Diagnostyka laboratoryjna

Technik przy mikroskopie optycznym

Diagnostyka laboratoryjna, analityka medyczna, medycyna laboratoryjna – dyscyplina medycyny, której zadaniem jest określanie składu i parametrów biologicznych i fizykochemicznych krwi lub innych materiałów pobranych od pacjenta. Badanie laboratoryjne prowadzi się in vitro przy użyciu technik mikroskopowych, biochemicznych, immunologicznych, bakteriologicznych, analizy instrumentalnej i służy ustaleniu rozpoznania lub monitorowaniu leczenia.

Najnowsze osiągnięcia w zakresie biomedycyny i powstającej medycyny molekularnej związane są ściśle z rozwojem nowego działu diagnostyki laboratoryjnej, opartej na metodologii biologii molekularnej, mającej zastosowanie w dziedzinach takich jak: laboratoryjna genetyka medyczna, laboratoryjna biologia medyczna, laboratoryjna chemia medyczna, laboratoryjna fizyka medyczna, laboratyryjna diagnostyka sądowa, w których wykorzystuje się technologie z zakresu: inżynierii genetycznej, biochemii, biofizyki, biotechnologii, immunologii molekularnej, biologii komórki, bioinżynierii, biologii systemowej, bioinformatyki, nanobiotechnologii i innych działów związanych z biologią medyczną i biomedycyną.

Każda pojedyncza procedura diagnostyki laboratoryjnej określana jest jako badanie laboratoryjne lub – zwłaszcza w starszym piśmiennictwie, badanie pracowniane (wykonane na pracowni, czyli w laboratorium).

Dyscypliny w obrębie diagnostyki laboratoryjnej

W obrębie analityki medycznej wyróżnić można specjalności zestawione w tabeli poniżej. W niektórych krajach, w tym w Polsce, istnieje możliwość kształcenia podyplomowego personelu laboratoryjnego z określonych dyscyplin.

Dyscypliny w analityce medycznej:

Nazwa	Przykład badania laboratoryjnego
Biochemia kliniczna	oznaczenia stężenia amoniaku we krwi
Mikrobiologia i wirusologia lekarska	wykonanie posiewu moczu i oznaczenie lekowrażliwości drobnoustrojów
Laboratoryjna genetyka medyczna	poszukiwanie swoistych translokacji u chorych na przewlekłą białaczkę szpikową
Laboratoryjna immunologia kliniczna	ocena zgodności tkankowej u dawcy i biorcy przeszczepu
Laboratoryjna toksykologia kliniczna	ustalenie przyczyny zatrucia
Hematologia i transfuzjologia laboratoryjna	wykonanie badania morfologicznego krwi
Parazytologia laboratoryjna	poszukiwanie jaj pasożytów jelitowych w kale

Dziedziny mające zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej

Ministerstwo Zdrowia prowadzi i uzupełnia (w kolejnych Rozporządzeniach) listę dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia i diagnostyce laboratoryjnej. Zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 1 kwietnia 2009 r., zmieniajacego rozporzadzenie w sprawie specjalizacji i uzyskiwania tytułu specjalisty przez diagnostow laboratoryjnych (Dziennik Ustaw Nr 62) wprowadzono dodatkowo 4 nowe dziedziny podstawowe mające zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej. Na liście wymienionego Rozporządzenia widnieją:

1. Laboratoryjna diagnostyka medyczna 020
2. Laboratoryjna genetyka medyczna 021
3. Laboratoryjna hematologia medyczna 022
4. Laboratoryjna immunologia medyczna 023
5. Mikrobiologia medyczna 024
6. Laboratoryjna transfuzjologia medyczna 025
7. Laboratoryjna toksykologia medyczna 026
8. Zdrowie publiczne 008
9. Zdrowie środowiskowe 009
10. laboratoryjna hematologia medyczna –dziedzina szczegółowa
11. Cytomorfologia medyczna 027
12. Laboratoryjna parazytologia medyczna 028
13. Epidemiologia 029
14. Laboratoryjna diagnostyka sadowa 034

Jednocześnie w wymienionym powyżej rozporządzeniu zapisano: "§ 35. 1. Jeżeli dotychczasowe przepisy nie przewidywały uzyskiwania tytułu specjalisty w danej specjalności lub w danej specjalności nie ma wystarczającej liczby osób posiadających tytuł specjalisty, konsultant krajowy w danej dziedzinie lub w dziedzinie pokrewnej, jeżeli w danej dziedzinie nie ma powołanego konsultanta, wskazuje osoby, którym mogą być powierzone określone w rozporządzeniu obowiązki: 1) kierownika specjalizacji w tej specjalności, 2) członka Komisji, oraz wydaje zaświadczenie potwierdzające powierzenie tych obowiązków. 2. Osoby, o których mowa w ust. 1, muszą posiadać doświadczenie zawodowe i dorobek naukowy odpowiadający tej specjalności."

Dziedziny mające zastosowanie w ochronie zdrowia

Ponadto, obok dziedzin mających zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej istnieje opublikowana przez Ministerstwo Zdrowia lista dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia, gdzie zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z dnia 14 listopada 2008 r. zmieniającym rozporządzenie w sprawie uzyskiwania tytułu specjalisty w dziedzinach mających zastosowanie w ochronie zdrowia (Dz.U.08.208.1312 → z dnia 27 listopada 2008 r.) rozszerzono między innymi listę dziedzin mających zastosowanie w ochronie zdrowia o dodatkowe 5 specjalizacji, gdzie obecnie wymienia się następujące dziedziny:

1. Epidemiologia,
2. Fizjoterapia,
3. Fizyka medyczna,
4. Inżynieria medyczna,
5. Promocja zdrowia i edukacja zdrowotna,
6. Psychologia kliniczna,
7. Neurologopedii,
8. Zdrowie publiczne,
9. Zdrowie środowiskowe,
10. Toksykologia,
11. Mikrobiologia,
12. Przemysł farmaceutyczny,
13. Radiofarmacja,
14. Surdologopedia,

Jednocześnie Ministerstwo Zdrowia przewiduje uznanie nowych użytecznych dziedzin i specjalizacji co zapisano: w "§ 34: a) po ust. 1dodaje się ust.1a -1b w brzmieniu: „1a. Jeżeli w opinii konsultanta krajowego właściwego dla danej dziedziny, nie ma w danej dziedzinie wystarczającej liczby specjalistów, minister właściwy do spraw zdrowia może powierzyć określone w rozporządzeniu obowiązki specjalisty w tej dziedzinie osobie legitymującej się dorobkiem naukowym i zawodowym w tej dziedzinie, na podstawie opinii Dyrektora Centrum wynikającej z oceny tego dorobku naukowego i zawodowego przez zespół ekspertów, o którym mowa w § 8 ust. 1.”

Regulacje prawne

Dokumentem podstawowym regulującym zagadnienia diagnostyki laboratoryjnej jest Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej(Dz.U.04.144.1529) zwana dalej ustawą KIDL. Formalno-prawny nadzór nad diagnostyką laboratoryjną w Polsce sprawuje Krajowa Rada Diagnostów Laboratoryjnych (KRDL), prowadząca m.in. ewidencję laboratoriów oraz Krajowa Izba Diagnostów Laboratoryjnych (KIDL) jak również organy, które w imieniu poszczególnych Urzędów Wojewody zajmują się rejestracją zakładów opieki zdrowotnej (ZOZ i NZOZ). Ustawa z dnia 27 lipca 2001 r. o diagnostyce laboratoryjnej (Dz.U.04.144.1529) zawiera szereg regulacji, w tym definiujących podstawowe obowiązki KRDL, gdzie np.: w art. 35: zapisano, że „do zadań samorządu” (diagnostów laboratoryjnych) „należy w szczególności:”

• „p.2 reprezentowanie diagnostów laboratoryjnych oraz ochrona ich interesów zawodowych;”,
• „p.3 działanie na rzecz stałego podnoszenia kwalifikacji zawodowych przez diagnostów laboratoryjnych;”,
• „p.5 integrowanie środowiska diagnostów laboratoryjnych;”, jak również:

b) w art. 47. wymienionej powyżej ustawy zapisano również, że: „do zakresu działania Krajowej Rady należy:

• „p.1 reprezentowanie samorządu wobec organow państwowych i samorządowych, sadów, Narodowego Funduszu Zdrowia, instytucji i organizacji;”,
• „p.3 udzielanie opinii o projektach aktów prawnych oraz przedstawianie wniosków dotyczących unormowań prawnych z zakresu ochrony zdrowia;”,
• „p.4 opiniowanie programu studiów wyższych i studiów podyplomowych z zakresu diagnostyki laboratoryjnej;”,
• „p.8 koordynowanie doskonalenia zawodowego diagnostów laboratoryjnych;
• „p.12 wykonywanie innych zadań określonych w ustawie oraz przepisach odrębnych.”,

Konsekwencją ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. było powstanie szeregu regulacji prawnych organów zależnych w tym Rozporządzeń Ministerstwa Zdrowia jak również uchwał KRDL np.: załącznik nr 1 do uchwały nr 16/II/2007 KRDL z dnia 2 marca 2007 roku w sprawie zmiany uchwały nr 1/2003 KRDL z dnia 13 stycznia 2003 r., gdzie w §4 Regulaminu Działania Krajowej Rady Diagnostów Laboratoryjnych zapisano, że:

• „p.1. Krajowa Rada Diagnostów Laboratoryjnych dla realizacji zadań i spełnienia obowiązków może, na czas trwania swojej kadencji, powoływać następujące komisje:
• „p.4. Komisje do Spraw Kształcenia i Specjalizacji,”,
• „p.8. Inne komisje nadzwyczajne i stałe, w zależności od potrzeb.”

Uprawnienia diagnosty laboratoryjnego

Uprawnienia diagnosty laboratoryjnego automatycznie przyznawane są absolwentom analityki medycznej lub osobom kończącym podyplomowo studia kierunkowe w zakresie diagnostyki laboratoryjnej. Po wejściu w życie "ustawy KIDL” w 2001, uprawnienia diagnosty laboratoryjnego nadawano automatycznie również osobom pracującym w zawodach biologicznych, niemniej w chwili obecnej jest to niemożliwe i wymagane jest dodatkowe przekwalifikowanie ukierunkowane na klasyczną analitykę medyczną (pełne informacje na temat możliwości uzyskania uprawnień diagnosty laboratoryjnego zamieszczają na swoich stronach kierunki Analityki Medycznej).

Specjalizacje

Specjalizacje w zakresie dziedzin mających zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej dostępne są wyłącznie dla osób, które zdobyły już uprawnienia diagnosty laboratoryjnego, stąd w przypadku osób, które mimo, że dysponują specjalistyczną wiedzą np. w zakresie biologii molekularnej, lecz nie ukończyły analityki medycznej, zachodzi formalna konieczność przekwalifikowania zawodowego w kierunku klasycznej analityki medycznej, której program studiów stanowi obecnie w Polsce podstawę kształcenia na podyplomowych kierunkach, umożliwiających nabycie uprawnień diagnosty laboratoryjnego. W rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 16 kwietnia 2004 r. w sprawie specjalizacji i uzyskiwania tytułu specjalisty przez diagnostów laboratoryjnych (Dz. U. z dnia 3 czerwca 2004 r.), wymieniono dostępne dziedziny specjalizacji. W kolejnym Rozporządzeniu Ministra Zdrowia z dnia 1 kwietnia 2009 r. (Link), zmieniajacego rozporzadzenie w sprawie specjalizacji i uzyskiwania tytułu specjalisty przez diagnostow laboratoryjnych (Dziennik Ustaw Nr 62) wprowadzono cztery nowe dziedziny mające zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej w tym laboratoryjną diagnostykę sądową.

W Polsce obowiązują dwa uzupełniające się tryby postępowania w kształceniu specjalizacyjnym diagnostów laboratoryjnych: a) przystąpienie do regularnych, trwających zwykle 3-5 lat studiów specjalizacyjnych w wybranej dziedzinie mającej zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej, b) złożenie wniosku o uznanie dorobku zawodowego za równoważny programowi specjalizacji wybranej dziedziny i wniosku o dopuszczenie do egzaminu państwowego prowadzonego zwykle przez Centrum Egzaminów Medycznych w Łodzi.

Linki zewnętrzne

Specjalizacje w diagnostyce laboratoryjnej:

• Kształcenie specjalizacyjne diagnostów laboratoryjnych -Tryb postępowania według CMKP,
• procedura składania wniosków o uznanie dotychczasowego doświadczenia zawodowego za równoważny specjalizacji,
• Pełnomocnicy uczelni medycznych ds organizacji specjalizacji diagnostów laboratoryjnych według CMKP,
• Lista podmiotów uprawnionych do prowadzenia staży kierunkowych w ramach specjalizacji diagnostów laboratoryjnych,
• Program specjalizacji diagnostów laboratoryjnych,
• Wniosek o akredytację jednostki w zakresie specjalizacji mających zastosowanie w diagnostyce laboratoryjnej.

Polska

Zasady wykonywania, autoryzowania wyników badań laboratoryjnych oraz prowadzenia laboratorium analiz lekarskich określa ustawa z 27 lipca 2001 r o diagnostyce laboratoryjnej. Dzieli ona personel laboratoryjny na samodzielnie prowadzący diagnostykę (zwanych diagnostami laboratoryjnymi) i pracujących pod nadzorem, wyspecjalizowanych często w zaawansowanej diagnostyce laboratoryjnej (np. biologów molekularnych), którzy nie posiadają uprawnień diagnosty laboratoryjnego.

W 2006 roku Krajowy Zjazd Diagnostów Laboratoryjnych przyjął "Kodeks Diagnosty laboratoryjnego", którego autorem jest dr Kazimierz Szałata.

Przypisy

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.