Blokada Leningradu

Blokada Leningradu II wojna światowa, front wschodni
Radziecka artyleria przeciwlotnicza w Leningradzie w 1941 roku
Czas	8 września 1941 – 27 stycznia 1944
Miejsce	Leningrad i okolice
Terytorium	ZSRR
Przyczyna	ofensywa niemiecka w 1941 roku
Wynik	strategiczne i propagandowe zwycięstwo ZSRR
Strony konfliktu III Rzesza Finlandia Włochy (do 1943) ZSRR Dowódcy Wilhelm von Leeb Georg von Küchler Carl Gustaf Mannerheim Gieorgij Żukow Kliment Woroszyłow Leonid Goworow Siły 725 000 żołnierzy (na początku oblężenia) 930 000 żołnierzy (na początku oblężenia) Straty nieznane Armia Czerwona: 1 017 881 zabitych, pojmanych lub zaginionych 2 418 185 rannych lub chorych Cywile: 642 000 podczas oblężenia 400 000 przy ewakuacjach z miasta
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Blokada Leningradu – okres oblężenia Leningradu (obecnie Petersburg) w czasie II wojny światowej przez wojska niemieckie, które trwało od 8 września 1941 do 27 stycznia 1944 i pochłonęło około miliona ofiar po stronie radzieckich mieszkańców miasta.

Tło i siły obu stron

Leningrad, ówcześnie 2,5 milionowe miasto położone między Zatoką Fińską a jeziorem Ładoga, oddalone w 1941 około 100 km od granicy z Finlandią, był obok zajęcia Moskwy i Kaukazu jednym z trzech głównych celów niemieckiej operacji "Barbarossa".

Zadanie zdobycia miasta otrzymała Grupa Armii "Północ" pod dowództwem feldmarszałka Wilhelma von Leeba, w której skład wchodziły 16. Armia (gen. Busch), 18. Armia (gen. von Küchler) oraz 4. Grupa Pancerna (gen. Höpner). Siły te liczyły ok. 300 000 (w późniejszym okresie 700 000) żołnierzy.

Pierwotnie z wojskami niemieckimi miały współpracować oddziały fińskie, które jednak z rozkazu fińskiego dowództwa 1 września 1941 roku, po wyzwoleniu utraconego terytorium podczas wojny zimowej w latach 1939-1940, zatrzymały się na linii granicy fińsko-radzieckiej sprzed wojny, co spowodowało, iż Leningrad nie został okrążony ze wszystkich stron.

Obrona radziecka

Radzieckie działa przeciwlotnicze w Leningradzie, w tle widoczny jest Sobór św. Izaaka. Zdjęcie wykonano w dniu 1 października 1941 roku

Już od pierwszego dnia wojny – 22 czerwca 1941 zaczęto budować kilka pasów umocnień wokół miasta. W ciągu dwóch miesięcy powstało 400 schronów bojowych i 650 punktów ogniowych. Ustawiono także 24 000 zapór przeciwczołgowych. Jednak mimo, iż w pracę była zaangażowana spora część mieszkańców Leningradu do chwili nadejścia wojsk niemieckich nie udało się ukończyć budowy wszystkich umocnień.

Naprzeciw wojsk niemieckich stanęły jednostki Frontu Leningradzkiego, pod dowództwem Klimenta Woroszyłowa, a następnie (od września 1941) Gieorgija Żukowa, w składzie 7., 14. i 23. Armii. Siły radzieckie liczyły 930 000 żołnierzy. Dojścia do miasta od strony Finlandii broniła 23. Armia. Jej obrona opierała się na potężnym Karelskim Rejonie Umocnionym, którego skrzydła dochodziły do Bałtyku i jeziora Ładoga. Armia fińska nie podjęła jednak ani jednej próby ataku. Od południa broniły miasta Newska Grupa Operacyjna i trzy armie: 8., 42. oraz 55. Bezpośredniego podejścia do Leningradu broniło 6 rejonów umocnionych – trzy morskie: Kronsztadzki, Iżorski i Łużski oraz trzy lądowe: Karelski, Krasnogwardyjski i Słucko-Kołpiński. Dodatkowo w budowie był Newski Rejon Umocniony. Obrona przeciwlotnicza Leningradu składała się z 91 baterii przeciwlotniczych Floty Bałtyckiej (ogólna liczba dział 352), nie licząc okrętowych. Ponadto w Leningradzie znajdował się II Korpus Artylerii Przeciwlotniczej. Nieba pilnowały V Korpus Myśliwski oraz siły powietrzne Floty Bałtyckiej. W październiku dodatkowo przerzucono do miasta 44. i 191. Dywizję Strzelecką oraz 6. Brygadę Piechoty Morskiej i 3. Samodzielną Brygadę Morską. Na zachód od Leningradu znajduje się zalew, w czasie wojny zaminowany przy użyciu min kontaktowych, akwen był w zasięgu ostrzału twierdzy morskiej Kronsztad, brzegowych rejonów umocnionych, fortów i baterii. W Kronsztadzie i Leningradzie skupiła się cała Flota Bałtycka (2 pancerniki, 2 krążowniki, 13 niszczycieli, 12 korwet, 42 okręty podwodne, 62 trałowce, 38 kutrów torpedowych, 60 kutrów typu MO, 3 kutry pancerne oraz stawiacze min i sieci oraz kanonierki). Na wschodzie znajduje się jezioro Ładoga które broniła Flotylla Ładoska w sile 66 jednostek.

Przebieg oblężenia

Pielęgniarki pomagają rannym ludziom podczas niemieckiego bombardowania Leningradu, 10 września 1941 roku

12 września 1941 czołowe oddziały niemieckiego 31. pułku piechoty 96. Dywizji Piechoty XLI Korpusu Pancernego dotarły do przedmieść Leningradu. 17 września Niemcy przypuścili generalny szturm na Leningrad, w którym brało udział 16 dywizji Wehrmachtu wspartych samolotami Luftwaffe. Po fiasku szturmu Niemcy postanowili blokować Leningrad przy równoczesnym prowadzeniu ostrzału artyleryjskiego i nalotów bombowych.

Niemieckie Naczelne Dowództwo liczyło na to, że z braku dostaw żywności obrońcy miasta z głodu skapitulują. Rzeczywiście – już pod koniec września 1941 w oblężonym mieście wprowadzono kartki na jedzenie. Osoba pracująca na potrzeby frontu mogła liczyć na 600 gramów chleba dziennie, a niepracująca na 300 g. Jednak i te normy zostały wkrótce obniżone. Jedyne dostawy dla Leningradu mogły docierać przez jezioro Ładoga. Pierwszy konwój wyruszył już 12 września, ale ze względu na niesprzyjające warunki atmosferyczne oraz niemieckie bombardowania droga przez jezioro była wyjątkowo niebezpieczna. Istotniejsze były jednak czynniki związane z bardzo złym stanem technicznym taboru pływającego (barki i holowniki w większości wymagały napraw przed dopuszczeniem do żeglugi) oraz nieudolną organizacją, przez co nie było możliwe dowiezienie wystarczającej ilości zaopatrzenia. Od pierwszych dni listopada jezioro pokrył lód, dzięki któremu dostawy można było transportować również pojazdami kołowymi. "Droga Życia" – jak nazywano szlak dostaw do Leningradu, miała długość 300 km.

Mimo nastających mrozów Niemcy nie zrezygnowali ze zdobycia miasta i na początku listopada przypuścili udany szturm na miejscowość Tichwin, z której wyruszały transporty "Drogi życia". 5 grudnia rozpoczęła się radziecka kontrofensywa, której celem było zdobycie Tichwina, co z kolei pozwoliłoby zwiększyć dostawy do oblężonego Leningradu. Do 24 grudnia oddziałom Frontu Wołchowskiego w składzie: 4., 52., 59. Armii oraz 2. Armii Uderzeniowej udało się odbić Tichwin i wyprzeć Niemców za rzekę Wołchow.

Radzieccy żołnierze należący do oddziałów Frontu Leningradzkiego razem z zamaskowanym działem artyleryjskim w czasie walk na przedmieściach Leningradu, 1 listopada 1941 roku

Mimo tego sukcesu, styczeń i luty 1942 zapisały się jako najcięższe miesiące w oblężonym Lenigradzie. Codziennie w mieście umierało około 3-4 tys. ludzi. Wiele zwłok nie zostało pochowanych, ponieważ służby miejskie nie nadążały z kopaniem grobów. Pojawiały się przypadki kanibalizmu. W styczniu rozpoczęła się masowa ewakuacja mieszkańców. Do kwietnia udało się wywieźć ponad 500 tysięcy ludzi. Na wiosnę życie w Leningradzie zaczęło wracać powoli do normy. Dostawy były coraz większe, a w samym mieście wznowiły działalność niektóre teatry. Pomimo to, sytuacja pozostała ciężka, gdyż Niemcy nie porzucili pomysłu zdobycia Leningradu i w marcu przystąpili do realizacji operacji "Eisstoss", której celem było zniszczenie przez Luftwaffe radzieckiej Floty Bałtyckiej. Równocześnie wznowiono działania na lądzie. W wyniku walk w kwietniu i maju 1942 niemiecka 18. Armia okrążyła i zniszczyła do 12 lipca 2. Armię Uderzeniową oraz część sił radzieckich 52. i 59. Armii na południe od Leningradu.

Po zwycięstwie na Krymie i zdobyciu Sewastopola Niemcy przerzucili część sił 11. Armii pod Leningrad, ale w sierpniu sowieckie uderzenie wyprzedzające zmusiło Niemców do użycia posiłków do odparcia tego ataku. Dopiero podczas drugiej zimy oblężenia, w styczniu 1943 w operacji "Iskra" oddziałom radzieckim udało się przebić przesmyk wzdłuż południowego brzegu jeziora Ładoga, dzięki któremu dostawy zaczęły docierać drogą lądową i sytuacja w Leningradzie znacząco się poprawiła (zob. Korytarz Śmierci). Wznowienie ofensywy latem nie przyniosło Sowietom większych sukcesów.

W styczniu 1944 sowiecka ofensywa zimowa przerwała oblężenie, ostatecznie odrzucając Niemców od miasta. Ostatnim akordem oblężenia Leningradu była operacja wyborsko-pietrozawodzka przeprowadzona w czerwcu i lipcu 1944 roku, kiedy wojska frontów Leningradzkiego i Karelskiego rozbiły armię fińską.

Reperkusje

Podczas trwającego blisko 900 dni oblężenia Leningradu w wyniku głodu, mrozu, bombardowań i ostrzału artyleryjskiego życie straciło prawdopodobnie ponad milion osób, choć oficjalne źródła radzieckie mówią o 670 tysiącach ofiar.

W dniu 1 maja 1945 roku Leningrad otrzymał tytuł "miasta-bohatera Związku Radzieckiego".

Zobacz też

• Flotylla Ładoska
• 152 mm działo kolejowe B-64
• 80 cm Kanone 5 (Eisenbahn)
• Operacja tichwińska (10 listopada – 30 grudnia 1941)
• Korytarz Śmierci
• Droga Życia
• Operacja siniawińska (1942)
• Operacja Iskra
• Operacja Polarna Gwiazda
• Operacja leningradzko-nowogrodzka
• Operacja mgińska

Bibliografia

• David Glantz: The Siege of Leningrad 1941–44: 900 Days of Terror. Osceola: Zenith Press, 2001. ISBN 0-7603-0941-8. 
• Leningrad – nowe światło na straszliwe 900 dni. Warszawa: Buchmann, 2011. ISBN 978-83-7670-037-3. 
• Mark Sołonin: Nic dobrego na wojnie. Rebis, 2011. 
• Historija Wielkoj Otieczestwennoj Wojny Sowietskego Sojuza, 1941–1945, w 6 t., Moskwa 1960–1965.