Browarnictwo w Gdańsku

Browarnictwo w Gdańsku – przez wieki Gdańsk stanowił centrum browarnictwa tej części Europy, Niemiec, jak również terenów uznawanych za należące do państwa polskiego. Potencjał tworzyły setki niewielkich browarów typu rzemieślniczego. Jednoczył ich bogaty i wpływowy Cech Browarników. Przez wiele stuleci, piwo, zwłaszcza tzw. piwo jopejskie eksportowano do wielu krajów Europy, głównie do Anglii. Dla ułatwienia prac przy załadunku na statki głównie beczek z piwem zbudowano Żuraw. W 1378 doszło do konfliktu z Zakonem Krzyżackim, w okresie późniejszym, pomiędzy gdańszczanami, a browarnikami warszawskimi. Około 1416 najwięcej browarników (73) mieszkało przy Hundegasse, obecnej ul. Ogarnej. W XV wieku nastąpił rozkwit browarnictwa – do około 250 tys. beczek. Wydawane spisy w 1565, i w latach następnych odnotowują wśród największych browarników w Gdańsku i na Pomorzu rodzinę Schröder (Hans Schröder, Joachim Schröder i Georg Schröder).

Od początku XVI wieku produkcję stopniowo zaczęto przenosić na przedmieścia – Biskupią Górkę, Chełm, i Stare Szkoty. W tym okresie szereg browarów prowadzą Mennonici. Około 1620 przy wspomnianej już Hundegasse 11 zbudował sobie siedzibę cech browarników. W XVII wieku znacznie zmniejszyła się ilość produkowanego piwa – do około 50 tys. beczek. W okresie napoleońskim piwo uważano za napój najniższych warstw społecznych. Przebywający w Gdańsku Józef Ignacy Kraszewski zanotował, że "nie dane mu już było spróbować tego smaku, z którego kiedyś słynęło miasto". Sytuacja częściowo się odwróciła w XIX wieku - powstały nowe browary w Nowym Porcie, Oliwie, na Oruni, we Wrzeszczu, i Sopocie.

W tym samym czasie również importowano piwo, m.in. z Lubeki, Słupska, Warmii i Wismaru, w okresie międzywojennym - m.in. z Warszawy (Haberbusch i Schiele) i Żywca (Browar w Żywcu).

Koncentracja kapitału

W Gdańsku postępowała koncentracja kapitału:

• rosła potęga rodziny Fischer zarządzajacej 3 browarami - Bierbrauerei Richard Fischer, Brauerei Paul Fischer Inh. Frau Johanna Wenkel oraz Brauerei A.Fischer jun. Inh. Rud. Winkelhausen,
• większe browary przejmowały mniejsze, np. Brauerei Paul Fischer wykupił Alte Danziger Schloßbrauerei, Bergschlösschen Brauerei Zoppot, Michael Wanninger Söhne oraz Brauerei Leonhard Waas, które następnie zlikwidował,
• kupowano browary poza Gdańskiem, np.
  • browar Brauerei Paul Fischer przejął w Kwidzynie (Brauerei und Malzfabrik Hammermühle), i Lubawie koło Iławy (Bartnikowski & Eschholz),
  • browar Danziger Aktien Bierbrauerei - w Wejherowie (Mälzerei Neustadt/Westpr.),
• browary obce, np. Brauerei Englisch Brunnen z Elbląga przejęły 2 zakłady w Gdańsku - Alt-Danziger Rodenacker Brauerei i Brauerei Paul Fischer, które również zlikwidowano.

Koncentracja lokalizacji browarów

Można przyjąć, iż najwięcej browarów mieściło się przy:

• Hundegasse (ul. Ogarna)
  • Brauerei F.Durand, Hundegasse 8
  • Brauerei Paul Fischer Inh. Frau Johanna Wenkel, Hundegasse 8/9
  • Alte Danziger Brauerei E. Rodenacker, Hundegasse 11/12
  • Germania Brauerei F. Lemon, Hundegasse 46
• Pfefferstadt (ul. Korzenna)
  • Brauerei L.O.Kämmerer Inh. W.Krohm, Pfefferstadt 19/21
  • Brauerei J. von Puttkamer vorm. O.F.Drewke, Pfefferstadt 23/27
  • Brauerei P.F.Eisenhardt Nachf. Inh. Th.Holtz, Pfefferstadt 46
  • H.W. Mayer Brauerei, Pfefferstadt 54
• miejsce w rejonie Rittergasse (ul. Rycerska), Burgstr. (ul. Grodzka) oraz Brabank (Stara Stocznia)
  • Brauerei Heinrich Glaubitz Inh. August Jürgensen, Rittergasse 7
  • Alte Danziger Schloßbrauerei, Ritttergasse 10
  • genossenschaftsbrauerei, Burgstr.
  • Fritz Jansen & Sohn, Brabank

Ilość browarów

• w 1416 na Głównym Mieście - 378,
• na początku XV wieku w Gdańsku - 300, a wg innych źródeł 370,
• na początku XVI wieku - ponad 400,
• 1691 – 70 browarów na przedmieściach,
• 1745 – 20 browarów w Gdańsku i 160 na przedmieściach,
• 1793–1806 – łącznie 34 browary,
• 1820 – 31 browarów,
• 1880 – 13 browarów,
• 1900 – 15 browarów,

• 1908 – 17 browarów,
• 1912 – 11 browarów,
• 1913 – 10 browarów,
• 1914 – 8 browarów,
• 1918 – 7 browarów,
• 1920 – 4 browary,
• 1929 – 3 browary,
• 1945 – 2 browary.

Browary

Od drugiej połowy XIX wieku w Gdańsku istniało około 25 browarów, z których większość została zamknięta na początku XX wieku. Lista ułożona według lat kończenia produkcji.

• Brauerei Carl Reclam, okres funkcjonowania: 1855-1862
• Brauerei Franz Durand, Hundegasse 8 (ul. Ogarna), okres funkcjonowania: 1865-1872
• Brauerei C.F.W.Müller, okres funkcjonowania: 1880-1888
• F. Kilp Brauerei, Töpfergasse 5 (ul. Garncarska), okres funkcjonowania: 1865-1896
• Jopenbierbrauerei G.F.A.S.Steiff (Browar Piwa Jopejskiego), Halbengasse 2 (ul. Na Piaskach), okres funkcjonowania: 1855-1898
  • Brauerei G.F.A.Steiff & Co. 1855
  • Jopenbierbrauerei G.F.A.Steiff Inh. Bischoff & Lickfett 1881
• Danziger Vereinsbrauerei Heinrich Barczewski (Zjednoczony Browar Gdański), Wrzeszcz, Hauptstrasse 38 (ul. Grunwaldzka), okres funkcjonowania: 1855-1904
  • Brauerei C.G.E.Rohloff 1855
  • Brauerei Th.Barg 1875
  • Brauerei A.B.Barg 1892
  • Brauerei Albert Victor Ziehn 1896
• Erste Ostdeutsche Malzextract Brauerei von Adolph Schwarz (Pierwszy Wschodnio-Niemiecki Browar Słodowy), Pfarrhof 3 (ul. Plebania), okres funkcjonowania: 1896-1906
• Brauerei Heinrich Glaubitz Inh. August Jürgensen, Rittergasse 7 (ul. Rycerska), okres funkcjonowania: 1896-1906
  • Brauerei Heinrich Glaubitz 1896
• Walter Kämmerer Brauerei, Stadtgebiet 12 (ul. Trakt św. Wojciecha), okres funkcjonowania: 1904-1908
• Gesellschaft für Brauerei-Spirituis und Preßhefe-Fabrik, Nowy Port, Hafenstrasse 21 (Nabrzeże Oliwskie), okres funkcjonowania: 1904-1908
• Brauerei P.F.Eisenhardt Nachf. Inh. Th.Holtz, Pfefferstadt 46 (ul. Korzenna), okres funkcjonowania: 1865-1908
  • Brauerei Kreissig & Eisenhardt 1865
  • Brauerei P.F.Eisenhardt 1888
• H.W. Mayer Brauerei, Pfefferstadt 54 (ul. Korzenna), okres funkcjonowania: 1865-1908
  • Brauerei H.A.Mayer 1865
  • Brauerei Johannes Hevelke (Browar Jana Heweliusza) 1649-1687, Pfefferstadt 53, 54, 55
  • Brauerei Abraham Hevelke, Pfefferstadt 55
  • Brauerei Michael Hevelke,
• Danziger Malzbier Brauerei Bernhardt Behrendt (Gdański Browar Piwa Słodowego), Orunia, Hauptstr 4 (ul. Dworcowa), okres funkcjonowania: [1892]-1908;
  • Brauerei Ohra Gustav Naumien 1898
• Germania Brauerei F. Lemon, Hundegasse 46 (ul. Ogarna), okres funkcjonowania: 1900-1908
• Brauerei J. Gramm, St. Albrecht 49/51 (Św. Wojciech), okres funkcjonowania: 1865-1908
  • Brauerei H.Penner 1865
  • Brauerei Wilhelm Penner 1895
• Brauerei A.Fischer jun. Inh. Rud. Winkelhausen, Altschottland 68 (Trakt Św. Wojciecha), okres funkcjonowania: 1827-1912
  • Brauerei H.A.Fischer 1827
  • Brauerei Achilles Adalbert Fischer 1881
  • Brauerei A.Fischer jun. Inh. August Wolff & Co. 1904
• genossenschaftsbrauerei (Browar Spółdzielczy), Burgstr. (ul. Grodzka), okres funkcjonowania: 1910-1913
• Alte Danziger Schloßbrauerei (Stary Gdański Browar Zamkowy), Ritttergasse 10 (ul. Rycerska), okres funkcjonowania: 1865-1913
  • Brauerei J.Witt 1855
  • Brauerei J.Witt Inh. Margarethe Glaubitz
• Brauerei L.O.Kämmerer Inh. W.Krohm, Pfefferstadt 19/21 (ul. Korzenna), okres funkcjonowania: 1855-1914
  • Brauerei Georg Link 1855
  • Brauerei O.F.Link 1872
  • Brauerei L.O.Kämmerer 1892
  • Brauerei L.O.Kämmerer Inh. Louis Nordt 1912
• Brauerei Paul Fischer Inh. Frau Johanna Wenkel, Hundegasse 8/9 (ul. Ogarna), okres funkcjonowania: 1757-1918
  • Brauerei A.Fischer jun. 1757
• Bergschlösschen Brauerei Zoppot (Browar Zameczek Górski), Michael Wanninger Söhne, Pommerschestr., (ul. Armii Krajowej 137), okres funkcjonowania: [1875]-1902-1918
  • Bergschlösschen Brauerei Zoppot 1875
• Alte Danziger Brauerei E. Rodenacker (Stary Browar Gdański), Hundegasse 11/12 (ul. Ogarna), okres funkcjonowania: [1712]-1864-1918
• Brauerei J. von Puttkamer vorm. O.F.Drewke, Pfefferstadt 23/27 (ul. Korzenna), okres funkcjonowania: 1865-1920
  • Drewkesche Brauerei O. F. Drewke
• Brauerei Leonhard Waas, Poggenpfuhl 43 (ul. Żabi Kruk), okres funkcjonowania: 1900-1929
  • Brauerei Karl Pantel 1900
  • Brauerei Peter Pantel 1908, Erste Danziger Weissbierbrauerei Peter Pantel
  • Brauerei Peter Pantel Nachf. Inh. MaxSokolowski 1913
  • Erste Danziger Weiß- Doppel-Malzbierbrauerei Leonhard Waas 1919
• Bierbrauerei Richard Fischer, Nowy Port, Weichselstr 2 (ul. Starowiślna), okres funkcjonowania: 1708 [1804]-1945
  • Brauerei Richard Fischer 1708
  • Danziger Malz und Exportbierbrauerei Fischer Inh. Georg Fischer 1915
  • Brauerei Richard Fischer Inh. Georg Fischer 1920
  • Export und Lagerbierbrauerei Richard Fischer KG 1938
• Hevelius Brewing Company Ltd., ul. Kilińskiego 6-7 (Labesweg), okres funkcjonowania: [XVIII]-1991-2001
  • mały drewniany browar, okres funkcjonowania: XVIII-1871
  • Danziger Aktien-Bierbrauerai-Kleinhammer 1871
  • Danziger Aktien Bierbrauerei
  • Państwowy Browar Nr 1 w Gdańsku-Wrzeszczu – 1945
  • Gdańskie Zakłady Piwowarskie - 1950
  • Gdańskie Zakłady Piwowarskie im. Jana Heweliusza - 1988
• H. Wirth, Oliwa, Gneisenaustraße 9 (ul. Kaprów)
• Fritz Jansen & Sohn, Brabank (ul. Stara Stocznia)

Ilość zatrudnionych w największych browarach w 1908

• Danziger Aktien Bierbrauerei – 166 pracowników
• Bierbrauerei Richard Fischer – 36
• Brauerei Paul Fischer – 36
• Brauerei J. von Puttkamer vorm. O.F.Drewke – 33
• Alte Danziger Brauerei E. Rodenacker – 26
• Brauerei A.Fischer jun. – 20
• Brauerei L.O.Kämmerer – 13

Bibliografia

• Manfred Friedrich: Brauerei Verzeichnis Polen (Spis browarów polskich), Förderergemeinschaft von Brauerei-Werbemittel-Sammlern e.V. (BDM FvB) Bad Rappenau 2001, 240 s.
• Piotr Tadeusz Górski: Symbol gdańskiego browaru z lat 1871-1991, [w:] Teki Gdańskie, t. III, 2001