Betelgeza

Betelgeza
α Orionis
Zdjęcie Betelgezy wykonane przez Kosmiczny Teleskop Hubble'a
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór	Orion
Rektascensja	05h 55m 10,3s
Deklinacja	+07° 24' 25"
Odległość	427 ly (131 pc)
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy	czerwony nadolbrzym
Typ widmowy	M1-2 Ia-Iab
Jasność obserwowana	0,45m
Jasność absolutna	-5,14 m
Alternatywne oznaczenia
Betelgeuse

Położenie Betelgezy w gwiazdozbiorze Oriona

Położenie Betelgezy na niebie, widać słynny "Pas Oriona".

Betelgeza (Betelgeuse, α Ori, Alfa Orionis) – gwiazda w gwiazdozbiorze Oriona.

Nazwa pochodzi od arabskiego يد الجوزاء („Jad al-Dżauzā”, „Ręka [gwiazdozbioru] Bliźniąt”, „Ręka olbrzymki”). Nazwa ta występuje już w książce arabskiego astronoma Abda Al-Rahmana Al Sufiego opisującej gwiazdozbiory i gwiazdy stałe.

Pomimo że gwiazda jest Alfą Oriona, nie jest najjaśniejszą gwiazdą gwiazdozbioru. Na pierwszym miejscu jest gwiazda Beta Oriona, Rigel.

Właściwości fizyczne

Betelgeza jest jedną z najjaśniejszych gwiazd na niebie, jak również jedną z najbardziej interesujących dla astronomów. Jest ona ogromnym czerwonym nadolbrzymem, jej masę ocenia się na 14-15 mas Słońca. Jej średnica jest ogromna, tak duża (maks. ok. 345 razy większa od Słońca), że za pomocą ziemskich teleskopów jesteśmy w stanie widzieć jej powierzchnię jako dysk, a nie punkt (jeden z około 10 takich przypadków wśród wszystkich gwiazd, oczywiście z pominięciem Słońca). Gdyby znajdowała się na miejscu naszego Słońca, w momencie największego rozszerzenia wypełniałaby Układ Słoneczny aż do orbity Marsa. Pomiar rozmiarów Betelgezy wykonali po raz pierwszy Francis Pease oraz Albert Michelson używając interferometrii optycznej. Był to pierwszy pomiar rozmiarów gwiazdy. Barwa gwiazdy jest wyraźnie czerwona, z łatwością można to zauważyć gołym okiem.

Odległość gwiazdy wynosi 427 ± 92 lat świetlnych. Jako jedyna wśród najjaśniejszych gwiazd jest gwiazdą zmienną (średnia wielkość widoma: +0,45^m, typowe wahania od +0,3^m do +0,6^m, ekstremalne do +1,3^m). Zmiany jasności spowodowane są głównie zmianami w średnicy i temperaturze powierzchni gwiazdy (pomiary wykazały wahania średnicy od 290 mln km do 480 mln km). Do zmian w jasności przyczyniają się też plamy na powierzchni gwiazdy (analogiczne do plam słonecznych, ale dużo większe i prawdopodobnie spowodowane przez nieco inny mechanizm fizyczny). Temperatura powierzchni tej gwiazdy sięga 3100K, jasność zaś przewyższa jasność Słońca od 40 000 do 100 000 razy. Na jeden obrót wokół własnej osi potrzebuje 17 lat (prędkość obrotowa ok. 16,6 km/s).

Astronomowie przewidują, że gwiazda ta, znajdująca się przy końcu swojej ewolucji, w stosunkowo niedalekiej przyszłości (w skali astronomicznej) wybuchnie jako supernowa, w przypadku wybuchu gwiazda osiągnie jasność równą w przybliżeniu jasności Księżyca. Pojawiające się w mediach popularnych informacje o rzekomo oczekiwanym wybuchu w 2012 są kaczką dziennikarską, w rzeczywistości naukowcy nie mają jeszcze możliwości przepowiadania wybuchów supernowych z taką dokładnością.

Fala uderzeniowa wokół gwiazdy

Obserwacje w wysokiej rozdzielczości wykonane przez teleskop satelitarny AKARI ujawniły falę uderzeniową wokół Betelgezy, powstającą w wyniku ruchu gwiazdy względem materii międzygwiazdowej. Intensywny wiatr gwiazdowy, zjawisko charakterystyczne dla gwiazd w późnym stadium ewolucji, zderza się z otaczającym ośrodkiem. Na zdjęciach w dalekiej podczerwieni jest to widoczne w postaci łuków wokół gwiazdy. Rozmiar i kształt tych łuków pozwoliły na oszacowanie prędkości Betelgezy względem otaczającego ośrodka: wynosi ona ok. 30 km/s.

Zobacz też

• Lista gwiazd w gwiazdozbiorze Oriona
• Lista najjaśniejszych gwiazd w poszczególnych gwiazdozbiorach
• Lista największych gwiazd

Linki zewnętrzne

• Betelgeza w bazie SIMBAD (ang.)
• Opis Betelgezy na stronie AAVSO
• Wykres zmienności Betelgezy przez ostatnie 100 lat
• Astronomiczne zdjęcie dnia (APOD)