chromego). Potomkami Alanów kaukaskich są Osetyjczycy[6][7].
[edytuj] Etymologia
Według Wojciecha Skalmowskiego od irańskiego aryana "aryjski" ⇒ *allan ⇒ oset. allon/аллон, gr. Αλανοί, z regularnym przejściem ry ⇒ ll i późnym a ⇒ o przed nosówką.
Nazwa Asy (Asi/Asowie, Ασαιοι/Ασσαιοι Ptolemeusza[8]) jest dawną nazwą i Alanów i Osetyńczyków (Alani sive Assi u Plano de Capini w 1245 r., Alani, qui ibi dicuntur Aas/Acias u Williama de Rubruquis z 1253 r.[9]), obecnie oznaczająca w osetyńskim sąsiedzką Bałkarię i Bałkarów, sami Osetyńcy nazywają siebie współcześnie Ir, a swój język iron[10], jednak międzynarodowa nazwa Osetyńców pochodzi od gruzińskiego Osi/ოსი (obocznie obok współcześnie używanego Osebi/ოსები i starszego Oseti/ოსეთი), będącego wariacją nazwy Asi (inne to bułgarskie Uzi/Узи, węgierskie Jász, rosyjskie Ясы/Jasy → patrz: Jasowie)
[edytuj] Ciekawostki
Jedna z teorii pochodzenia nazwy Katalonia (Catalonia/Catalunya) wywodzi ją od zbitki Goth-Alania[11], od samych Gotów wywodzono ją już wcześniej (Gothalania/Gothalandia[12]),
| lecz jak stwierdza Witold Mańczak[13]: |
|
Pod względem rzeczowym etymologia ta nie może budzić zastrzeżeń, ponieważ historia zna sporo wypadków polegających na tym, że nazwa terytorium pochodzi od imienia zdobywców, którzy w końcu rozpłynęli się wśród ludności podbitej, przy czym - jeśli chodzi o kraje romańskie - przytoczyć można nazwę Francji pochodzącą od Franków, Normandii od Normanów, Burgundii od Burgundów czy Lombardii od Longobardów, nie mówiąc już o Andaluzji, której związek z Wandalami nie jest zupełnie pewny. Co natomiast przemawia przeciwko wywodzeniu nazwy Katalonii od imienia Gotów i Alanów, to trudności fonetyczne.
|
Przypisy
- ↑ Fan Ye (kronikarz), Hou Han Shu/The History of the Later Han (ang.), oficjalna chińska kronika dynastii Han z V w., skompilowana ze źródeł starszych, dotyczy lat 25-220 n.e.
- ↑ Yu Huan 魚豢, Wèilüè/魏略 (ang.)
- ↑ Encyklopedia historyczna świata. T. I. Kraków: Agencja Publicystyczno-Wydawnicza Opres, 1999, s. 425. ISBN 83-85909-51-6.
- ↑ Benedykt Zientara, Historia powszechna średniowiecza, Warszawa 2008, s.32, ISBN 978-83-7436-148-4
- ↑ Maria Miśkiewicz, Europa wczesnego średniowiecza. V-XIII wiek, Warszawa 2008, s.60-61, ISBN 978-83-7436-170-5
- ↑ Karl S. Kennard, The Racial Derivation of the Ossetes (Rasowe pochodzenie Osetyjczyków), "American Anthropologist" Kwiecień-Czerwiec 1907, Wolumin 9(2), s.276-286, (ang.)
- ↑ Jędrzej Winiecki, Pasterze z mieczami, Tygodnik Polityka - nr 41 (2675) z dnia 2008-10-11; s. 80-81
- ↑ Zobacz hasło Asii na Encyklopædia Iranica (ang.)
- ↑ Raymond Beazley, The texts and versions of John de Plano Carpini and William de Rubruquis, Londyn 1903, s.159, (ang.) i (łac.)
- ↑ Wojciech Skalmowski, Języki nowoirańskie [w:] Leszek Bednarczuk (pod red.), Języki indoeuropejskie, tom I, Warszawa 1986, s.198-199, ISBN 83-01-03352-5
- ↑ Richard Brzezinski, Mariusz Mielczarek The Sarmatians, 600 BC-AD 450, Oksford 2002, s.11, (ang.)
- ↑ Ulrich Bulke, A History of Spain from the Earliest Times to the Death of Ferdinand the Catholic, London 1900, s.154 (ang.)
- ↑ Witold Mańczak, Języki romańskie [w:] Leszek Bednarczuk (pod red.), Języki indoeuropejskie, tom II, Warszawa 1988, s.591, ISBN 83-01-05763-7
[edytuj] Bibliografia
- Ammianus Marcellinus, Dzieje rzymskie t. I-II, przełożył, wstępem i przypisami opatrzył Ignacy Lewandowski, z serii: "Biblioteka Antyczna", Prószyński i S-ka, Warszawa 2001-2002. ISBN 83-7255-079-4, ISBN 83-7255-140-5
- Jerzy Rajman, Encyklopedia średniowiecza, Wyd. Zielona Sowa, Kraków 2006., s. 24, ISBN 83-7435-263-9, ISBN 978-83-7435-263-5
- Tadeusz Sulimirski, Sarmaci, przełożyli z angielskiego Agnieszka i Tadeusz Baranowscy, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1979., ISBN 83-06-00023-4
[edytuj] Źródła zewnętrzne
- José Fortes, Recull crític de fonts per a l'estudi de la historia, cultura i llengua dels Alans (Krytyczny zbiór źródeł do badania historii, kultury i języka Alanów), praca doktorska, Universitat Autònoma de Barcelona 1997 (kat.)
