Arabskie panowanie w Hiszpanii

W ciągu bardzo krótkiego czasu Arabowie opanowali olbrzymie terytoria. Po śmierci Mahometa wyruszyli na podbój świata. Podczas wojennych kampanii zniszczyli perskie imperium Sasanidów, zdobyli Syrię, Palestynę i Egipt. Pół wieku później padła bizantyjska Kartagina. Następnie uległy im plemiona berberyjskie. Od śmierci Mahometa (632 r.) do 711 r. muzułmanie zdołali dotrzeć aż do brzegów Indusu.

Prawdopodobnie pomysł przeniesienia „świętej wojny” na Półwysep Iberyjski podsunął islamskim dowódcom władający Ceutą Berber zwany Don Julianem. Wiedział on o toczącej się w Hiszpanii wojnie domowej i ogólnym kryzysie państwa, rządzonego przez Wizygotów. W 710 r. Tarik ibn Zijad – podwładny arabskiego gubernatora Północnej Afryki, Musy ibn Nusaira – przeprowadził w Hiszpanii rekonesans. Już rok później stanął na czele wojsk w Gibraltarze. Wizygocki król Roderyk był wówczas uwikłany w walki na północy (z Baskami lub z drugim pretendentem do tronu). Jednak na wieść o wrogiej armii wyruszył na południe. Został pokonany nad rzeką Guadalete. Po pokonaniu kolejnej wizygockiej armii, Tarik ruszył na Toledo zdobywając po drodze kolejne obszary.

Tymczasem jego zwierzchnik – Musa ibn Nusair – na wieść o zwycięstwach podwładnego stanął w Algeciras i zdobył Sewillę. Syn Musy podporządkował sobie kolejne obszary Hiszpanii. W 713 r. doszło do spotkania Tarika i Musy w Toledo, a następnie obie armie spenetrowały cały Półwysep Iberyjski. Tarik dotarł do Barcelony, a Musa po zdobyciu Saragossy wkroczył do Galicji. Przez następne 50 lat panował chaos na szczycie władzy. Mimo tego, podbitej ludności żyło się lepiej niż w państwie wizygockim, nawet jeśli pozostała przy wierze chrześcijańskiej. Państwo muzułmańskie było sprawniejsze, a kraj stawał się bogatszy.

Zdobyte przez Arabów terytoria nazwane zostały al-Andalus. W ich skład nie weszły nigdy obszary zamieszkane przez Basków, a po krótkiej okupacji Asturia uwolniła się od najeźdźców. Opanowana przez muzułmanów Galicja została przez nich opuszczona w 740 r.

Postępujące w głąb Francji wojska arabskie powstrzymał dopiero pod Poitiers majordom frankijski, Karol Młot. Prawie dokładnie w tym samym czasie fala arabskiego podboju została powstrzymana przez Bizancjum. Wraz z tymi niepowodzeniami, w świecie islamu pojawiły się wewnętrzne konflikty. Ważnym dla Hiszpanii wydarzeniem było przejęcie władzy przez dynastię Abbasydów. Prawie wszyscy członkowie panującej dotychczas dynastii Omajadów zostali zamordowani. Uniknął tego jedynie Abd ar Rahman I, który umiejętnie wykorzystał spory w Hiszpanii do zdobycia władzy w państwie. Założył dynastię, której członkowie nosili tytuł emira (dowódcy wiernych) lub króla (malik), aby nie prowokować Abbasydów noszących tytuł kalifa (następcy proroka). Próby obalenia rządzącej w al Andalus dynastii nie powiodły się.

Abd ar Rahman oparł swoją władzę na przybyłych z Syrii zwolennikach Omajjadów i armii złożonej z najemników berberyjskich i europejskich niewolników. Aby uzyskać fundusze na te siły zwiększył podatki i pozbawił ziemi tych chrześcijan, którzy zdołali ją jeszcze zachować. W 785 r. w Kordowie został wzniesiony pierwszy meczet. Rządy następcy Abd ar Rahmana charakteryzowało podjęcie na nowo wojny przeciwko chrześcijanom, a także wewnętrzna stabilizacja i wprowadzenie w al Andalus czterech szkół prawniczych islamu. Jego syn likwidował wszystkie próby oporu za pomocą bezwzględnych metod. Miał ku temu sporo okazji. Podczas jego panowania dochodziło do buntów nie tylko chrześcijan, ale również hiszpańskich muzułmanów - Muwalladów oraz kupców i rzemieślników.

Stabilizacja sytuacji w kraju wraz ze wzrostem dobrobytu przyczyniły się do złagodzenia stosunków zarówno pomiędzy Arabami i Berberami jak i pomiędzy nimi a Muwalladami. Mozarabowie(chrześcijanie w Hiszpanii) byli wówczas zbyt zdruzgotani podbojem i zajęci walką o ekonomiczne i kulturowe przetrwanie, by zagrozić władzy. Na froncie „świętej wojny” (dżihad) z niewiernymi na północy nie odnoszono większych sukcesów, chociaż zniszczenia spowodowane walkami opóźniły postępy chrześcijan.

Niezadowoleni z obciążenia podatkami Muwalladzi wywołali szereg rebelii. Podczas jednej z wypraw przeciw rebeliantom zginął emir dowodzący armią. Jego następca musiał układać się z jedną grupą buntowników lub ją ignorować, by walczyć z drugą. Równocześnie w paru miastach toczyły się regularne „wojny domowe” pomiędzy Arabami i Muwalladami. W pewnym momencie pod realną władzą emira znajdowała się jedynie centralna część Andaluzji. Sukces w walce z rebeliantami został odniesiony jedynie poprzez decyzję ich przywódcy, który zdecydował się powrócić do wiary przodków.

Wykorzystując panujący w al Andalus chaos chrześcijanie zaczęli posuwać się na południe. Doprowadziło to do przesunięcia granicy chrześcijańskiej Hiszpanii do Coimbry. Jednocześnie rozpoczął się proces zaludniania obszaru między Górami Kantabryjskimi a rzeką Duero, który miał duży wpływ na zwiększenie znaczenia państwa chrześcijańskiego. Stało się ono alternatywą życia w al Andalus. Ekspansji chrześcijan sprzyjała również niespokojna sytuacja w Afryce, przez co władca al Andalus nie mógł skupić na północy całych swoich sił. Sytuacja uległa zmianie, kiedy w Afryce nastąpił spokój. Wtedy chrześcijańska Hiszpania znalazła się w najtrudniejszym położeniu od czasów muzułmańskiego podboju. Jednak wielkie zwycięstwa Al-Mansura Ibn Abi Aamira odniesione nad chrześcijanami przysłoniły rodzący się powoli kryzys w państwie muzułmańskim. Odsunięcie od władzy prawowitego następcy i przejęcie jej przez uzurpatorów wywołało bunty. Niedoszły kalif Sanchuelo został opuszczony przez wszystkich, a następnie uwięziony i zamordowany.

W stolicy kalifatu żadna z walczących o władzę grup nie zdołała jej przejąć i kraj zaczął pogrążać się w anarchii. Strony konfliktu zaczęły zwracać się po pomoc do chrześcijańskich władców, którzy coraz częściej i śmielej zaczęli interweniować w wewnętrzne sprawy muzułmańskiego państwa. Al Andalus zmieniało się w zbiór małych państewek, a w 1031 r. został obalony ostatni kalif.

Jednak wkrótce z Afryki zostali wezwani Almorawidzi, niedawno nawróceni na islam. Choć udało im się opanować Hiszpanię, nie mieli szans utrzymać się przy władzy i upadli w 1147 r. Po nich nastała era Almohadów, również przybyłych z Afryki, którym udało się opanować Hiszpanię. Po pierwszym okresie zwycięstw nad chrześcijanami doszło do konfrontacji arabsko-chrześcijańskiej w 1212 r. pod Las Navas de Tolosa. Arabowie ponieśli druzgocącą klęskę, która przesądziła o ich losie w Hiszpanii. Zwycięstwo nadało nowego rozmachu rekonkwiście. W końcu w rękach Maurów pozostała jedynie Grenada, a jej emir stał się wasalem króla Kastylii. Wkrótce doszło do zjednoczenia Kastylii i Aragonii, do którego formalnie doszło w 1479 r. Ich władcy – Izabela i Ferdynand, tzw. Monarchowie Katoliccy – doprowadzili do końca dzieło rekonkwisty podbijając w 1492 r. królestwo Grenady. Proces jednoczenia się Hiszpanii zakończył się w 1512 r. po zajęciu Nawarry.

Kiedy arabskie armie zalały Hiszpanię, liczyła ona ok. 4 mln. mieszkańców. Tym, którzy sprzeciwili się nowej władzy, odbierano ziemie, a ziemie tych, którzy się poddali, pozostawały w ich władaniu w zamian za płacenie rocznego podatku. Nawrócenia się chrześcijan na islam nie były masowe (nie licząc pojedynczych przypadków). Najwięcej nowych wyznawców przynosiły związki zwycięzców z miejscowymi kobietami. Przykładami arabizacji społeczeństwa al-Andalus było używanie arabskich imion, a także przyjmowanie nazw arabskich klanów. Podbici chrześcijanie przyjmowali kulturę najeźdźcy, jednak tylko w zewnętrznych jej znamionach, jak ubiór czy kuchnia. Zasadnicze różnice pomiędzy cywilizacjami były zbyt duże, by mogła nastąpić akulturacja chrześcijan. Mieli oni prawo do zachowania i kultywowania swojej wiary, jednak nie mogli jej propagować i płacili specjalne podatki. W kontaktach z muzułmanami podlegali prawom islamu. Również Żydzi mogli zachować religię i kulturę.

Nowe rodzaje roślin i nowe techniki przyniesione ze Wschodu świata przynosiły wyższe zyski niż miejscowe uprawy. Ziemia nie mogła leżeć odłogiem, bo po trzech latach była konfiskowana. Tereny nawadniane obciążono mniejszym podatkiem. Jednak pomimo rozkwitu rolnictwa al Andalus dotykały okresy głodu.
Miasta zanotowały ogromny wzrost zaludnienia. Rozkwit rolnictwa pociągnął za sobą rozkwit rzemiosła. Najbardziej znane produkty poszukiwane przez zagraniczne rynki to toledańskie wyroby stalowe, kordobańskie wyroby skórzane, tkaniny bawełniane i lniane, jedwab, szkło i papier. Rozwijał się więc handel. Europa chrześcijańska zaopatrywała się w Hiszpanii w towary luksusowe.

Największy rozkwit kultury nastąpił w al Andalus podczas panowania potężnych kalifów. Hiszpania przyjmowała kulturę islamu. Poezja arabska wywarła wielki wpływ na trubadurów. Pierwsze ważne dzieła powstałe w Hiszpanii muzułmańskiej to historie, biografie, kazana i wiersze oraz encyklopedia chirurgiczna, przetłumaczona potem na łacinę. Ogromny rozkwit intelektualny przeżywała ludność żydowska. Najwspanialszym dziełem kultury i sztuki tamtego okresu jest meczet w Kordobie. Centrami kultury chrześcijańskiej w tym okresie były prawie wyłącznie klasztory.

Okres panowania arabskiego był dla Andaluzji i tej części Hiszpanii pozostającej pod panowaniem muzułmańskim wiekiem rozkwitu w porównaniu z okresem panowania Wizygotów. Wpływ Arabów i ich kultury – tak różnej od tej przed najazdem muzułmańskim – uwidocznił się w kulturze i gospodarce. Arabowie zostawili w Hiszpanii swoje ślady – jak choćby nazwę Gibraltaru. Pochodzi ona od Gib al Tarik czyli Skała Tarika.

Bibliografia

• Tadeusz Miłkowski, Paweł Machcewicz: Historia Hiszpanii. Wyd. I. Wrocław: Ossolineum, 1998, s. 46-85. ISBN 83-04-04403-X.