Brochów (Wrocław)

Brochów osiedle Wrocławia
Herb
Zabudowa Brochowa
Status	osiedle
W granicach Wrocławia	1951
Ludność (2007)  • liczba ludności	5000
Położenie na planie Wrocławia
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Wieża ciśnień przy ulicy Warszawskiej

Przedwojenna panorama Brochowa

Brochów (niem. Bracke, Brockau) – osiedle w południowo-wschodniej części Wrocławia, w byłej dzielnicy Krzyki. W l. 1939-1950 samodzielne miasto.

Stacja towarowa w Brochowie, jest dzisiaj drugą co do wielkości w Polsce (po węźle w Tarnowskich Górach) i jedną z największych w Europie.

Liczba mieszkańców: ok. 5 tys. Kilkanaście rodzin brochowskich to mieszkańcy pochodzenia romskiego^{[potrzebne źródło]}. Jest kilka rodzin mieszanych. Działa tutaj stowarzyszenie Romów we Wrocławiu Romani Bacht (romani: cygańskie szczęście).

Osiedle posiada drużynę piłkarską KS Brochów oraz drużynę hokeja na trawie Romani Bacht.

Historia Brochowa

Wykopaliska z epoki brązu i żelaza potwierdzają, że w pobliżu prowadził dawny szlak handlowy z Krakowa do Szczecina, a teren osiedla był ciągle zamieszkiwany az do czasów historycznych.

Pierwsze wzmianki o Brochowie pochodzą z roku 1193. Papież Celestyn III wziął pod opiekę klasztor Najświętszej Marii Panny na Piasku wraz z całym majątkiem, m.in. z wsią Prochou, czyli dzisiejszym Brochowem. W średniowieczu aż do prawdopodobnie najazdu tatarskiego z 1241 r. istniały na terenie dzisiejszego osiedla dwie dalsze wsie – Buchta i Bronikowo. Buchta najprawdopodobniej leżała nad Brochówką tuż za Parkiem Brochowskim w kierunku północno-zachodnim. Przez ponad 600 lat Brochów był własnością augustianów (kanoników regularnych) do 1810 r. Po augustianach pozostał do dziś jeden z najstarszych wrocławskich parków. Między parkiem a folwarkiem (założonym jeszcze w średniowieczu) opat augustiański Zygmunt Passonius wybudował barokowy pałac (1727-1729), który przetrwał do 1945 r. Jego resztki rozebrano w początku lat 70. XX w. Aż do 1896 r. osiedle miało charakter wiejski, a założenie urbanistyczne wsi pochodziło jeszcze z połowy XIV w.

Jeszcze w początkach XIX w. było kilka autochtonicznych rodzin polskich ewangelików.

22 maja 1842 r. nastąpiło otwarcie pierwszego odcinka kolei Górnośląskiej na linii Wrocław (Brochów) – Oława – było to pierwsze połączenie kolejowe na terenach dzisiejszej Polski. Od tego czasu liczba mieszkańców zaczęła znacznie wzrastać. W kwietniu 1896 r. otwarto wówczas największą we Wschodniej Europie stację rozrządową służącą przede wszystkim Wrocławiowi i do wywozu górnośląskiego węgla na zachód. W ciągu kilku lat liczba ludności wzrosła ponad 20-krotnie – ze 167 pod koniec XVIII w. do niemal 3700 pod koniec XIX w.

Na początku XX w. było to już osiedle miejskie, mające w 1908 r. ratusz, a w latach 1901-1913 własną szkołę ludową (obecny stary budynek Szpitala im. Falkiewicza), szkołę średnią, pocztę, posterunek policji i straży pożarnej. Posiadało od 1901 r. wodociąg i kanalizację. Poza tym miało też przez kilka lat własną gazownię i zakład energetyczny obsługujący istniejące do dziś willowe osiedle (ul. Koreańska), łaźnię, aptekę (funkcjonuje do dziś) i kilka restauracji (3 z nich prowadziły również działalność kulturalną i rozrywkową). W Brochowie wydawano dwa dzienniki, które wychodziły 3 razy w tygodniu przez blisko 40 lat z wyjątkiem obydwu wojen światowych (Brockauer Anzeiger, Brockauer Zeitung).

W latach 1912-1913 Wrocław z Brochowem połączył pierwszy na ziemiach dzisiejszej Polski i pierwszy w Europie Wschodniej prototypowy trolejbus (tzw. Bezszynowa Kolej Brochowska). W latach 1901-1913 powstała zasadnicza zabudowa osiedla kolejarskiego, obecnego do dziś przy ul. Chińskiej i Birmańskiej.

Ponad 15% ludności osiedla stanowili Polacy z Górnego Śląska i Wielkopolski. Większość z nich wywędrowała później do zachodnich Niemiec lub po 1919 r. wróciła do Polski i ich udział w okresie międzywojennym zmniejszył się o ok. połowę. W Brochowie mieszkało wówczas kilka rodzin żydowskich. Niezwykły rozwój zawdzięczał Brochów współpracy inwestycyjnej władz państwowych i kolei z samorządem gminnym (wybitnie zasłużony dla Brochowa był ówczesny naczelnik gminy doc. dr Alfons Dierschke).

Po 1925 r. nastąpiła dalsza rozbudowa osiedla wraz z obiektami użyteczności publicznej – funkcjonował już teatr ludowy, powstała sala kinowa, a w połowie lat 30. – hala sportowa, basen kąpielowy (istnieje do dziś po dwukrotnej przebudowie w połowie lat 60. i 80. XX w.) oraz stacja benzynowa. Do dyspozycji mieszkańców było co najmniej 12 par pociągów podmiejskich na dobę oraz linia autobusowa.

Mimo wyraźnych związków z kolejnictwem, Brochów przez I połowę XX w. nazywany był „miastem kwiatów” – tu bowiem mieściły się 3 renomowane na Dolnym Śląsku firmy ogrodnicze, rozsławiające Brochów w ówczesnych Niemczech.

15 maja 1936 przez stację Brochów po raz pierwszy przejechał ekspres Fliegende Schlesier. Od tego czasu Latający Ślązak regularnie jeździ przez Brochów z rekordową w Europie prędkością 128,4 km/h (maksymalna dochodziła do 160 km/h). Latającemu Pierunowi, bo tak nazywali go Ślązacy, pokonanie trasy z Berlina do Bytomia zajmowało zaledwie 4 godziny 25 minut.

W 1939 r. Brochów otrzymał prawa miejskie^{[potrzebne źródło]}, a liczba ludności osiągnęła blisko 9 tys. mieszkańców.

Podczas II wojny światowej znajdował się w Brochowie fabryczny obóz pracy przymusowej, w którym przebywało około stu Polaków pracujących na kolei. Pomieszczenia obozowe znajdowały się w zdewastowanych warsztatach i magazynach kolejowych. Obóz miał charakter stały i był nadzorowany przez straż kolejową. W obozie panował ostry rygor, odbywały się częste kontrole policji, która szukała śladów działalności sabotażystów.

Zdobycie Brochowa przez wojska radzieckie w czasie II wojny światowej nastąpiło 19 lutego 1945 r., po zaciekłych walkach, które od 16 lutego toczyli żołnierze radzieccy z broniącą się 609 niemiecką dywizją piechoty i fortecznym pułkiem Wehl. Przed zdobyciem, 4 lutego broniący Brochowa rozstrzelali ostatniego niemieckiego burmistrza Brunona Kurzbacha. Stało się tak dlatego, ze słysząc o zbliżającej się do Wrocławia Armii Czerwonej samowolnie opuścił stanowisko, uciekając do Strzegomia. Po powrocie do Brochowa 3 lutego został natychmiast aresztowany a następnie rozstrzelany.

W czasie II wojny światowej, zniszczony 18 stycznia 1945 r. w ok. 30% w wyniku nalotu sowieckiego na stację rozrządową. Nalot prowadzony z dużej wysokości dosięgnął nie tyle jednak obiektów stacyjnych i jej obrony, lecz reprezentacyjnego centrum mieszkaniowego osiedla. Dalsze 10% zniszczeń to straty wojenne między lutym a majem 1945 r. oraz powojenna dewastacja. Cegły z budynków Brochowa użyte zostały do odbudowy Warszawy i innych miast Polski. Brochów, jak i inne miejscowości Ziem Odzyskanych, jeszcze wiele lat po wojnie był traktowany po macoszemu przez władze ówczesnej Polski.

W 1945 r. miasto przejęła polska administracja, początkowo używając nazwy Broków lub Prochów. W ślad za nią przybyli pierwsi polscy repatrianci. Z początkiem sierpnia 1945 r. Brochów zamieszkiwało już ponad 2000 osób i do momentu włączenia do Wrocławia był największym miastem powiatu wrocławskiego. W latach 1945/46 mieścił się tu punkt etapowy Państwowego Urzędu Repatriacyjnego oraz placówka kolejowa PCK. Od lipca 1945 r. wielu nowo przybyłych wysiadało przy ul. Wrocławskiej (1951 ul. 22 lipca, a obecnie ul. Mościckiego). W dniu 20 sierpnia stację brochowską przejęli z rąk rosyjskich polscy kolejarze. Pierwszym polskim zawiadowcą stacji był Józef Terlecki. Została wówczas zlikwidowana wojskowa rosyjska kolonia (tzw. etap kolejowy) przy ul. Koreańskiej. W końcu roku liczba ludności zwiększyła się do ponad 3000 mieszkańców. W 1947 r. została wysiedlona ostatnia ok. 100-osobowa grupa ludności niemieckiej.

W 1946 przewieziona została do Wrocławia Panorama Racławicka, gdzie przez dwa lata przeleżała w magazynie kolejowym Brochowa, w dawnym budynku teatru ludowego przy ul. Chińskiej, gdzie od połowy lat 50. przez kolejne 20 lat funkcjonowało kino Sygnał.

Po II wojnie światowej pierwszym burmistrzem Brochowa został Józef Piętka, a ostatnim (przed przyłączeniem do Wrocławia) był Antoni Szewczyński.

Brochów został przyłączony do Wrocławia 1 stycznia 1951.

Do 1950 r. odbudowano ze zniszczeń wojennych stację rozrządową, a do 1955 r. infrastrukturę miejską Brochowa, w tym obiekty użyteczności publicznej (z wyjątkiem szkoły średniej, basenu i hali sportowej). Nowa zabudowa w osiedlu, zwłaszcza domów jednorodzinnych przy ul. Koreańskiej i przyległych nastąpiła dopiero w połowie lat 60. Na przełomie lat 60. i 70. osiedle uporządkowano, położono asfalt na większości ulic. W 1960 r. powstałą Szkoła Podstawowa nr 80, która objęła nowy budynek (tzw. tysiąclatka) przy ul. Polnej. Starą szkołę zamknięto w 1972 r., a budynek wyremontowano i przystosowano do pełnienia funkcji obiektu szpitalnego. W 1985 r. szpital brochowski wzbogacił się o nową część – przy ul. Biegłej. Wówczas też powstały nowe domy wielorodzinne przy ul. Leonarda da Vinci. Mimo widocznych prób Brochów nie odzyskał dotychczas dawnej świetności. Likwidacji uległy kino, dom kultury, posterunek policji i straży pożarnej.

Od 1990 r. wydawana jest gazetka osiedlowa (od 1993 r. pt. Wiadomości Brochowskie) – ukazuje się raz w miesiącu. Od czerwca 1993 r. (po raz pierwszy w 800-lecie miejscowości) co roku organizowany jest Festyn Brochowski. 6 września 1999 powstało Towarzystwo Przyjaciół Brochowa.

W 2002 r. podjęto decyzję o zachowaniu małomiasteczkowego charakteru Brochowa, a w 2004 r. Rada Miejska Wrocławia uchwaliła w związku z tym plany zagospodarowania przestrzennego dla większości obszaru osiedla, nawiązujący w części do przedwojennej koncepcji rozbudowy osiedla. W 2009 r. oddano do użytku na południu osiedla pierwszą część zespołu wielorodzinnych domów – „osiedle parkowe”, a w 2010 – pierwszą część wielorodzinnych bloków mieszkalnych TBS.

Ważniejsze obiekty

Stacja kolejowa

Budynki

• zabytkowa wieża ciśnień (1903)
• dawny ratusz brochowski (1908)
• kościół parafialny pw. Św. Jerzego i Podwyższenia Krzyża Św. został zbudowany w latach 1910-1911; budowla w stylu neoromańskim
• zabytkowa stacja PKP (1896)
• szpital położniczy (dawna szkoła – 1901); rozbudowa 1985, 2005-2006
• basen odkryty (1936, 1986)
• Park Brochowski (1729, ok. 1869, 2001) oraz kilka mniejszych parków (1896, ok. 1907-11)
• resztki zabudowań folwarku brochowskiego (m.in. spichlerz i tzw. „ekonomówka” z końca 1865 r.)
• dawna szkoła katolicka (ok. 1865)
• dawna szkoła ewangelicka
• budynki kolejowe „czerwone” przy ul. Mościckiego (1895-1897)
• budynki Dużej i Małej Kolonii dawnego Brochowskiego Towarzystwa Mieszkaniowego przy ul. Chińskiej (1907-1912)
• osiedle willowe przy ul. Koreańskiej – wybudowane w latach (ok. 1904–1912) staraniem Towarzystwa Budowy Domów Jednorodzinnych

Miejsca pamięci

• Pomnik poległych kolejarzy węzła PKP Wrocław-Brochów
• Pomnik żołnierzy radzieckich (obok dawnego ich cmentarza na pl. Indyjskim, założonym jeszcze 1945 r.; mogiły przeniesiono później na Cmentarz Żołnierzy Radzieckich, przy ul. Karkonoskiej).
• Głaz Friesena upamiętniający powstanie Brochowskiego Towarzystwa Gimnastycznego w 1903 r.

Urzędy i instytucje

Szkoły

• Szkoła Podstawowa nr 80 (ul. Polna 4)

Cmentarze

• Cmentarz Brochowski (parafialny) mieści się na terenie obecnego osiedla Księże Wielkie przy ul. Brochowskiej

Komunikacja Miejska

Autobusy

Brochów z centrum łączą następujące linie autobusowe:

• 125 Brochów – Al. Piastów (Oporów)
• 114 Bieńkowice – Brochów – Galeria Dominikańska
• 133 Brochów – Auchan/Zabrodzie
• 325 Brochów - Poczta Polska (Ibn Siny Avicenny)
• 245 Brochów – Dworzec Główny PKS - Pracze Odrzańskie

Linki zewnętrzne

• Forum Rady Osiedla Brochów
• Towarzystwo Przyjaciół Brochowa
• Google Maps – mapa satelitarna osiedla Brochów
• Zdjęcia Brochowa – dawniej i dziś
• granice wrocławskich osiedli – załącznik do uchwały nr XXXI/2280/04 Rady Miejskiej Wrocławia z 9 grudnia 2004, Brochów na str.3
• Oficjalna strona internetowa Klubu Sportowego Brochów