Centrala Przesiedleńcza w Łodzi

Polacy wysiedleni z Kraju Warty w 1939 roku w obozie przejściowym

Centrala Przesiedleńcza w Łodzi (niem. Umwandererzentralstelle in Litzmanstadt) – założony w maju 1940 roku system obozów przesiedleńczych dla ludności polskiej i żydowskiej, znajdujących na terenie okupowanej Łodzi (niem. Litzmannstadt).

Okoliczności powstania

Sieć obozów przesiedleńczych oraz zarządzające nimi centrale przesiedleńcze utworzono w celu przeprowadzenia przez Niemców masowych wysiedleń ludności polskiej i żydowskiej z terenów okupowanego państwa polskiego, które zostały włączone w granice III Rzeszy. Były to polska część Śląska, Wielkopolska, polskie Pomorze oraz część Mazowsza. Przesiedlenia motywowane były doktryną polityczną i wojskową Niemiec tzw. Lebensraum – "poszerzania przestrzeni życiowej".

Utworzenie centrali przesiedleńczej w Łodzi

Już na początku 1940 roku utworzono w Łodzi ekspozyturę Oddziału Urzędu ds. Wysiedleń Polaków i Żydów, którą po reorganizacji przekształcono w maju 1940 roku w Oddział Łódzki podlegającej Centrali Przesiedleńczej w Poznaniu (niem. Umwandererzentralstelle in Posen, UWZ). Całość podlegała IV Departamentowi Głównego Urzędu Bezpieczeństwa Rzeszy (RSHA). Lokalizację w mieście Łodzi wybrano ze względu na bliskie położenie wobec tzw. "Kraju Warty", skąd Niemcy rozpoczęli masowe wysiedlenia ludności polskiej oraz ze względu na dobrze rozbudowany węzeł komunikacyjny umożliwiający masowy transport wysiedlanych z Wielkopolski Polaków do Generalnego Gubernatorstwa.

Centrala mieściła się przy ulicy Piotrkowskiej 133 (wówczas Adolf-Hitler-Straße) i była kierowana przez SS-Obersturmbannführera Hermana Krumeya. W mieście utworzono sieć obozów przesiedleńczych podlegających centrali, w których dokonywano selekcji rasowej i rozdzielano wysiedlonych na kilka podstawowych grup: dzieci przeznaczonych do germanizacji, osób przeznaczonych na roboty przymusowe do Niemiec, osób kierowanych do obozów koncentracyjnych i więzień oraz kierowanych do przesiedlenia w Generalnym Gubernatorstwie.

Obozy przesiedleńcze podlegające centrali w Łodzi mogły jednorazowo pomieścić ok. 15 000 przesiedleńców i były strzeżone przez oddział wartowniczy w liczbie 360 żołnierzy.

Struktura organizacyjna centrali

Centralą kierował SS-Obersturmbannführer Hermann Krumey, a jego zastępcą był SS-Hauptsturmführer Hermann Püschel. Początkowo kierownictwu podlegało siedem referatów, z których najważniejszymi były: Referat III (inspekcja obozów) – pod kierownictwem SS-Hauptsturmführera Aloisa Schwarzhubera, referat VI (opieka lekarska), referat VII (współpraca z policją) – pod kierownictwem majora policji Hagelsteina zastąpionego przez Hauptmana Schutzpolizei Kreuzhofena. Od 1941 roku organizacja centrali została zmieniona i utworzono trzy wydziały podzielone na 8 sekcji:

• Dział I (niem. Amt I Verwaltung) – administracyjny, pod kierownictwem Hilmara Haarbruckera,
• Dział II (niem. Amt II Aussiedlungen) – wysiedleńczy, dzielący się na 6 sekcji - pod kierownictwem Hermanna Püschela
  • Sekcja I – Inspekcja Obozów (niem. Lagerinspektion)
  • Sekcja II – Opieka lekarska (niem. Arztliche Betreuung)
• Dział III (niem. Amt III Polizeiensatz) – użycie policji, pod kierownictwem Hermanna Krumeya. Dzielił się on na dwie sekcje:
  • Sekcja I – użycie policji porządkowej (niem. Ordnungspolizeilicher Einsatz)
  • Sekcja II – poszukiwania (niem. Fahndung)

System obozów przesiedleńczych w Łodzi

• Centrala Przesiedleńcza w Łodzi (niem. Umwandererzentralstelle in Litzmanstadt) – centrala mieściła się przy ulicy Piotrkowskiej 133 (wówczas Adolf-Hitler-Straße), kierował nią SS-Obersturmbannführera Hermana Krumeya. Centrali podlegały następujące obozy przesiedleńcze:
  • Centralny obóz przesiedleńczy (niem. Durchgangslager I der Umwandererzentralstelle Posen, Dienststelle Litzmannstadt) – mieszczący się w Łodzi, w budynkach po dawnej fabryce tkanin B.A. Gliksmana przy ulicy Łąkowej 4 (niem. Wiesenstraße) znajdujących się w obrębie dzisiejszej dzielnicy Polesie. Komendantami byli Ertel, Albert Sauer oraz Erich Lorenz.
  • Obóz przesiedleńczy (niem. Umsiedlungslager) – przy ulicy Żeligowskiego 41/43 (przed wojną ul. Leszno – niem. Luisenstraße). Komendantami byli kolejno SS-Unterscharführer Artur Schutz, SS-Hauptsturmführer Fritz Jobski i SSman o nazwisku Goede.
  • Obóz przesiedleńczy (niem. Umsiedlungslager) – przy ul. Kopernika 53/55 (niem. Gosslerstraße). Komendantem był SS-Obersturmführer Max Andritzke.
  • Obóz przesiedleńczy (niem. Umsiedlungslager) – przy ul. Hutora 32. Komendantem był SS-Untersturmführer Ludwig Witthinrich zastąpiony przez Ernsta Krügera.
  • Obóz dla małoletnich Polaków (Polen Jugendverwahrlager der Sicherheitspolizei) – przy ul. Przemysłowej. Komendantem od momentu utworzenia do wyzwolenia był radca sądowy i szef policji kryminalnej w Łodzi, SS-Sturmbannführer Karl Ehrlich. Do obozu kierowano m.in. dzieci przesiedleńców.
  • Filie łódzkiej centrali przesiedleńczej poza Łodzią:
    • Obóz przesiedleńczy w Konstantynowie (niem. Durchgangslager Konstantinow) – filia centrali łódzkiej, utworzony 5.01.1940 w zlikwidowanej fabryce włókienniczej K. Steinerta i braci Schweikert przy ulicy Łódzkiej 27. Komendantem był SS-Rottenführer Huhn.
    • Obóz przesiedleńczy w Rudzie Pabianickiej – filia centrali łódzkiej, utworzona przy ul. 6 Sierpnia 58 mieszcząca się w Fabryce Chustek braci Bukiet.
    • Obóz przesiedleńczy w Zamościu – filia centrali łódzkiej utworzona podczas wysiedleń Polaków z terenów Zamojszczyzny.

Przesiedleńcy

...Obozy przesiedleńcze w Łodzi nie były wprawdzie miejscami kaźni, lecz prymitywne warunki bytowania, niedostateczne wyżywienie, brud, brak istotnej pomocy lekarskiej i sanitarnej, powodowały masową śmierć ludności polskiej - zwłaszcza dzieci.

— Julia Makowska wysiedlona z dzielnicy Polesie w Łodzi

Pierwszymi przesiedleńcami łódzkiej centrali byli mieszkańcy z łódzkiego osiedla im. Montwiłła-Mireckiego. Wysiedlono wówczas około 5 000 łodzian podczas dwóch nocnych akcji na przełomie 1.01 i 14/15.01.1940 roku. Ludzie mieli 15-20 minut na ubranie się i zabranie najpotrzebniejszych rzeczy, po czym przewożono ich do dawnej fabryki tkanin B.A. Gliksmana przy ul. Łąkowej 4, gdzie znajdował się Centralny obóz przesiedleńczy (niem.Durchgangslager I der Umwandererzentralstelle Posen, Dienststelle Litzmannstadt). W okresie późniejszym wysiedleń dokonywano także w innych miejscowościach rejencji łódzkiej. Wielu Polaków, w tym również dzieci, deportowano do Rzeszy na przymusowe roboty z Pabianic oraz Sieradza. W sumie w latach 1939-45 wysiedlono z rejencji łódzkiej około 444 tys. osób narodowości polskiej (25% ludności).

Kolejnymi przesiedleńcami przetrzymywanymi w łódzkich obozach przesiedleńczych byli Polacy wysiedlani z terenów Wielkopolski, zwanej przez Niemców Krajem Warty. Najbardziej zmasowaną akcję przesiedleńczą przeprowadzono w zimie 1940 roku, od stycznia do marca, podczas wielkich mrozów. Do końca 1940 r. wysiedlenia objęły już ponad 250 tys. osób. Większość wysiedlonych poznaniaków przez łódzkie obozy kierowano do Generalnego Gubernatorstwa.

Bibliografia

• "Zbrodnie hitlerowskie wobec dzieci i młodzieży Łodzi oraz okręgu łódzkiego", Okręgowa komisja badania zbrodni hitlerowskich, Łódź 1979
• Praca zbiorowa "Deportacje Polaków z północno-zachodnich ziem II Rzeczypospolitej 1940–1941. Źródła do historii Polski", Oficyna Wydawnicza RYTM 2001 ISBN 83-88794-45-0
• Praca zbiorowa "Wysiedlenia, wypędzenia i ucieczki 1939–1945" Atlas ziem Polski", Demart 2008, ISBN 978-83-7427-391-6
• Nawrocki S., Terror policyjny w Kraju Warty 1939–1945, Poznań 1973;
• Rutowska M., Wysiedlenia ludności polskiej z Kraju Warty do Generalnego Gubernatorstwa 1939–1941, Poznań 2003