Azja Zachodnia
Azja Zachodnia
.svg&filetimestamp=20110413030848)
| Powierzchnia[1] | 6 465 309 km2 |
|---|---|
| Liczba ludności[2] |
315 941 886 |
| Gęstość zaludnienia | 50 osób na km2 |
| Kraje i terytoria |  Akrotiri* Abchazja** Afganistan[3] Arabia S. Armenia Azerbejdżan Bahrajn Cypr Cypr Płn.** Egipt[4] Dhekelia* G. Karabach** Gruzja Irak Iran Izrael Jemen Jordania Katar Kuwejt Liban Oman Osetia Płd.** Pakistan[5] Palestyna** Syria Turcja[6] ZEA* - baza wojskowa ** - nieuznawane |
| Języki | arabski, kurdyjski, azerski, hebrajski, grecki, gruziński, ormiański, turecki, perski, osetyjski, abchaski, rosyjski |
| Nominalny PKB (2009) | 2,618 billionów USD |
| PKB per capita (2009) | 8287 USD |
| Strefy czasowe | Od UTC +2:00 (Egipt, Turcja) do UTC +4:00 (ZEA, Oman), na terenie Iranu UTC +3:30. |
| Stolice | Suchumi Kabul Erywań Rijad Baku Manama Nikozja Nikozja[7] Stepanakert Tibilisi Kair Bagdad Teheran Jerozolima[8][9] Sana Amman Ad-Dauha Kuwejt Bejrut Maskat Cchinwali Islamabad Ramallah Damaszek Ankara Abu Zabi |
Azja Zachodnia (ze względu na położenie określana jako Azja Południowo-Zachodnia albo Azja Przednia) – region geograficzny Azji obejmujący wyspę Cypr, półwyspy: Azja Mniejsza, Arabski, Synaj; teren górzysty na styku kontynentów Azji i Europy (tak zwane Zakaukazie) oraz wyżyny: Armeńską i Irańską.
Na terenie Azji Zachodniej leżą państwa Bliskiego Wschodu i Zakaukazia.
Spis treści |
[edytuj] Nazwa
Termin Azja Przednia (niem. Vorderasien) – w języku polskim pojawił się w czasach zaborów[potrzebne źródło]. Rosjanie też posługiwali się tym zapożyczonym z niemieckiego terminem (ros. Передняя Азия). Obecnie jest czasem spotykany w pracach historycznych, geograficznych, archeologicznych i lingwistycznych.
Termin Azja Zachodnia (ang. West Asia) – ukazuje usytuowanie terenu na kuli ziemskiej; pojawił się, jako przeciwieństwo historycznego terminu "Bliski Wschód", który określa położenie względem Europy.
Termin Azja Południowo-Zachodnia – najlepiej oddający położenie geograficzne, jest najczęściej spotykany[10], aczkolwiek termin "Azja Zachodnia" powoli go wypiera.
[edytuj] Nazwa w językach regionu
- arabski – جنوب غرب آسيا
- azerski – Cənubi-Qərbi Asya
- perski – جنوب غربی آسیا
- ormiański – Առաջավոր Ասիա
- hebrajski – דרום-מערב אסיה
- gruziński – დასავლეთი აზია
- turecki – Güneybatı Asya
[edytuj] Geografia
Granice Azji Zachodniej wyznaczają od zachodu: Morze Śródziemne, Morze Egejskie, Morze Marmara; od północy: Morze Czarne, Góry Kaukaz, Morze Kaspijskie oraz Góry Kopet-dag; od wschodu: zachodnie granice Wyżyny Irańskiej u podnóża Himalajów; od południa: Morze Arabskie, Zatoka Adeńska i Morze Czerwone. Z południowego-wschodu wody Oceanu Indyjskiego, wbijające się w tą część kontynentu przez Zatokę Omańską i Cieśninę Ormuz , tworzą Zatokę Perską.
Rejon w większości otoczony wodą. Linia brzegowa wynosi: 21867, a wkluczając Bahrajn i Cypr: 22810.
Najdalej wysuniętymi punktami są:
- na zachodzie znajdujący się w Turcji Przylądek Baba (26°03'E), który jest równocześnie skrajnym punktem Azji;
- na wschodzie podnóże Himalajów, Góry Hindukusz, (63°4'E);
- na południu jemeński brzeg morski (12°60);
- na północy miasto Anapa w Rosji (44°53N).
[edytuj] Klimat
Położenie geograficzne na wysokości Zwrotnika Raka naznacza obszar Azji Zachodniej suchym i gorącym klimatem zwrotnikowym i podzwrotnikowym. Dużą część rejonu zajmują pustynie (w tym największa piaszczysta na świecie Rub Al-Chali), na których (podobnie jak na Wyżynie Irańskiej panuje klimat kontynentalny. Zachodnia część obszaru znajduje się pod wpływem klimatu śródziemnomorskiego, jednakże środkowa część półwyspu Anatolijskiego nabiera cech klimatu kontynentalnego i wykazuje tendencje pustynnienia. Na górzystej północy, gdzie rozciągają się obszerne połacie lasów i żyzne doliny, dominuje klimat górski. Obejmuje on również Góry Zagros rozpostarte od Kaukazu w kierunku Zatoki Perskiej.
Największe roczne opady (przekraczające 3000 mm) notuje się w Górach Kaukazu, zaś najmniejsze na Pustyni Rub Al-Chali (średnia roczna wyznaczana przez kilka lat wynosi nieco powyżej 10 mm)[11].
Ze względu na występujące na styku trzech kontynentów duże zróżnicowanie klimatu amplitudy temperatury różnie się kształtują, zależnie od rejonu. W niektórych miejscach Pustyni Rub Al-Chali temperatura w lecie dochodzi nawet do +65 °C. Średnia temperatura i Wyżyny Irańskiej to latem 35 °C, a 10 °C zimą. W lecie nocami następują gwałtowne ochłodzenia i temperatura potrafi spaść nawet poniżej 20 °C. Najzimniejszym miejscem Azji Zachodniej jest góra Ararat w Turcji, gdzie nawet w lecie temperatura zazwyczaj nie przekracza 0 °C. Średnie temperatury na północy to w lecie 30 °C, zaś zimą -6 °C.
W Azji Zachodniej występują dwa charakterystyczne wiatry: Sharqi i Szamal.
- Sharqi (lub Sharki) to wiatr wiejący z południa i południowego wschodu. Występuje sezonowo: od kwietnia do początku czerwca, oraz pomiędzy wrześniem i listopadem. Jest suchy i zawiera duże ilości pyłu i często prowadzi do burz piaskowych i pyłowych, które potrafią unieść piasek nawet na kilka tysięcy metrów, powodując czasowe zamknięcie lotnisk. Ten wiatr potrafi na początku i końcu sezonu duć przez cały dzień i po kilka dni w środku sezonu. Czasami osiąga prędkość nawet 80 km/godz.
- Szamalto gorący, suchy, często gwałtowny północny bądź północno-zachodni wiatr, pojawiający się w ciągu całego roku, a szczególnie w lecie. Występuje w Iraku i krajach Zatoki Perskiej (wliczając Arabię Saudyjską i Kuwejt), powodując czasami burze piaskowe. Bardzo silny podczas dnia, słabnie w nocy, co spowodowane jest gwałtownym obniżeniem się temperatury powierzchni ziemi.
[edytuj] Topografia
Większość Azji Zachodniej stanowią obszary o wyżynno-górzystym ułożeniu terenu. Zazwyczaj po wąskiej przybrzeżnej równinie na zachodzie pojawiają się góry, a zaraz za nimi pustynne, bądź trawiaste, górzyste płaskowyże, które na południu rejonu stopniowo opadają do morza, a na północy przechodzą w wysokie góry.
Przeważającą część najdalej wysuniętego na zachód półwyspu Azja Mniejsza stanowi Wyżyna Anatolijska, rozpostarta pomiędzy Górami Pontyjskimi i górami Taurus. Na granicy półwyspu, Góry Pontyjskie i Taurus się przybliżają się do siebie. Na tym zwężeniu rozpoczyna się malownicza i wyżej usytuowaną Wyżynę Armeńską, która stanowi centralną część tego regionu Azji. Na północ od niej są góry Kaukaz z najwyższym szczytem Elbrus (5642 m n.p.m.), na południowy-wschód góry Zagros i Wyżyna Irańska, a na południu, za najwyższym pasmem gór Taurus, których najwyższym szczytem jest Ararat (5165 m n.p.m.)[12], oraz Mezopotamią rozpoczynają się pustynie Półwyspu Arabskiego.
Niziny zajmują zazwyczaj tereny przybrzeżne. Wyjątek stanowi Dolina Mezopotamii oraz wschodnia część Pustyni Rub Al-Chali. Większą nizinną kotlinę tworzy też wpadająca do Morza Kaspijskiego rzeka Kura.
Najniżej położone jest Morze Martwe, którego lustro wody znajduje się w najniższym punkcie Ziemi, 418 m p.p.m.
[edytuj] Geologia
W Azji Zachodniej zbiegają się trzy płyty tektoniczne: afrykańska, arabska i eurazjatycka. Oddziaływanie wzajemne płyt sprawia, że region jest sejsmicznie aktywny. Widać szczególnie w Turcji, która sama znajduje się na małej płycie tektonicznej, gdzie często dochodzi do trzęsień ziemi.
Na styku płyt afrykańskiej i arabskiej, oddalających się rocznie od siebie o ok. 2,5 cm, przechodzi Rów Abisyński, którego najbardziej wysuniętą na północ częścią jest Rów Jordanu.
[edytuj] Bogactwa naturalne
Największym bogactwem naturalnym jest występująca w krajach Zatoki Perskiej ropa naftowa. Kiedyś spalany uboczny produkt wydobycia ropy, gaz ziemny jest dziś wykorzystywany w przemyśle i skraplany na sprzedaż.
Najbardziej urozmaicone złoża są w Iranie, gdzie poza ropą naftową i gazem ziemnym występują: żelazo, boksyty, miedź, cynk i ołów oraz chrom. Również dużą różnorodnością zasobów kopalnych może poszczycić się Turcja, gdzie znajdują się bogate pokłady chromu oraz nieco mniejsze węgla brunatnego i żelaza. Na terytorium Izraela, Palestyny i Jordanii występują złoża soli potasowych, fosforytów i apatytów, natomiast w Libii złoża siarki.
Naturalne bogactwo terenów górzystych stanowią lasy, w tym piękne lasy cedrowe.
[edytuj] Zasoby wody
W większości państw regionu duży problem stanowi brak naturalnych zasobów wodnych. Wraz z bardzo szybkim wzrostem populacji zwiększa się zapotrzebowanie na wodę[13], nie tylko pitną, lecz również dla przemysłu i rolnictwa. Dodatkowy problem stanowią zasolenia wód lądowych oraz wytwarzane przez człowieka ścieki.
Głównym źródłem zaopatrzenia w wodę dla rolnictwa są rzeki, w tym dwie największe na tym terenie Eufrat i Tygrys, płynące w urodzajnej dolinie Mezopotamii. W bardziej suchych miejscach, gdzie rzeki pojawiają się tylko okresowo buduje się zapory, tamy oraz studnie, aby zatrzymać wodę z gwałtownych i obfitych opadów. Wodę dla rolnictwa odzyskuje się też przez oczyszczanie ścieków. Odsalarnie dostarczają wodę pitną i dla przemysłu[14].
Na najsuchszym terenie Azji Zachodniej występuje kilka podziemnych warstw wodonośnych. W Arabii Saudyjskiej dwa duże zbiorniki, pochodzących z Paleozoiku i Triasu wód podziemnych, znajdują się pod górami Gabal Tuwaiq i rozciągają się od nich w kierunku zachodnim do Morza Czerwonego. Pochodzące z Kredy i Eocenu warstwy wodonośne są usytuowane pod dużą częścią środkowej i centralnej Arabii Saudyjskiej. Szczególne znaczenie odgrywa położony na południowy-wschód od stolicy zbiornik Wasia-Biyadh, gdzie od 2008 - maja 2011 r. trwały badania nad wykorzystaniem podziemnych zasobów wodnych[15].
[edytuj] Gospodarka
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, [edytuj] Kultura
[edytuj] Religie
Dominującą religię w Azji Zachodniej stanowi islam, w różnych swoich odłamach. Półwysep Azja Mniejsza i tereny na południowy-wschód od niego, aż do oceanu Indyjskiego zamieszkują przede wszystkim muzułmanie sunnici, ich odsetek w niektórych krajach dochodzi do 99% (Turcja), wyżynę Irańską i tereny ujścia Eufratu i Tygrysu muzułmanie szyici (w Iranie stanowią 90% wszystkich mieszkańców). Pozostałe mniejsze odłamy muzułmanów rozsiane są po różnych krajach, w niektórych z nich tworząc poważne grupy wyznaniowe (w Omanie muzułmanie ibadyci 74%, w Libanie muzułmanie druzowie 7%).
Inne ważne religie to: chrześcijaństwo (Apostolski Kościół Ormiański - Armenia, Górski Karabach; prawosławie - m.in. Cypr, Gruzja); judaizm (Izrael). Spotyka się także wyznawców hinduizmu (Oman 7%, Katar).
Niektóre państwa regionu mają w konstytucji wpisany charakter wyznaniowy (np. Arabia Saudyjska i Iran - islam; Cypr - prawosławie; Izrael - judaizm), a w większości krajów muzułmańskich prawo zawiera elementy szariatu. Najbardziej zróżnicowany religijnie jest Liban, gdzie poza różnymi odłamami wyznawców islamu istnieje dość spora grupa katolików (Kościoła greckokatolickiego i maronickiego) oraz prawosławnych.
Ziemia Święta jest celem licznych pielgrzymek wyznawców monoteizmu. Do ważniejszych ośrodków kultu religijnego wszystkich trzech religii monoteistycznych należy zaliczyć Jerozolimę, a do wyłącznie muzułmańskich Mekkę i Medynę.
[edytuj] Konflikty zbrojne
- Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.
[edytuj] Mapa Azji Zachodniej
[edytuj] Zobacz też
Przypisy
- ↑ Powierzchnię obliczono, jako sumę terytoriów krajów wchodzących w skład Azji Zachodniej (z Turcji i Egiptu wzięto pod uwagę tylko część azjatycką tych państw, nie uwzględniono Afganistanu i Pakistanu).
- ↑ Liczbę ludności obliczono jako sumę ludności krajów wchodzących w skład Azji Zachodniej (z Egiptu uwzględniono tylko Półwysep Synaj, zaś liczbę ludności Turcji podano wraz z częścią europejską, nie uwzględniono Afganistanu i Pakistanu).
- ↑ Część terytorium położona na Wyżynie Irańskiej.
- ↑ Półwysep Synaj.
- ↑ Część terytorium położona na Wyżynie Irańskiej
- ↑ Bez europejskiej części państwa.
- ↑ Północna część miasta
- ↑ Jerozolima. Encyklopedia PWN. [dostęp 2011-02-11].
- ↑ Kwestia stolicy Izraela jest sprawą kontrowersyjną. Siedzibą władz i konstytucyjną stolicą jest Jerozolima, jednak prawnomiędzynarodowy status tego miasta nie został dotąd uregulowany, ONZ i większość państw, w tym Polska, nie uznają de iure suwerenności Izraela nad całą Jerozolimą, dlatego większość przedstawicielstw dyplomatycznych mieści się w Tel Awiwie. Zob. listę placówek dyplomatycznych w Izraelu (Israel Science and Technology).
- ↑ Np. Encyklopedia PWN - używa tego terminu
- ↑ Por. Profil Arabii Saudyjskiej-Rolnictwo-Wstęp.
- ↑ Według NASA. Według starszych raportów 5137 m n.p.m. W atlasie podano 5122.
- ↑ (ang.) Chapter 7: Middle East and Arid Asia. W: IPCC Special Report on The Regional Impacts of Climate Change: An Assessment of Vulnerability. Intergovernmental Panel on Climate Change (IPCC), 1997.
- ↑ Por. Profil Arabii Saudyjskiej-Rolnictwo-Zasoby wody.
- ↑ Por. (ang.) Detailed Water Resources Studies of the Wasia-Biyadh Aquifer. [dostęp 3.05.2011].
[edytuj] Bibliografia
- Jaszczuk S. Tablice Geograficzne. Kraków 2007. ISBN 83-7517-018-6; ISBN 978-83-7517-018-4.
- Mroczkiewicz H. (red.). Atlas Świata. Edycja limitowana. Warszawa 2010/2011. ISBN 978-83-7427-455-5.
[edytuj] Linki zewnętrzne
|
||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
