Bazylika Bożego Ciała w Krakowie

Kościół Bożego Ciała
kościół klasztorny kanoników regularnych laterańskich kościół parafialny
A-24 z dnia 28 marca 1931
Widok z Placu Wolnica
Państwo	Polska
Miejscowość	Kraków
Wyznanie	katolickie
Kościół	rzymskokatolicki
Parafia	Parafia Bożego Ciała
Bazylika mniejsza • nadający tytuł	od 2005 Jan Paweł II
Wezwanie	Bożego Ciała
Historia Data zakończenia budowy 1385-1405
Dane świątyni Świątynia • materiał bud. • cegła
Położenie na mapie Kościół Bożego Ciała
50°02′58.9″N 19°56′40.3″E
Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa

Nawa główna

Kościół Bożego Ciała – gotycka bazylika rzymskokatolicka Kanoników Regularnych Laterańskich, przy ul. Bożego Ciała 26 w Krakowie na Kazimierzu.

Historia

Świątynię ufundował około 1340 roku Kazimierz Wielki. Pierwszy kościół był drewniany. Budowę nowej, murowanej świątyni, rozpoczęto w 1385. Prace powierzono rodzinie Czipserów działającej na terenie Kazimierza. Mikołaj i Jan ukończyli prace w 1405, w którym to roku Władysław Jagiełło sprowadził z Kłodzka kanoników regularnych. Dla nich w latach późniejszych zbudowano przy kościele klasztor. Szczyt fasady dobudowano dopiero ok. 1500, a dzwonnicę w latach 1566-1582.

Papież Jan Paweł II dekretem Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z dnia 24 stycznia 2005 roku podniósł kościół do godności bazyliki mniejszej.

Opis kościoła

Bazylika stanowi urbanistyczny akcent rozległego kompleksu budynków, na który składa się orientowany kościół oraz ufundowany w 1405 roku klasztor kanoników regularnych połączony z nim przejściem wspartym na arkadach. Pochowany jest w nim bł. Stanisław Kazimierczyk.

Podobnie jak kościół św. Katarzyny, jest to bazylika trójnawowa, bez transeptu – posiada natomiast luźno stojącą wieżę oraz malowniczą sygnaturkę. We wnętrzu na uwagę zasługuje ambona w kształcie łodzi i reprezentacyjny ołtarz główny z obrazami Tomasza Dolabelli.

Święty w Bazylice Bożego Ciała

17 października 2010 r. odbyły się w Watykanie uroczystości kanonizacyjne 6 nowych świętych. Wśród nich znalazł się Polak, św. Stanisław Kazimierczyk, kapłan z Zakonu Kanoników Regularnych Laterańskich.

Organy

Organy w Bazylice Bożego Ciała są największym instrumentem w Krakowie. Zaprojektowano je na 83 głosy. Składają się z dwóch części:

• Organów głównych (63 głosy) umieszczonych na chórze muzycznym,
• Organów bocznych (20 głosów) mieszczących się w prezbiterium.

Zaplanowane organy są na 5950 piszczałek i 25 dzwonów (2 oktawy) Organy boczne zostały elektrycznie połączone z organami głównymi. Do grania wykonano dwa identyczne, wolnostojące kontuary czteromanuałowe z pedałem: jeden przy ołtarzu, drugi na chórze w tyle bazyliki.

Budowa organów rozpoczęła się w 1957. Składają się z dwóch części: jedna w barokowej szafie zawieszona w prezbiterium, druga to nowy instrument zamontowany na tregarach na chórze. Projekt w takiej formie powstał przy współpracy prof. Machla, prof. Chwedczuka i prof. Jargonia. W kompozycji Tadeusza Machla występowała polichóralność i stąd pewnie źródło pomysłu stworzenia organów dwuczęściowych. Wykonawcą była firma Dominika Biernackiego (wówczas z Warszawy).

Organy boczne

Konsekwencją takiego projektu była zmiana traktury mechanicznej poprzedniego instrumentu 28-głosowego na trakturę elektropneumatyczną (bardzo popularną w czasach powojennych). Do jej budowy użyto elementów elektrycznych (przekaźników, diod) i pneumatycznych (rurek, mieszków). Impulsy elektryczne przy napięciu stałym 24 V przebiegają od stołów gry do wiatrownic. Elementy dyspozycyjne zamontowane w stole gry są urządzeniami elektrycznymi (włączniki od klawiszy, włączniki wolnych kombinacji). Dopiero w samej wiatrownicy znajduje się przekaźnik odbierający impuls elektryczny i przetwarzający go na impuls pneumatyczny – uruchamia się mieszek. Stół gry i wiatrownice połączone są kablami umieszczonymi pod posadzką bazyliki. Dodatkowo tego typu traktura pozwoliła na zastosowanie ruchomych stołów gry.

Z poprzednich organów bocznych pozostawiono szafę barokową oraz piszczałki w prospekcie: Oktawbas 8’ oraz inne, dziś nie podłączone. Poza tym wszystkie głosy organów bocznych są nowe: piszczałki labialne były wykonane w Kobyłce koło Warszawy, w firmie Chaciński Jan. Zdemontowana część głosów starych, które miały jeszcze wartość użytkową, założono w organach w Kościele Kamieniu, w gminie Czernichów (placówka Kanoników Regularnych Laterańskich). Piszczałki głosu Oktawbas 8’, umieszczonego w prospekcie, mają poszarpane końcówki. Dawniej nie stosowano bowiem dostroików, a długość korpusu piszczałki zmieniano poprzez rozrywanie, spłaszczanie lub deformowanie górnego końca korpusu. Reszta najmniejszych piszczałek w prospekcie to nowe piszczałki zrobione dokładnie na wzór starych, wykonane w 2005 roku przez firmę Chaciński Jan. Organmistrz Roman Raźniak zadecydował, że poprzednie piszczałki były bardzo zniszczone i z uwagi na bardzo cienkie średnice, nie nadawały się do wyprostowania.

Miech organów bocznych mieści się nad zakrystią i wyposażony jest w urządzenie do kalikowania. Dzięki tak schowanemu miechowi nie słychać zupełnie jego pracy wewnątrz bazyliki. Kiedy kontuar od XIV wieku stał na chórku nad stallami, był dobry kontakt z kalikantem i wtedy używano organów bez prądu. Dziś to nie ma sensu, gdyż najbliższy z kontuarów jest daleko od miechu – przy ołtarzu głównym. Miech ten został wyremontowany w 2001 przez organmistrza Jana Bryla z Krakowa. Przy okazji została wymieniona większość uszkodzonych mieszków w organach głównych. W 2005 dzięki staraniu obecnego ks. Proboszcza Tadeusza Masłowskiego CRL, została przeprowadzona gruntowna renowacja całych organów bocznych, włącznie z oczyszczeniem z lakieru zabytkowych piszczałek z prospektu, które teraz błyszczą pierwotną świetnością.

Organy główne

Kościelne organy z prezentowanymi w prospekcie piszczałkami metalowymi i drewnianymi

Organy główne budowano w latach 1958-1963. Oparte są na tregarach znajdujących się na bombastycznym barokowym chórze muzycznym z lat 1770-1772, wspartym na sześciu kolumnach. W momencie budowy organy główne zaprojektowano na 62 głosy. Nie założono piszczałek 9 głosów językowych. Wiatrownice i pozostałe mechanizmy traktury do brakujących głosów zostały zrobione. W 2005, podczas całkowitej renowacji bocznych organów przeniesiono Dzwony (25 dzwonów) do organów głównych i przypisano je do pedału. Zdecydowano się na to z uwagi na bardzo utrudniony dostęp do nich, kiedy znajdowały się na ścianie w szafie organów w prezbiterium.

Echo manuału III obejmuje wszystkie głosy z tego manuału dając płynnej zmiany głosnosci granychdźwięków. Bardzo duży miech umieszczono w wieży obok bazyliki, przez co jego praca nie jest słyszalna wewnątrz kościoła.

Organy są od roku 1963 największymi organami w Krakowie pod względem ilości głosów (pod tym względem zdystansowały nawet instrument w Bazylice Mariackiej. Poza tym, posiadają możliwość grania utworów napisanych na zasadzie echa. Brzmienie oddalonych od siebie o 70 m instrumentów daje słuchaczowi unikalne wrażenia słuchowe.

Dyspozycja organów

Poszczególne głosy oznaczono kolorami: głosy językowe, mixtury. Stopaż: np. 8' ≈ 2,5 m

Manuał I	Manuał II (główny)	Manuał III	Manuał IV B	Pedał
Amabilis 8', Rurflet 8’, Bourdon 8’, Flet pryncypał 8', Flet miedziany 4’, Flet minor 4’, Flautino 2’, Sifflet 1’, Kwinta 1 1/3’, Nona 8/9’, Sesquialtera 2 chóry, Harmonia Aetheria 8’, Krumhorn 8’X Obój 8’	Pryncypał 16’, Pryncypał 8’, Koncertflet 8’, Salicet 8’, Dublet 8’, Gedekt 8’, Oktawa 4’, Flet leśny 4’, Flet rurkowy 4’, Superoktawa 2’, Róg nocny 2’, Oktawa 1’, Kwinta 2 2/3’, Mixtura 4 chóry, Szarf 5 chórów, Trompet 8’X Clairon 8’X	Pryncypał fletowy 8’, Flet jasny 8’, Szpic flet 8’, Viola di Gamba 8’, Aeolina 8’, Vox coelestis 8’, Oktawa fletowa 4’, Trawersflet 4’, Gemshorn 2’, Kwintflet 2 2/3’, Tercja 1 3/5', Septima 1 1/7’, Mixtura 5 chórów, Akuta 3 chóry, Klarnet 8’X Clarino 8’X	Kwintaton 16', Pryncypał włoski 8', Holflet 8', Dolce 8', Gemshorn 8', Flet major 8', Praestant 4', Szpicflet 4', Bachflet 4', Picolo 1', Flageolet 1', Nasard 2 2/3', Tercflet 1 3/5', Kwintflet 1 1/3', Cymbel 3-5 chórów, Tuba mirabilis 8', Vox humana 8'	Majorbas 32’, Kontrabas 16’, Violonbas 16’, Subbas 16’, Zartbas 16’, Echobas 16’B, Pryncypałbas 8’, Fletbas 8’, Fletbas 8’B, Oktawbas 8’BZ, Chorałbas 4’, Flet 4’, Pifaro 2’, Mixturbas 5 chórów, Basson 32’X Puzon 16’X Trompet 8’X Kornetino 4’X DzwonyD

Tremolo manuału III organów głównych i organów bocznych (manuał IV), echo dla III i IV manuału, pedał i wskaźnik crescendo, woltomierz.
Dodatkowe registry: połączenia manuałów I, III i IV z manuałem głównym, superoktawa manuału II i połączeń. 4 wolne kombinacje, 2 stałe kombinacje (tutti nastawne), automat pedałowy, wyłącznik głosów językowych.

^B głosy organów bocznych
^D dawniej w organach bocznych
^X głosy zaprojektowane i wykonane, ale piszczałki nie założone na wiatrownicach
^Z zabytkowy głos z XVII wieku

Historia organów

Pierwsze udokumentowane wzmianki o organach w Bazylice Bożego Ciała pochodzą z roku 1373. Z informacji zebranych przez ks. Kazimierza Łataka CRL dowiadujemy się:

Z analizy zapisów w zachowanych księgach miejskich Kazimierza wynika, że obecny kościół oddano do użytku sakralnego w latach osiemdziesiątych XIV wieku, a ściślej mówiąc po konsekracji trzech ołtarzy w 1387 roku. Kościół miał także chór przy ścianie północnej, na który prowadziły kręte, kamienne schody zachowane w niezmienionej formie do dnia dzisiejszego. Na chórze znajdowały się organy, które zbudował w latach 1373-1378 mistrz Marcin, a w 1385 roku przerobił mistrz Jan.

Mistrz Jan o którym tu mowa, to być może Jan Wanc, organmistrz z Żywca, bardzo wtedy znany. Był to jeden z pierwszych w Polsce świecki budowniczy organów. Wejście do tych organów znajdowało się w wieżyczce, w zakrystii, po krętych, wąskich, kamiennych schodkach.

W roku 1439 zbudowano przejscie gankowe łączące klasztor z kościołem. Około 1440 roku dobudowano zakrystię która wchłonęła dolną część wierzyczki, gdzie było wejście do organów. W zakrystii wykonano balkonik prowadzacy z przejscia gankowego dlatego zmieniono wejscie z balkoniku na chór i organy. W tej formie pozostało ono do dnia dzisiejszego, przez które wejście wchodzi się do organów bocznych.

Dnia 9 grudnia 1594 roku kościół Bożego Ciała dotknął pożar, który zniszczył dach i organy.

Są informacje o projekcie nowych organów z 1606 roku. Były to organy 28-głosowe z 2 manuałami. Dyspozycja organów z 1606 roku:

Manuał	Pozytyw	Pedał	urządzenia dodatkowe
Principał 8 Salcynał 8' Fleth wielki 8' Octava 4' Fleth mały 4' Quinta 3' Quindecima 2 2/3’ Mixtura Cymbał Puzon 8' ● Szałamajka 4' ●	Principał 8' Fleth 8' Octava 4' Quinta 3' Mixtura Cymbał Puzanik 4' ●	Principał 8' Fleth 8' Salcinał 8' Octava 4' Quindecima 2 2/3’ Mixtura 16' Puzan 16' ● Pomorth 16' ● Kornecik 4' ●	Tremuł Bęben

● – głosy językowe

Bęben – rządzenie stosowane w polskich organach od XVII do XIX wieku. Tympan składał się z dwóch lub więcej piszczałek umieszczonych w osobnym miejscu. Piszczałki były duże, nastrojone w sekundach. Występujące dudnienia akustyczne miały naśladować uderzenia w bęben. Taki efekt stosowano podczas Mszy podczas Podniesienia. Dr W. Łyjak napisał onegdaj w jednym z licznych swych artykułów wzmiankę: Tympan bywał również zwany Bąkiem. Podczas Podniesienia organista puszczał Bąka.

„Organy były wielkie nad kazalnicą, starą strukturą, te zepsowane y że daleko było na nie chodzić , zniósł je Hyacynthus Liberiusz proboszcz, a na tym miejscu dał okno.

- tak opisuje co się stało z wielkimi organami ks. Stefan Ranatowicz w opisie kościoła Bożego Ciała.

W kościele znajdowały się też pozytywy. W 1629 roku remont takiego obiektu przeprowadził niejaki Tomasz, utożsamiany z Tomaszem Rayberem – organmistrzem działającym w Krakowie. W 1770 roku wypożyczono pozytyw od Szymona Sadkowskiego, natomiast w 1808 roku podobny instrument oddano organmistrzowi Kramkowskiemu.

„Organy były małe In Minori Chro, [prezbiterium] na tym miescu gdzie teraz, ale że zły były o trzech głosach, y struktura stolarska robotą, zniósł je Hyacinthus Liberiusz, proboszcz, a dał te nowe.

ks. Stefan Ranatowicz.

Nowe 25-głosowe zbudowane zostały przez organmistrza Bartłomieja Juszkowicza w 1664 roku – tak podaje kronika klasztoru. Instrument umieszczono nad chórkiem muzycznym znajdującym się powyżej na baldachimowym zwieńczeniu stall. Były to organy z jednym manuałem.

Przeglądając zachowane odnotowane wydatki związane z utrzymaniem kaplicy Zwiastowania a, zapisanych w księgach kasowych od 1623 roku (Altare Beate Virginis), przez zakrystianina ks. Jana Gelazego dowiadujemy się:

Grubarzowi na piwo przy zamiataniu śniegu w kaplicy B.V.M. i z organ 4 gr. (1665)

Z dokumentacji historycznej zostały wypalone inskrypcje na zewnątrz szafy organowej. Są to szczątkowe informacje w postaci inicjałów, ale można je zidentyfikować. Pozostawione informacje to wypalone inicjały: A.O. – wypalił je pewnie Andrzej Ostaszewski (1713-1771) – organmistrz. W latach: 1775-1778 przy organach pracował czynny w Krakowie organmistrz – Ignacy Ziernicki. Orzekł on wówczas, że „…organ jest zbyt mocny i może spowodować pęknięcie murów…”, wobec czego polecił usunąć 6 lub 8 głosów, co też wykonano. Kolejne inicjały to R.D. 1847. Kolejne: M.M. – na pewno wypalił je Mateusz Mielczarski (1812-1868).

W roku 1870 przeniesiono organy z prezbiterium na wybudowany wcześniej, bo w 1772 roku chór (usunięto wtedy kilka głosów). Gdy organy stały na chórze remont przeprowadził Aleksander Żebrowski, który pozostawił tu swoje inicjały Ż.A. Wiadomo o nim, że naprawiał organy w Krakowie w latach 1885-1914 m.in. w Kościele Mariackim, w kościele św. Anny i innych. Z wypalonych inicjałów można się też doczytać Fall, czyli jakiś remont przeprowadzał Tomasz Fall ze Szczyrzyca (1860-1922). Da się też odczytać nazwisko KWAŚNIEWSKI 1934. Są jeszcze inne inicjały, lecz mało czytelne i w obecnie nie można ich jednoznacznie zidentyfikować (T.M., Mikołay i inne).

Na chórze w tyle bazyliki stały te organy do roku 1957, miały 27 głosów i 1 manuał z pedałem. Był to instrument mechaniczny. Kontuar był tak ustawiony, że organista siedział tyłem do ołtarza na środku chóru i korzystał z lusterka, aby patrzeć na kościół.

Organiści

Wg informacji ks. prof. dr Kazimierza Łataka w Kościele Bożego Ciała od XIV wieku było dla organisty i dzwonników osobne mieszkanie przy klasztorze, co oznacza, że organistami byli ludzie świeccy.

Imię i Nazwisko	kiedy grał	informacje dodatkowe
Jan z Lublina	ok. 1540	Kanonik Regularny - autor Tabulatury organowej
ks. Jan Babraj	ok. 1891	Kanonik Regularny Laterański, pozostawił dwa śpiewniki rękopisy; Zachwycano się jego grą w Rzymie.
Józef Grzybek	ok. 1932-1937	Ojciec Bogusława Grzybka - organisty z Bazyliki Mariackiej
Franciszek Widełka	1937-1947	docenił jego grę Stanisław Bursa, słysząc jak gra akompaniament do kompozycji "Ludu mój ludu...!"
Tadeusz Machl	1947-1950	współprojektant obecnych organów
Stefan Płachta	1950-1960	brat zakonny, wystąpił i był organistą u Reformatów w Krakowie
Edward Stankiewicz	1960-2001	w ostatnich 4 latach życia grał jako organista w Sieprawiu
Jarosław Raczek	2001	obecny organista

Legenda

Legenda mówi, że do podjęcia budowy kościoła skłoniło króla Kazimierza Wielkiego odnalezienie w sposób cudowny hostii wraz z monstrancją, którą złodzieje ukradli z kolegiaty Wszystkich Świętych podczas oktawy Bożego Ciała, przypuszczając, że jest ze złota. Wkrótce przekonali się o swojej pomyłce i monstrancję wraz z hostią porzucili na błotnistych szuwarach wsi Bawół. Opatrzność w sposób cudowny wskazała miejsce, w którym ukryty był Najświętszy Sakrament. Na pamiątkę tego wydarzenia w 1340 roku król Kazimierz III Wielki wybudował kościół ku czci Bożego Ciała.

Bibliografia

• Pamiątka beatyfikacji Bł. Stanisława Sołtysa zwanego Kazimierczykiem Kanonika Regularnego Laterańskiego, ks. Stefan Ryłko CRL, Kraków 1994.
• Informacja słowna poprzedniego organisty Edwarda Stankowicza.
• Przewodnik: Bazylika i Klasztor Bożego Ciała Kanoników Regularnych Laterańskich na Kazimierzu w Krakowie, Kazimierz Łatak CRL.
• Polskie organy i muzyka organowa, Jerzy Gołos, Instytut Wydawniczy PAX 1972.
• Przewodnik po zabytkach Krakowa, Michał Rożek, Wydawnictowo WAM, 2006.

Linki zewnętrzne

• Parafia Bożego Ciała w Krakowie
• Bazylika Bożego Ciała w Krakowie – historia i galeria zdjęć
• Organy Bazyliki Bożego Ciała w Krakowie – prezentacja MacromediaFlash
• Organy: Prezentacja w PowerPoint2007

Zobacz też

• Poznańska legenda o skradzionych hostiach
• Kościół Bożego Ciała w Poznaniu