Amazonka
| Amazonka | |
 Delta Amazonki |
|
| Lokalizacja | Ameryka Południowa Brazylia Peru Kolumbia |
| Źródło | Quehuisha, Andy 5170 m n.p.m |
| Ujście | Ocean Atlantycki |
| Długość | 7040[1][2]) km |
| Powierzchnia zlewni | 7,2 mln km² |
| Średni przepływ | 209 000 m³/s |
 Galeria zdjęć w Wikimedia Commons |
|
| Rzeki Ameryki Południowej | |
Amazonka (Rio de las Amazonas, Río Amazonas) – rzeka Ameryki Południowej o największym średnim przepływie na Ziemi. Jej długość jest sprawą kontrowersyjną[1], najczęściej podawana jest wartość 6400 km[3], jednak według innych źródeł[4] jest to pierwsza rzeka na świecie pod względem długości (7040 km), o 390 km dłuższa od Nilu. Amazonka posiada największe na świecie dorzecze (o powierzchni ok. 7 mln km²) i największe zasoby wodne. Dlatego też w jej dorzeczu wyrastają największe lasy tropikalne. Nazwa najprawdopodobniej pochodzi od błędnie tłumaczonej nazwy amacunu – "niedźwiedź wodnych chmur", którą rozpropagował w Europie, po roku 1540 Hiszpan, Francisco de Orellana, który jako pierwszy przepłynął rzekę z Andów do ujścia.
Długość rzeki od wieków była sporna. Utrudniał ją nie tylko dylemat wyodrębnienia spośród ponad 200 dopływów właściwej rzeki, ale i dotarcie do ukrytych w niedostępnym terenie źródeł – rzetelny wybór dopływu powinien być poprzedzony wieloletnim pomiarem wielkości jego przepływu wody, aby uśrednić jego wahania w szerokich granicach. Należy jednak pamiętać, że długość nieuregulowanej rzeki zmienia się ciągle, szczególnie po powodziach: stare zakola zostają odcięte jako starorzecza, powstają nowe, rzeka na długich odcinkach płynie kilkoma ramionami o różnej długości, które zmieniają się w przeciągu lat.
Spis treści |
[edytuj] Bieg rzeki
Płynie przez Peru i Brazylię oraz częściowo, jako rzeka graniczna, przez Kolumbię. Źródła Amazonki znajdują się w peruwiańskich Andach na wysokości 5170 m n.p.m.. Wypływa z ze stoków góry Quehuisha małym potokiem o nazwie Apacheta znajdującym się w departamencie (regionie) Arequipa. Do jej ujścia w Atlantyku płynie w kierunku wschodnim przez Nizinę Amazonki.
Źródła Amazonki odkrył polski podróżnik Jacek Pałkiewicz, który w roku 1996 dotarł do samych źródeł. Fakt ten został uznany przez Instituto Brasileño de Pesquisas Espaciales (Brazylijski Instytut Badań Kosmicznych)[5], oraz przez Towarzystwo Geograficzne w Limie, z którego inicjatywy 10 września 2011 r. na miejscu źródła Amazonki wzniesiono obelisk z pamiątkową tablicą o treści: "Tu rodzi się Amazonka, największa rzeka świata. Ustaliła to w 1996 r. naukowa, polsko-włosko-rosyjsko-peruwiańska wyprawa kierowana przez Jacka Pałkiewicza". Za to odkrycie Pałkiewicz został uhonorowany m.in. odznaczeniem Kawalera Orderu Zasługi Republiki Włoskiej w 1996[6].
Amazonka posiada kilka rzek źródłowych, w zależności od przyjęcia jednej z nich za główną, podaje się różną długość. Obecnie, najczęściej za rzekę źródłową przyjmuje się Ukajali, rzadziej Marañón. Według pomiarów peruwiańskich Amazonka jest najdłuższą rzeką świata. Razem z Ukajali i Carhuasantą liczy 7025 km. Natomiast długość Amazonki wraz z Marañón wynosi około 6400 km.
W środkowym biegu, od ujścia Javari do ujścia Rio Negro, Amazonka nazywana jest Solimões. Szerokość rzeki dochodzi w środkowym biegu do 20 km, zaś w biegu dolnym do 100 km. Ujście Amazonki do Atlantyku ma postać rozległej delty z licznymi, oddzielonymi od siebie, ramionami (około 200 odnóg) – nie mamy tu jednak do czynienia z klasycznym ujściem deltowatym. Największe z ramion mają charakter estuariów, rozpoczynających się nawet 350 km od oceanu. Przy ujściu rzeka ma prawie 80 km szerokości.
Maksymalny przepływ przy ujściu dochodzi do 300 tys. m³/s (średni roczny wynosi ok. 120 tys. m³/s). Tak duże masy słodkiej wody powodują wysładzanie wody oceanicznej w odległości do 400 km od ujścia. Ze względu na różnice w pojawianiu się deszczów zenitalnych na półkuli północnej i południowej Amazonka wzbiera dwukrotnie w ciągu roku.
Pływy sięgają do 1400 km od ujścia rzeki[7].
[edytuj] Dopływy
Główne prawostronne dopływy Amazonki to:
Główne lewostronne dopływy Amazonki to:
[edytuj] Żeglowność
Amazonka jest rzeką żeglowną na długości 4300 km i jest główną drogą komunikacyjną w tej części kontynentu. Statki do wyporności 5 tys. BRT docierają aż do Manaus, o wyporności do 3 tys. BRT nawet do peruwiańskiego Iquitos.
[edytuj] Najdłuższe rzeki dorzecza Amazonki
- 7040 km – Amazonka, Ameryka Południowa
- 3379 km – Purus, Peru / Brazylia, (2,948 km) (3,210 km)
- 3239 km – Madeira, Boliwia / Brazylia
- 2820 km – Caquetá / Japurá, Kolumbia / Brazylia
- 2750 km – Tocantins, Brazylia, (2,416 km) (2640 km)
- 2575 km – Araguaia, Brazylia (dopływ Tocantins)
- 2410 km – Juruá, Peru / Brazylia
- 2250 km – Rio Negro, Ameryka Południowa, (2,400 km)
- 2100 km – Xingu, Brazylia, (2,900 km)
- 1900 km – Tapajós, Brazylia, (2,550 km)
- 1749 km – Guaporé, Brazylia / Boliwia (dopływ Madeira)
- 1575 km – Putumayo / Içá, Ameryka Południowa
- 1415 km – Marañón, Peru
- 1300 km – Iriri, Brazylia (dopływ Xingu)
- 1240 km – Juruena, Brazylia (dopływ Tapajós)
- 1200 km – Tapajós, Brazylia
- 1130 km – Madre de Dios, Peru / Boliwia (dopływ Madeira)
- 1100 km – Huallaga, Peru (dopływ Marañón)
[edytuj] Ważniejsze miasta nad Amazonką
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Linki zewnętrzne
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 MSN Encarta: River. [dostęp 2008-11-12].
- ↑ Rzeczpospolita: Satelita wskazał źródła Amazonki. [dostęp 2011-01-06].
- ↑ USGS: Lengths of the major rivers. [dostęp 2008-11-12].
- ↑ Jacek Pałkiewicz: Źródło Amazonki zlokalizowane. [dostęp 2008-11-12].
- ↑ Artykuł w Es Wiki
- ↑ mediatrawel.pl: Jacek Pałkiewicz. [dostęp 21 kwietnia 2009].
- ↑ System przyrodniczy Ziemi. 22. Krążenie wód Wszechoceanu. XXIV LO im. C. Norwida. [dostęp 2011-07-30]. slajd 19
