Błotniak stawowy

Błotniak stawowy
Circus aeruginosus
(Linneaus, 1758)
samiec
Systematyka
Domena	eukarionty
Królestwo	zwierzęta
Typ	strunowce
Podtyp	kręgowce
Gromada	ptaki
Podgromada	Neornithes
Nadrząd	neognatyczne
Rząd	szponiaste
Rodzina	jastrzębiowate
Podrodzina	jastrzębie
Rodzaj	Circus
Gatunek	błotniak stawowy
Synonimy
Falco aeruginosus Linnaeus, 1758
Kategoria zagrożenia (CKGZ)
najmniejszej troski
Zasięg występowania
gniazduje      występuje przez cały rok      zimuje
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Błotniak stawowy (Circus aeruginosus) – gatunek dużego ptaka drapieżnego z rodziny jastrzębiowatych (Accipitridae).

Występowanie

Zamieszkuje strefę umiarkowaną i subtropikalną - Europę poza Półwyspem Skandynawskim oraz środkową Azję. Najbardziej wysunięte lęgowiska znajdują się w północnej Afryce i na środkowym Wschodzie. Ptak wędrowny, północne populacje pokonują 5000 km. Przyloty od połowy marca i w kwietniu, a odloty od lipca do połowy października. Migracja nie charakteryzuje się wyraźną kulminacją. Populacja europejska zimuje w Afryce, a częściowo również na europejskich wybrzeżach Morza Śródziemnego.

Samica błotniaka stawowego

W Polsce nieliczny ptak lęgowy niżu, lokalnie średnio liczny występujący tu od marca do października. Wyraźnie liczniejszy jest na zachodzie i północnym wschodzie kraju. Najbogatsze lęgowiska stwierdzono w Wielkopolsce, na Podlasiu, w okolicach Zalewu Szczecińskiego, na ziemi lubuskiej i na stawach w Dolinie Baryczy. To jeden z najczęściej spotykanych ptaków szponiastych w kraju. Wyjątkowo spotyka się go również zimą. Najczęściej widuje się go nad trzcinowiskami, jak co pewien czas zapada w gąszcz roślinności. Krajowa populacja błotniaka stawowego rośnie, choć zanika on na obszarach, gdzie niszczone są jego siedliska wykorzystywane na lęgowiska.

Dawniej w obrębie gatunku wyróżniano podgatunek C. aeruginosus spilonotus zamieszkujący wschodnią Azję, obecnie jest on uważany za osobny gatunek – błotniak wschodni (Circus spilonotus).

Choć łacińska nazwa rodzajowa Circus odnosi się do krążenia w powietrzu, to błotniaki nie mają tego w zwyczaju.

Charakterystyka

Cechy gatunku

Największy i najcięższy błotniak. Długie skrzydła i ogon. Ten drugi jest wąski i lekko zaokrąglowy. Wyraźny dymorfizm płciowy. Samica nieco większa od samca, ciemnobrązowa o kremowożółtej wierzchu głowy (przypomina hełm), gardle i przednimi brzegami skrzydeł. Ma częściowo jasne nadgarstki i plamę na piersi. Samiec ma brązowy grzbiet, trójbarwny wierzch skrzydeł - są popielatoszare z czarnymi ostro odgraniczającymi się końcami oraz jasną częścią środkową (patrząc od góry wygląda jak jasna smuga) i niebieskawopopielaty ogon, żółtobiałą głowę i pierś. Spód jest rdzawobrązowy. Nogi żółte, wokół oczu wyraźna szlara. Młode przypominają ciemnobrązową samicę, jednak ich głowa jest ciemna, jedynie z małą żółtą plamką na potylicy.
Wielkością dorównuje myszołowowi, choć ma smuklejsze ciało, węższe skrzydła i dłuższy ogon.

Wymiary średnie

długość ciała z dziobem i ogonem 

ok. 48–56 cm

rozpiętość skrzydeł 

115 - 140 cm

długość ogona 

samce 21 - 23,5 cm
samice 22,5 - 25 cm

Masa ciała

samce 0,4 - 0,7 kg
samice 0,5 - 0,8 kg

Zachowanie

Poza okresem lęgowym błotniak prowadzi samotniczy tryb życia, choć jego noclegowiska mogą mieć charakter zbiorowy. W swobodnym, niskim i powolnym locie skrzydła ma uniesione do góry na kształt płytkiego V. Zwykle przelatuje do kilku metrów wysokości nad obszarami o niskiej roślinności - łąkami, pastwiskami i polami.

Biotop

Wszystkie błotniakami są ptakami terenów otwartych. Zasiedla trzcinowiska wokół jezior i stawów rybnych, torfowiska z zaroślami wierzbowymi, oczka wodne wśród pól uprawnych, gęsto obrośnięte szuwarami tereny podmokłe, zbiorniki zaporowe, starorzecza, wiklinowe zarośla. Także glinianki i torfianki na otwartych przestrzeniach. Unika lasów. Ze względu na wzrost populacji zasiedla coraz mniej typowe siedliska, w tym mniej korzystne dla niego tereny rolnicze. Po okresie lęgowym żeruje nad ścierniskami i polami uprawnymi.

Okres lęgowy

Samica wzbijająca się do lotu

Toki

Gatunek monogamiczny, gniazdujący głównie w rozproszeniu. Pomimo to samce mogą niekiedy kojarzyć się z dwoma samicami. Dodatkowo jeśli dany obszar obfituje w pożywienia ptak gniazduje czasem tworząc luźne skupiska. W takim wypadku dana para broni jedynie najbliższych okolic swojej konstrukcji lęgowej przed innymi osobnikami tego samego gatunku.
W locie tokowym samiec często przekazuje pokarm samicy w powietrzu. Pełni on rolę prezentu.

Gniazdo

W gęstych trzcinach ponad lustrem wody, ale też w turzycowiskach czy na ziemi twory płytką platformę z patyków, skrzypu i łodyg roślin wodnych, głównie z trzcin i tataraku. Od kilku dziesięcioleci coraz częściej lęgnie się na polach zbóż, rzepaku i na łąkach. Konstrukcja ma metr średnicy i 50 cm wysokości. Czasem unosi się na pływającej roślinności.

Błotniak jest jedynym ptakiem drapieżnym zakładającym gniazda w trzcinach.

Jaja

Wyprowadza jeden lęg w roku, składając w maju lub czerwcu 3 do 6 białawych lub niebieskawych jaj.

Wysiadywanie i pisklęta

Jaja wysiadywane są przez okres 31–36 dni wyłącznie przez samicę. Samiec w tym czasie przynosi jej pokarm. W okresie lęgowym błotniaki polują głównie na młode ptaki, pisklęta i jaja. Oboje partnerów zajmuje się karmieniem. Potomstwo reaguje w zaskoczeniu na drapieżnika. Próbuje przestraszyć go położeniem się na plecach i wymachiwaniem szponami. Pisklęta, gniazdowniki, opuszczają gniazdo po około 35–40 dniach, kiedy stają się lotne, a po ok. 3 tygodniach od tego momentu są w pełni samodzielne (w tym czasie samica je jeszcze dokarmia). Większość ptaków za zimowiska udaje się do Europy Południowej i Afryki Zachodniej.

Przekazywanie przez samca pokarmu samica jest widowiskowym pokazem. Do lęgowego partnera trzymającego w dziobie zdobycz, przeważnie drobnego gryzonia, dolatuje partnerka i razem wykonują popisy akrobatyczne. Dodatkowo w locie pokazowym pojawiają się przewroty, spadania i zawroty. Po pewnym czasie samica odbiera w końcu zdobycz i leci z nią do młodych, podczas gdy ich ojciec wraca na polowanie.

Pożywienie

Samica błotniaka stawowego w locie

Drobne ssaki, głównie gryzonie jak piżmaki, ptaki (młode i dorosłe), płazy, w tym żaby, ryby i owady, a także jaja i pisklęta innych ptaków. Poluje nad polami, wydmami i łąkami, posługując się słuchem, podobnie jak sowy. Zdarza mu się też karmić padliną, np. martwymi wężami i ptakami. Ze względu na zbyt dużą powolność i lekkość nie łapie ptactwa domowego.

Poluje wypatrując ofiary w locie patrolowym szybując i krążąc na dużych powierzchniowo obszarach. Często zawisa przy tym w powietrzu. W wykrywaniu zwierzyny posługuje się słuchem, podobnie jak sowy. Na ofiarę spada z kilku metrów wysokości, chwyta ją szponami. Żeruje nie tylko nad wodami i przy pasach trzcin, gdzie gniazduje, ale też na łąkach i polach uprawnych. Ofiary małe i średniej wielkości chwyta na ziemi, ptaki wodne do rozmiarów kokoszki i łyski na wodzie i w trzcinach. Preferuje siedzące na jajach samice kaczek, kulików i perkozów. Rzadko łapie zdobycz w powietrzu i nie ściga ptaków w locie. Poza tym zdarza mu się wypatrywać zwierzyny siedząc na wysokich, widocznych dobrze obiektach.

Ochrona

Objęty ochroną gatunkową ścisłą. Wymaga ochrony czynnej. Zagraża mu pozbawianie go miejsc do gniazdowania i żerowania przez:

• wykaszanie i wypalanie (likwidacja) szuwarów na stawach i innych zbiornikach wodnych;
• osuszanie niewielkich mokradeł;
• regulowanie małych cieków wodnych.

Natomiast ujednolicanie wiejskiego krajobrazu, intensyfikacja upraw niekorzystnie wpływają na populacje ofiar błotniaka, zuboża ich skład i zmniejsza liczebność. Poza tym wspomnieć należy o prześladowaniach błotniaków przez ludzi uważających je za szkodliwe jastrzębie. To powód przez który od wieków na wsi je tępiono i odławiano w różnego typu pułapki.

Bibliografia

• Klaus Richarz: Ptaki - Przewodnik. Warszawa: MUZA, 2009. ISBN 978-83-7495-018-3. 

Zobacz też

• ptaki Polski