Bantam BRC
| Bantam BRC-40 | |
 |
|
| Producent | Bantam |
| Okres produkcji | 1940–1943 |
| Miejsce produkcji |  Stany Zjednoczone, Butler |
| Następca | Willys Jeep |
| Dane techniczne | |
| Segment | samochód terenowy |
| Typy nadwozia | otwarte |
| Silniki | gaźnikowy R4, 1835 cm³, 48 KM |
| Rodzaj napędu | 4x4 |
| Długość | 3240 mm |
| Szerokość | 1430 mm |
| Wysokość | 1780 mm (z dachem) |
| Rozstaw osi | 2020 mm (79,5 cala) |
| Masa własna | 950 kg |
| Poj. zbiornika paliwa | 38 l |
| Liczba miejsc | 4 |
| Dane dodatkowe | |
| Pokrewne | Willys Jeep |
| Konkurencja | GAZ-64 |
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Bantam BRC – samochód osobowo-terenowy konstrukcji amerykańskiej z okresu II wojny światowej, skonstruowany w 1940 roku, pierwowzór jeepa. Zbudowany w stosunkowo niewielkiej liczbie egzemplarzy, używany był przez USA, Wielką Brytanię i ZSRR. Podstawowa wersja modelu to BRC-40 (ang. Bantam Reconnaissance Car 40).
Spis treści |
[edytuj] Historia projektu
W związku z przygotowaniami Stanów Zjednoczonych do wojny, amerykański Departament Wojny w lipcu 1940 roku ogłosił przetarg na lekki samochód wojskowy, do celów rozpoznawczych, łącznikowych i innych, klasyfikowany jako ciężarówka o ładowności ćwierć tony i napędzie na cztery koła (truck, ¼ ton, 4x4). Już wcześniej, 27 maja 1940, Komitet Techniczny Uzbrojenia zaakceptował specyfikację samochodu, przewidującą m.in. napęd na cztery koła, proste otwarte nadwozie o obrysie zbliżonym do prostokątnego, trzy miejsca siedzące (tylne podwójne), rozstaw osi 2032 mm (80 cali) i kół 1194 mm (47 cali) oraz masę do 590 kg[1]. Wartość przetargu wynosiła 175 000 dolarów. Z uwagi na wysokie wymagania oraz bardzo krótki termin – 49 dni na dostarczenie prototypu i 75 dni na zbudowanie serii 70 pojazdów, tylko dwie ze 135 zapytanych amerykańskich firm samochodowych wyraziły zainteresowanie uczestnictwem – American Bantam Car i Willys-Overland[1].
American Bantam Car z Butler w Pensylwanii był małym producentem samochodów, nękanym kłopotami finansowymi, lecz dostrzegł dla siebie szanse w przetargu. Bantam otrzymał specyfikację przetargu 17 lipca, po czym niezwłocznie zaangażował niezależnego konstruktora z Detroit, Karla Probsta, jako głównego projektanta samochodu. Jeszcze w drodze do Butler, Probst zamówił osie napędowe i skrzynkę rozdzielczą napędu z dwustopniowym reduktorem w zakładach Spicer w Toledo. Probst przybył na miejsce 18 lipca 1940, a wstępny projekt był gotowy już następnego dnia. Napęd samochodu stanowił czterocylindrowy silnik benzynowy Continental BY-4112 o pojemności skokowej 1835 cm³ i mocy 48 KM[1]. Osie napędowe pochodziły z samochodu Studebaker Champion, z przegubami Spicer. Konstruktorzy zdecydowali jednak zignorować limit masy, uznając go za niemożliwy do wypełnienia i przewidując masę 841 kg (ostatecznie prototyp ważył 922 kg). Oferta Bantama została złożona 22 lipca, zaś 5 sierpnia zwyciężyła w przetargu, pokonując ofertę Willysa dzięki temu, że Bantam oferował zbudowanie prototypu w ciągu 49 dni, a Willys – aż 120 dni[1].
Firma Bantam ukończyła prototyp samochodu dokładnie na czas, dostarczając go 23 września, na własnych kołach, do odległego o 275 km centrum testowego Camp Holabird (do tej pory zdołał on przejechać tylko 250 km). Ciężkie 30-dniowe testy wytrzymałościowe, podczas których przejechał 5800 km, wypadły pozytywnie, a ujawniane awarie, w tym pęknięcie ramy, zdołano szybko usuwać (niesprawność dłuższa niż 24 godziny powodowałaby dyskwalifikację samochodu). Przedstawiciele wojska byli pod wrażeniem możliwości terenowych samochodu. 27 października Bantam był prezentowany Komisji Broni Pancernej w Forcie Knox[1]. Pierwszy prototyp samochodu Bantama określany był jako model "pilotowy" (Bantam pilot model).
[edytuj] Produkcja
Po prototypie firma Bantam zbudowała 70 samochodów przedseryjnych, oznaczanych jako Bantam BRC-60 lub Model 60. Główną różnicę wizualną stanowiły prostokątne błotniki w miejsce zaokrąglonych (pochodzących z samochodu osobowego Bantam) oraz szersze wycięcia wejściowe w burtach[1]. Podobnie jak w prototypie, miały one zwężającą się maskę z zaokrągloną kratą osłony chłodnicy. Na życzenie armii, osiem samochodów wyposażono doświadczalnie w mechanizmy skrętu wszystkich kół.
Jeszcze przed dostawą samochodów przedseryjnych, Bantam otrzymał zamówienie armii amerykańskiej na budowę serii 1350 ulepszonych samochodów, a następnie jeszcze 72, z tego 22 ze wszystkimi kołami skrętnymi[2]. Seryjne samochody oznaczono jako BRC-40 (1940, Bantam Reconnaissance Car – Samochód Rozpoznawczy Bantam). Zmienił się ich wygląd – główną różnicą była preferowana przez armię płaska, szersza maska silnika, z płaską kratą osłony chłodnicy, na wzór samochodów Ford GP. Reflektory pozostały jednak montowane na błotnikach, częściowo w nich zagłębione. Cena samochodów spadła z 1123 dolarów za pierwsze 500 sztuk do 938 dolarów[1].
Samochody tej klasy w USA nie były co do zasady przewidziane jako pojazdy bojowe, lecz BRC mógł przenosić uzbrojenie w postaci wielkokalibrowego karabinu maszynowego 12,7 mm (.50 cala) Browning M2HB na podstawie słupkowej montowanej centralnie do podłogi, między przednimi siedzeniami, podobnie, jak w późniejszych standardowych jeepach[3].
W związku z wyborem Willysa MB jako standardowego samochodu terenowego, Bantam nie otrzymał już dalszych zamówień armii amerykańskiej na samochody, a tylko na 10.000 przyczep do Jeepów[4]. Jedynie dla odbiorców zagranicznych – na zamówienie brytyjskie w 1941 zbudowano 1001 pojazdów BRC-40, a dalsze 150 w 1943 roku (pierwotnie zamówione przez Jugosławię)[2]. Łącznie, nie licząc prototypu, zbudowano 2642 samochody[a]. Jeden samochód został zmontowany przez znaną z produkcji taksówek firmę Checker Cab Company w Kalamazoo, lecz nie uruchomiono tam ostatecznie produkcji[3].
Samochody te, oprócz armii amerykańskiej i brytyjskiej, używane były w ramach programu lend-lease przez armię radziecką, począwszy od walk pod Moskwą jesienią 1941 roku[4]. ZSRR otrzymał 531 samochodów BRC-40, z tego 500 przed końcem 1942 roku[5].
[edytuj] Wpływ na inne konstrukcje
Druga firma, która wzięła udział w przetargu – Willys-Overland, nie miała jeszcze w chwili przetargu swojego projektu samochodu, a ofertę złożyła w oparciu o analizę kosztów i potrzebnego czasu. Pomimo przegranej, rozpoczęła jednak na własne ryzyko projektowanie i budowę prototypu. Chcąc uzyskać jak najlepsze samochody, amerykański Korpus Kwatermistrzowski (QMC) przekazał plany prototypu Bantama firmom Willys i Ford do wykorzystania w swoich projektach, zapoznawały się one również z prototypem podczas testów (pomimo protestów Bantama argumentowano, że armia zapłaciła za opracowanie projektu i może go pokazywać, komu chce)[6]. Pierwszy prototyp samochodu terenowego Willys Quad, podobny do Bantama i pokrewny konstrukcyjnie, dostarczono 11 listopada 1940. Wykorzystywał on te same osie i skrzynkę rozdzielczą firmy Spicer, lecz dzięki mocniejszemu silnikowi własnej konstrukcji, prototyp Willysa miał lepsze osiągi i w konsekwencji stał się podstawą do zamówionego przez armię modelu Willys MA (1500 sztuk), a następnie produkowanego w wielkiej ilości standardowego jeepa Willys MB[6].
W październiku 1940 armia amerykańska nakłoniła także zakłady Forda do wzięcia udziału w konstruowaniu samochodu terenowego. 23 listopada 1940 Ford przedstawił swój prototyp Ford Pygmy, również czerpiący z projektu Bantama (z nowości, wprowadził on m.in. szeroką i płaską maskę, zaadaptowaną później ze zmianami dla standardowego jeepa Willys MB). Armia zamówiła 1500 samochodów Ford GP, a następnie ulokowała w zakładach Forda wielkoseryjną produkcję modelu GPW – odpowiednika Willysa MB[6].
Określenie samochodu terenowego "jeep" zaczęło być podczas wojny utożsamiane z Willysem i firma ta wykorzystywała to w materiałach marketingowych. Na skutek skargi Bantama, w 1948 roku Federalna Komisja Handlu zakazała jednak Willysowi twierdzić, że jest twórcą jeepa, uznając, że idea skonstruowania jeepa powstała i została rozwinięta w firmie American Bantam, we współpracy z pewnymi oficerami Armii USA[7]. Mimo to firma Bantam wkrótce zbankrutowała, a w 1950 roku Willys, produkujący nadal samochody terenowe swojej konstrukcji, zastrzegł nazwę Jeep jako markę[7].
Pojawienie się samochodu Bantam zainspirowało także powstanie konstrukcji radzieckich samochodów terenowych – w styczniu 1941 władze zleciły konstruktorom fabryki GAZ skonstruowanie własnego samochodu na wzór Bantama. Wbrew spotykanym niekiedy opiniom, powstała w wyniku tego konstrukcja GAZ-64 z 1941 roku nie była w żaden sposób oparta na samochodach amerykańskich (do których zresztą Rosjanie nie mieli wówczas dostępu), jedynie zapożyczono ogólną koncepcję konstrukcyjną, formę nadwozia i zbliżone wymiary[8]. Jego modernizacją był lepiej znany GAZ-67.
[edytuj] Dane techniczne
[edytuj] Wymiary i masy
- Nadwozie: stalowe, otwarte, 4-miejscowe, mocowane na ramie prostokątnej
- Długość: 3240 mm
- Szerokość: 1430 mm
- Wysokość: 1780 mm (z rozłożonym dachem)
- Rozstaw osi: 2020 mm
- Rozstaw kół przód/tył: 1206 / 1205 mm
- Masa własna: 950 kg
- Prześwit: 220 mm
[edytuj] Układ napędowy
- Silnik: Continental BY-4112 – gaźnikowy, 4-suwowy, 4-cylindrowy rzędowy, dolnozaworowy, chłodzony cieczą, umieszczony podłużnie z przodu[1]
- Pojemność skokowa: 1835 cm³[1]
- Średnica cylindra x skok tłoka: 81 × 99 mm
- Moc maksymalna: 78 KM przy 5400 obr./min
- Maksymalny moment obrotowy: 11,1 kgf · m (109 Nm)
- Stopień sprężania: 6,83:1
- Układ zasilania silnika: gaźnik
- Skrzynia biegów: przekładniowa mechaniczna 3-biegowa, skrzynka rozdzielcza napędu z dwustopniowym reduktorem terenowym
- Napęd: na 4 koła (na przednie koła dołączany)
[edytuj] Zawieszenie
- Zawieszenie przednie: zależne – oś sztywna, resory półeliptyczne
- Zawieszenie tylne: zależne – oś sztywna, resory półeliptyczne
- Hamulce: bębnowe
- Ogumienie: 5,50x16 lub 6,00x16
[edytuj] Dane użytkowe
- Prędkość maksymalna: 86 km/h
- Zużycie paliwa: ok. 12 l/100 km
- Pojemność zbiornika paliwa: 38 l
- Zasięg po szosie: 315 km
- Minimalny promień skrętu: 5,45 m
- Główne źródło:[4]
[edytuj] Uwagi
- ↑ Na ogół podaje się liczbę 2642 egzemplarzy (np. P. Ware, s.28, F. Crismon, s.212), lecz tabela w P. Ware, s.43-44, obejmuje 2643 samochody. Być może doliczony jest osobno jeden zbudowany przez Checker.
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 P. Ware, Military..., s. 14-21.
- ↑ 2,0 2,1 P. Ware, Military..., s. 43-44.
- ↑ 3,0 3,1 F. Crismon, U.S. ..., s.211-214
- ↑ 4,0 4,1 4,2 L. Kaszczejew, Dżipy SSzA: Willys MB, seria Wojennyje Maszyny nr 41, Kirow: 2000, s.4-5 (ros.)
- ↑ Władimir Iwaszkiewicz. "Bantik" c kotorym zawiazali. „Poligon (Полигон)”. 8, s. 38–41, 2001 (ros.).
- ↑ 6,0 6,1 6,2 P. Ware, Military..., s. 22-27.
- ↑ 7,0 7,1 P. Ware, Military..., s. 39.
- ↑ Jewgienij Proczko: Wiezdiechody RKKA (Вездеходы РККА). Moskwa: 1998, seria: Armada, 7. ISBN 5-85729-015-5. (ros.)
[edytuj] Bibliografia
- Pat Ware: Military Jeep: 1940 onwards (Willys MB, Ford GPW, and Hotchkiss M201): enthusiasts' manual. Sparkford: Haynes Publishing, 2010. ISBN 1844259331, 9781844259335. (ang.)
- Fred Crismon: U.S. Military Wheeled Vehicles. Motorbooks International, seria: Crestline. (ang.)
|
|||||||||||||||||||||||
