Anicca

Anicca (czyt. aniczcza; sans. अनित्य anitya; pāli अनिच्च anicca; tyb. mi rtag pa; chiński 無常 wúcháng; kor. 무상 musang;jap. 無常 mujō; wiet. vô thường) – podstawowe pojęcie buddyzmu oznaczające nietrwałość.

Znaczenie

Według doktryny buddyjskiej "wszystkie złożone zjawiska są nietrwałe", podlegają nieustannemu procesowi zmian. Dotyczy to wszelkiego rodzaju zjawisk, zarówno fizycznych jak i mentalnych: podstawowych elementów, wszechświatów i zawartych w nim gwiazd i planet, świata roślin, zwierząt, ludzi, bogów a także uczuć, doznań, myśli, świadomości itd.. Nie chodzi tu jedynie o tzw. śmierć ontologiczną bytu, jak wyraziłaby to zachodnia tradycja filozofowania, ale raczej o nieustanne "przepływanie", zastępowanie jednych zjawisk (sanskryt dharma) przez inne, proces ten trwa bez początku i bez końca. W wyjaśnieniach tego pojęcia, pojawia się często przykład "liścia na drzewie", który podlegając nieustannym zmianom dojrzewa, starzeje się i ginie, lecz jest zastępowany przez inny liść. Inny przykład odwołuje się do marzeń sennnych, które pojawią się (mimo woli śniącego) i nikną, natychmiast zastępowane przez inne, równie nietrwałe i pozbawione substancjonalnej natury. Nie ma rzeczy, która trwa, bowiem wszystkie podlegają nieustannej zamianie.

W życiu ludzkim nietrwałość objawia się przez cykl narodzin, proces chorób i starzenia, wreszcie śmierci (pali, sanskryt sansara), lecz także w doświadczeniu braku, utraty. Ma ona tu także pozytywny aspekt - wszelkie negatywne stany mają jedynie charakter tymczasowy i możliwa jest zmiana. Z powodu nietrwałości zjawisk jednak jakiekolwiek przywiązanie do wszelkich przedmiotów jest bezcelowe i ostatecznie prowadzi do cierpienia. W Sutrze Mahaparinirvany wszystkie złożone stany i rzeczy są nazywane nietrwałymi a w Dhammacakkappavattana Suttcie jest powiedziane: "Cokolwiek podlega powstawaniu, podlega także zanikowi". W tradycji buddyjskiej wszelkie te zjawiska opisane są w kategorii pięciu skupisk (pali khandha, sanskryt skandha). Anicca jest związana z doktryną anatta, według której nie ma trwałej duszy (pali atta, sanskryt atman) oraz z dukkha, prawdy o cierpieniu, tworząc w ten sposób ti-lakkhana, także nazywane Trzema Pieczęciami Dharmy.

Nietrwałość a wyzwolenie

Jedynym sposobem na wyzwolenie od nietrwałości a przede wszystkim od związanego z nią cierpienia (pali, sanskryt dukkha, por. Cztery Szlachetne Prawdy) jest Nirwana, czyli wygaśnięcie wszelkich splamień (pali kilesa, sanskryt klesia) oraz wygaśnięcie skupisk istnienia. Jednocześnie warunkiem koniecznym dla osiągnięcia takiego wyzwolenia jest właśnie głębokie zrozumienie nietrwałości. Wagę kontemplacji nietrwałości podkreśla wiersz z sutty:

Choć z wiernym sercem przyjmuje się schronienie w Buddzie, jego Naukach i Wspólnocie Mnichów, czy też z wiernym sercem przestrzega się moralnych zasad lub rozwija umysł pełen miłującej dobroci - o wiele bardziej przynoszącym zasługę jest kultywowanie postrzegania nietrwałości, choćby zaledwie przez jedną chwilę.

Znaczenie nietrwałości w praktyce medytacji buddyjskiej w piękny sposób ukazuje w swojej książce "Patrząc do wewnątrz" upasika Kee Nanayon:

Gdy już umysł może trwać w stanie ładu, będziesz widział formacje mentalne lub przedmioty absorbujące umysł w ich naturalnym stanie powstawania i rozpadu. Umysł będzie czysty, neutralny i nieporuszony – ani zadowolony, ani niezadowolony – i będzie postrzegał zjawiska fizyczne i mentalne, gdy te powstają i rozpadają się stosownie do ich własnej natury. Gdy zrozumienie, że w żadnym w tych przedmiotów nie istnieje żadne ja stanie się jasne, napotkasz coś co znajduje się głębiej, poza wszelkim cierpieniem czy napięciem, wolne od cykli zmiany – nieśmiertelne – wolne od narodzin i śmierci, jako że wszelkie rzeczy, które podlegają narodzinom muszą stosownie do własnej natury zestarzeć się, ulec chorobie i umrzeć.

Według poglądu therawady jedynie Nirwana jest trwała, ponieważ jest nieuwarunkowana i nie jest formacją (nie powstała). Gdy jednak jedne szkoły buddzymu podkreślają, że błędem jest mówienie o nietrwałości w przypadku nirwany, niektóre szkoły z nie godzą się nawet z takim twierdzeniem, jakoby Nirwana była jakiegoś rodzaju ostateczną, niepodlegającą zmianom wiecznością.

Zobacz też

• mono no aware
• hojoki
• Anatman

Linki zewnętrzne

• All About Change (ang.) autorstwa mnicha Thanissaro
• Looking Inward (ang.) autorstwa Upasiki Kee Nanayon (polskie tłumaczenie rozdziału "Praktyka w skrócie")
• Wyjaśnienie terminu anicca w Słowniku Buddyjskim Nyanatiloki Mahathery