Biała Cerkiew

Biała Cerkiew
Herb Białej Cerkwi Flaga Białej Cerkwi
Państwo	Ukraina
Obwód	kijowski
Bila Tserkva flag.gif	Wasyl Sawczuk
Powierzchnia	14 km²
Ludność (2009) • liczba ludności • gęstość	208 683 ▲ 14906 os./km²
Miasta partnerskie	Borysów, Białoruś Kowno, Litwa Krzemieńczuk, Ukraina Nogińsk, Rosja Ostrowiec Świętokrzyski, Polska
Położenie na mapie Ukrainy Biała Cerkiew
49°46′N 30°07′E

Położenie Białej Cerkwi na mapie z roku 1889

Kościół rzymsko-katolicki pw. św. Jana Chrzciciela w Białej Cerkwi

Jezioro i park w Aleksandrii, w tle ruiny dworu Branickich

Biała Cerkiew (ukr. Бiла Церква, Biła Cerkwa) – miasto na Ukrainie, położone nad rzeką Roś w obwodzie kijowskim, w odległości 80 km na południe od Kijowa, dawna polska rezydencja magnacka. Do miasta należy również miejscowość Aleksandria z pięknym parkiem.

Ośrodek przemysłowy; znajduje się tam fabryka opon, wyrobów gumowych i maszyn rolniczych. Miasto posiada uzdrowisko (wody radoczynne) i wyższą szkołę.

Historia

Osada założona w XI w. przez Jarosława Mądrego jako gród obronny na skalistym brzegu rzeki Rosi. Szybko stała się jednym z najważniejszych grodów Rusi Kijowskiej. Ten zalążek ośrodka grodowego upadł po kolejnych najazdach Tatarów.

Od 1363 Biała Cerkiew należała do Wielkie Księstwo Litewskie, a od 1569 do Korona Królestwa Polskiego; województwo kijowskie. W roku 1550 wojewoda kijowski Fryderyk Proński wybudował w miejscu obronny zamek i twierdzę.

Prawa miejskie Biała Cerkiew otrzymała przywilejem królewskim w roku 1620 podpisanym w Warszawie.

W XVI i XVII wieku ośrodek powstań i buntów kozackich.

Miały tu miejsce dwie bitwy powstań kozackich: w 1626 i w 1651. Ponadto jest to miejsce podpisania ugody w 1651, zawartej po bitwie pod Beresteczkiem.

Od 1793 w Rosji w powiecie wasilkowskim (własność Branickich; Franciszek Ksawery Branicki – od 1774 pierwszy dziedzic Białej Cerkwi z nadania króla Stanisława Augusta Poniatowskiego). W 1880 roku miasto liczyło 8961 prawosławnych, 9808 Żydów (w ostatnich latach XIX wieku udział procentowy Żydów w mieście przekroczył 50% ogółu mieszkańców), 412 katolików. W mieście znajdowały się trzy cerkwie, 2 synagogi oraz kościół parafialny rzymskokatolicki oo jezuitów, należący do dekanatu kijowskiego, wybudowany z fundacji Stanisława Wincentego Jabłonowskiego w roku 1743. W latach 1922–1991 w Ukraińskiej Socjalistycznej Republice Radzieckiej.

22 sierpnia 1941 miała tu miejsce masakra dzieci żydowskich, dokonana przez ukraińskich milicjantów.

Toponimika nazwy

Dawne nazwy Białacerkiew, Białocerkiew, Biłaja Cerkow, Biełaja Cerkow, w okresie Rzeczypospolitej również pod łacińską nazwą Album Fanum lub Alba Capella.

Starostowie

Była siedzibą starostów grodowych:

• księcia Janusza Ostrogskiego, kasztelana krakowskiego zm. w roku 1620
• Stanisława Lubomirskiego, woj. krakowskiego, zm. 1649
• Konstantego Jacka Lubomirskiego, wojewody i starosty generalnego krakowskiego, zm. 1663
• księcia Dymitra Jerzego Wiśniowieckiego, hetmana polnego koronnego, wojewody krakowskiego, zm. 1682
• Stanisława Jana Jabłonowskiego, hetmana polnego koronnego, kasztelana krakowskiego, zm. 1702
• Jana Stanisława Jabłonowskiego, kanclerza wielkiego koronnego, zm. 1731
• Stanisława Wincentego Jabłonowskiego, zm. 1754
• Jerzego Wandalina Mniszcha, zm. 1778.

Starostwo Białocerkiewskie było jednym z najbardziej dochodowych dóbr w I Rzeczypospolitej.

Twierdza i zamek w Białej Cerkwi

Twierdza i zamek w Białej Cerkwi zostały rozbudowane i umocnione przez wojewodę ruskiego hetmana polnego koronnego Stefana Czarnieckiego, który zorganizował również obronę zamku.

Komendanci twierdzy

do wybitniejszych komendantów twierdzy należeli:

• generał major głównej komendy fortecy Jan Stachórski 1664–1668
• podpułkownik (oberszterlejtnat) Jan Zygmunt Löbel (Loebel) 1668–1671
• Gerhard Fitinghof 1671–1672
• pułkownik Ernest Otto Rappe, 1678
• Ludwik de Orgewalt (Orgewald, Orgewal) kapitan, a następnie major i podpułkownik, 1693
• pułkownik, miecznik podolski Jan Gałecki, 1694

Zabytki

• pałac Branickich z XVII – XIX wieku,
• kościół rzymsko-katolicki św. Jana Chrzciciela z 1812 roku, ufundowany przez Franciszka Ksawerego Branickiego. W miejscu tego kościoła przed jego budową stała katolicka kaplica polskiego garnizonu, a jeszcze wcześniej jezuicki klasztor, który został zrujnowany podczas najazdów Kozackich. W kościele od lat '90 XX w. odbywają się występy kameralnej i organowej muzyki, wykonywane na monumentalnych organach mieszczących się w kościele czeskiej firmy Rieger–Kloss,
• dwie synagogi z końca XIX wieku,
• trzy cerkwie z XVIII i XIX wieku,
• dawna poczta, hale targowe wybudowane przez Branickich w latach 1809-1814, gimnazjum z 1843 r., murowany młyn z XIX wieku,
• tzw. "skład Branickich" z końca XVIII wieku,
• park z XVIII wieku zwany "Aleksandria", w pobliżu ruiny pałacu Branickich (obecnie rezerwat dendrologiczny).

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona miasta Biała Cerkiew (ukr.)
• Oficjalna strona Stowarzyszenia Kultury Polskiej im. Zygmunta Krasińskiego w Białej Cerkwi
• Biała Cerkiew w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom I (Aa – Dereneczna) z 1880 r.