Beskid Sądecki
| Beskid Sądecki | |
 Zasięg regionu w obrębie Polski |
|
| Megaregion | Region Karpacki |
| Prowincja | Karpaty Zachodnie |
| Podprowincja | Zewnętrzne Karpaty Zachodnie |
| Makroregion | Beskidy Zachodnie |
| Mezoregion | Beskid Sądecki |
| Zajmowane jednostki administracyjne |
Polska: • woj. małopolskie Słowacja: • kraj preszowski |
Beskid Sądecki (513.54) – pasmo górskie w Karpatach Zachodnich, należące do Beskidów Zachodnich. W granicach Polski rozciąga się na powierzchni ok. 670 km², pomiędzy Dunajcem na zachodzie a dolinami Kamienicy, Mochnaczki, Muszynki i Przełęczą Tylicką (688 m) na wschodzie. Najwyższym szczytem jest Radziejowa (1262 m). Góry zbudowane są z fliszu płaszczowiny magurskiej[1].
Spis treści |
[edytuj] Topografia
Do Beskidu Sądeckiego zalicza się trzy pasma górskie[1]:
Przełomowa dolina Popradu dzieli je na dwie grupy. Po północno-wschodniej i wschodniej stronie Popradu znajduje się Pasmo Jaworzyny i Góry Leluchowskie, po południowo-zachodniej i zachodniej leżące w granicach Polski Pasmo Radziejowej oraz niemal całkowicie na Słowacji Góry Lubowelskie. Pasmo Radziejowej w sposób tak ciągły (przez masyw Eliaszówki) przechodzi w Góry Lubowelskie (słow. Ľubovnianska vrchovina), że nie można między nimi przeprowadzić granicy topograficznej[2]. Nazwa Pasmo Radziejowej i Góry Lubowelskie związana jest tylko z granicą państwową. Umowną granicę między tymi dwoma pasmami prowadzi się od Popradu doliną Czercza, przez Gromadzką Przełęcz i dolinę potoku Wielki Lipnik[3].
W Paśmie Radziejowej znajduje się najwyższy szczyt całego Beskidu Sądeckiego – Radziejowa oraz wszystkie pozostałe w regionie szczyty przekraczające 1200 m. W Paśmie Jaworzyny tylko Jaworzyna Krynicka (1114 m) oraz Wielka Bukowa (1104 m) mają wysokość większą niż 1100 m[2].
Obydwie części mają charakter podłużnych pasm górskich złożonych z grzbietu głównego oraz odbiegających od niego grzbietów bocznych. Są one dosyć wyrównane, toteż szczyty, z wyjątkiem Radziejowej i Jaworzyny, charakteryzują się niewielką wybitnością. Oprócz tego, region cechuje stosunkowa lesistość. Z wyjątkiem niżej położonych terenów sąsiadujących z miejscowościami, raczej mało jest polan i łąk w porównaniu z okolicznymi pasmami gór[3].
[edytuj] Granice
Według opracowanej przez Jerzego Kondrackiego regionalizacji fizyczno-geograficznej Polski od zachodu Beskid Sądecki ograniczony jest doliną Dunajca, która oddziela go od Gorców, a na północnym zachodzie – od Beskidu Wyspowego. Od północy sąsiaduje z Kotliną Sądecką. Na północnym wschodzie i wschodzie dolina Kamienicy Nawojowskiej, Przełęcz Krzyżówka, Mochnaczka, górna część Muszynki oraz Przełęcz Tylicka są granicą z Beskidem Niskim (Góry Grybowskie). Południowo-zachodnią granicę z Pieninami tworzy Dunajec, dolina Grajcarka, Białej Wody i przełęcz Rozdziela, jednakże wapienne skały po północnej stronie koryta Białej Wody mimo, że topograficznie znajdują się na terenie Beskidu Sądeckiego, strukturalnie i geologicznie przynależą do Małych Pienin. Po słowackiej stronie z przełęczy Rozdziela granica biegnie doliną potoku Rozdziel i Wielki Lipnik, dalej południowo-wschodnie stoki Gór Lubowelskich opadają do Kotliny Lubowelskiej. Południową granicę pomiędzy Górami Leluchowskimi a Górami Czerchowskimi tworzy potok Smereczek, a dalej grzbiet wododziałowy między zlewnią Topľi a zlewnią Popradu[1].
[edytuj] Sieć wodna
Obszar Beskidu Sądeckiego należy do dorzecza Dunajca w zlewisku Morza Bałtyckiego. Jedyną większą rzeką przepływającej przez region jest Poprad, natomiast Dunajec opływa go od zachodu i północy, będąc jego granicą. Większość cieków wodnych stanowią spływające z gór liczne potoki, płynące dolinami usytuowanymi najczęściej pomiędzy bocznymi grzbietami górskimi. Uchodzą one bezpośrednio do Dunajca lub Popradu bądź za pośrednictwem mniejszych rzek znajdujących się na granicy regionu, takich jak Grajcarek, Kamienica, czy Muszynka[1]. W Beskidzie Sądeckim jest niewiele zbiorników wodnych – są to niewielkie jeziora osuwiskowe, których przykładem jest Młaka w rezerwacie przyrody Baniska[4].
[edytuj] Przyroda
Pierwotnie, przed osadzeniem się tutaj ludzi cały Beskid Sądecki porastały lasy. W górach głównie była to buczyna karpacka, w której dominował buk zwyczajny, domieszkę tworzyła jodła pospolita i jawor. Tylko w niektórych miejscach ostały się fragmenty tej niezmienionej przez działalność człowieka pierwotnej puszczy. Jawory są już rzadkie, jednak dawniej musiały występować znacznie częściej. Świadczą o tym pochodzące od jawora liczne nazwy geograficzne, nawet w takich miejscach, gdzie obecnie w ogóle już nie ma tego gatunku. Buka jednak ostało się jeszcze sporo, dawniej bowiem uważano go za drzewo nieprzydatne do celów budowlanych. Fragmenty buczyny karpackiej chronione są w kilku rezerwatach. Wycięte lasy zalesiano potem drzewami iglastymi, głównie świerkiem, który w reglu dolnym jest gatunkiem wprowadzonym przez człowieka. Za naturalne drzewostany świerkowe uważa się tylko świerkowe lasy w szczytowych partiach Radziejowej, Złomistego Wierchu i Wielkiego Rogacza. Nad potokami i rzekami występują łęgi, a na stromych skarpach nad Popradem i Dunajcem niewielkie grądy. Wielką rzadkością jest zachowany naturalny fragment lasu lipowego, chroniony w rezerwacie przyrody Las Lipowy Obrożyska[3].
Pomimo wielowiekowego osadnictwa region cechuje stosunkowa duża lesistość. Z wyjątkiem niżej położonych terenów sąsiadujących z miejscowościami, raczej mało jest tutaj polan i łąk w porównaniu z okolicznymi pasmami gór. Duże zasługi w ochronie lasów ma hrabia Adam Stadnicki – dawny właściciel tych terenów[3].
Różnorodność gatunkowa roślin jest dość duża. Ciekawostką jest występowanie większej liczby gatunków górskich, niż w sąsiednim i położonym bardziej na południe Beskidzie Wyspowym[5]. Z rzadkich w Polsce roślin stwierdzono występowanie m.in. takich gatunków, jak: dwulistnik muszy, głodek żółty, goździk pyszny, irga czarna, kokorycz żółtawa, koniczyna pannońska, kręczynka jesienna, oman plamisty, ostrożeń dwubarwny, ostrożeń głowacz, pierwiosnek omączony, podejźrzon rutolistny, prosienicznik plamisty, przetacznik pokrzywolistny, przewiercień długolistny, turzyca zgrzebłowata, wiechlina styryjska, wyblin jednolistny, zaraza macierzankowa[6].
[edytuj] Turystyka
Region jest bardzo atrakcyjny pod względem turystycznym, głównie ze względu na piękne krajobrazy (przełom rzeczny Popradu), liczne uzdrowiska (wody mineralne), bogate dziedzictwo kulturowe regionu (np. Szlak Architektury Drewnianej), folklor[3].
Największymi ośrodkami turystycznymi są powstałe w pobliżu źródeł i ujęć wód mineralnych miasta i wsie uzdrowiskowe, takie jak: Krynica-Zdrój, Muszyna, Piwniczna-Zdrój, Rytro, Żegiestów-Zdrój, a także położona na granicy Pasma Radziejowej i Małych Pienin Szczawnica. W Krynicy, Muszynie, Wierchomli Małej oraz należącej do Piwnicznej Suchej Dolinie znajdują się kompleksy wyciągów i stoków narciarskich. Jednym z najpopularniejszych jest Jaworzyna Krynicka, na którą z doliny Czarnego Potoku w Krynicy wjeżdża linowa kolej gondolowa. Działa ona również latem, wwożąc turystów na bezleśny, widokowy wierzchołek[3].
W górach poprowadzono wiele szlaków turystyki pieszej, z których najważniejszy i najdłuższy jest przebiegający głównymi grzbietami Pasm Radziejowej i Jaworzyny Główny Szlak Beskidzki, znakowany na czerwono. Wytyczone są także szlaki rowerowe, a nawet przebiega tędy Transbeskidzki Szlak Konny. W porównaniu z sąsiednimi pasmami górskimi, jest tu niewiele punktów widokowych. Najważniejsze i najbardziej znane to: Przehyba, wieża na Radziejowej, Wielki Rogacz oraz Jaworzyna Krynicka. Są to zarazem najbardziej popularne wśród turystów szczyty w regionie. Przemierzający szlaki turyści mogą nocować w pięciu schroniskach PTTK oraz w obiektach prywatnych:
- Bacówka PTTK pod Bereśnikiem
- Schronisko PTTK na Przehybie
- Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej
- Bacówka PTTK nad Wierchomlą
- Schronisko PTTK na Jaworzynie Krynickiej
- Chata Górska Cyrla
- Chatka pod Niemcową
- Chata na Magórach
Do innych obiektów atrakcyjnych turystycznie należą skałki (np. Diabelski Kamień na stoku Jaworzyny, Kamień Świętej Kingi pod Skałką) czy niewielkie wodospady na potokach, jak na przykład Zaskalnik czy Wodospad Wielki. Występują tu również zabytki – ruiny zamku w Rytrze i zamku w Muszynie, kościół w Jazowsku oraz obiekty Szlaku Architektury Drewnianej, do których należą: drewniana zabudowa Krynicy, cerkwie m.in. w Powroźniku, Szczawniku, Wierchomli Wielkiej, Miliku oraz Złockiem, a także kościół w Tyliczu[3].
W przełomie Popradu, pomiędzy Piwniczną a Rytrem, organizowany jest spływ tratwami flisackimi.
[edytuj] Piesze szlaki turystyczne
[edytuj] Pasmo Radziejowej
Główny Szlak Beskidzki na odcinku: Krościenko nad Dunajcem – Groń – Dzwonkówka – Przełęcz Przysłop – Skałka – Schronisko PTTK na Przehybie – Złomisty Wierch – Przełęcz Długa – Radziejowa – Przełęcz Żłobki – Wielki Rogacz – Niemcowa – Kordowiec – Rytro
Szczawnica – Bryjarka – Schronisko PTTK pod Bereśnikiem – Dzwonkówka – Jaworzynka – Okrąglica Północna – przeprawa promowa przez Dunajec – Łącko
Szczawnica – Czeremcha – Schronisko PTTK na Przehybie – Wietrzne Dziury – Wdżary Niżne – dolina Wielkiej Roztoki – Rytro
Szczawnica – Kuni Wierch – Czeremcha – Schronisko PTTK na Przehybie – Będzikówka – Jazowsko- Jaworki – Pokrywisko – Przełęcz Obidza – Przełęcz Gromadzka – Kosarzyska – Piwniczna-Zdrój
- Jaworki – dolina Białej Wody – Przełęcz Rozdziela
- Przełęcz Rozdziela – Szczob – Przełęcz Gromadzka – Przełęcz Obidza – Wielki Rogacz
- Przełęcz Gromadzka – Eliaszówka – Piwniczna-Zdrój
- Piwniczna-Zdrój – Kamienny Groń – Niemcowa
- Barcice – Wdżary Niżne
- Stary Sącz – Moszczenica Wyżna – Rozdroże pod Wielką Przehybą
- Tylmanowa-Rzeka – Jaworzynka
[edytuj] Pasmo Jaworzyny Krynickiej
- Główny Szlak Beskidzki na odcinku: Rytro – Schronisko Cyrla – Jaworzyna Kokuszczańska – Przełęcz Bukowina – Hala Pisana – Wierch nad Kamieniem – Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej – Hola – Runek – Czubakowska – Jaworzyna Krynicka – dolina Czarnego Potoku – Krynica-Zdrój
- Barcice – Wola Krogulecka – Makowica – węzeł szlaków (czerwony i zielony)
- Nowy Sącz – Poręba Mała – Żeleźnikowa Mała – Nad Garbem – Wilcze Doły – węzeł szlaków (czerwony i niebieski)
- Nawojowa – dojście do pod Wilczymi Dołami
- Frycowa – Wielki Groń – Sokołowska Góra – Hala Pisana – Przełęcz Bukowina – Groń – Piwniczna-Zdrój
- Łabowa – Łabowiec – Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej – Łomnica-Zdrój – Bucznik – Piwniczna-Zdrój
- Schronisko PTTK na Hali Łabowskiej – Wargulszańskie Góry – Siodło pod Parchowatką – Łomnica-Zdrój st. kol.
- Krynica-Zdrój – Przełęcz Krzyżowa – Drabiakówka – Czubakowska – Runek – Bacówka PTTK nad Wierchomlą – Pusta Wielka – Żegiestów-Zdrój
- Kopciowa PKS – Jaworzynka – Przełęcz Biała – Drabiakówka – Przełęcz Krzyżowa – Krzyżowa – Krynica-Zdrój
- Krynica-Zdrój – Przełęcz Kryżowa – Schronisko PTTK na Jaworzynie Krynickiej – Jaworzyna Krynicka – Złockie – Muszyna
- Muszyna – Szczawnik – Czertezy – kapliczka pod Jaworzynką – Pusta Wielka – Żegiestów
Żegiestów – Pusta Wielka- Wierchomla Wielka – Wierchomla Mała – Bacówka PTTK nad Wierchomlą
[edytuj] Ochrona przyrody
Przeważającą część obszaru Beskidu Sądeckiego obejmuje Popradzki Park Krajobrazowy. W jego obrębie utworzono też wiele rezerwatów przyrody[7]:
- Pasmo Radziejowej
- Pasmo Jaworzyny Krynickiej
- Góry Leluchowskie:
Przypisy
- ↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
- ↑ 2,0 2,1 Beskid Sądecki. Mapa 1:50 000. Piwniczna: Agencja Wyd. „Wit” s.c.. ISBN 83-915737-3-7.
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 Bogdan Mościcki: Beskid Sądecki i Małe Pieniny. Pruszków: Oficyna Wyd. „Rewasz”, 2007. ISBN 978-83-89188-65-6.
- ↑ Geologia Beskidu Sądeckiego.
- ↑ K. Towpesz. Rośliny naczyniowe południowo-wschodniej części Beskidu Wyspowego. „Monographiae Botanica”. 46, 1974. Polskie Towarzystwo Botaniczne.
- ↑ Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
- ↑ Województwo małopolskie – przyroda. [dostęp 2009-10-27].
[edytuj] Linki zewnętrzne
Mapa turystyczna Beskidu Sądeckiego wydawnictwa Compass w formie elektronicznej
|
|||||
|
|||||
|
|||||
|
|||||||||||
