Cerkiew św. Jana Teologa w Chełmie
| Cerkiew św. Jana Teologa w Chełmie | |||||||||||||||||
| konkatedra | |||||||||||||||||
.jpg&filetimestamp=20091023223241) |
|||||||||||||||||
| Państwo |  Polska |
||||||||||||||||
| Miejscowość | Chełm | ||||||||||||||||
| Wyznanie | prawosławne | ||||||||||||||||
| Kościół | Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny | ||||||||||||||||
| Diecezja | lubelsko-chełmska | ||||||||||||||||
| Wezwanie | św. Apostoła Jana Teologa | ||||||||||||||||
| Wspomnienie liturgiczne | 8/21 maja | ||||||||||||||||
| Przedmioty szczególnego kultu | |||||||||||||||||
| Relikwie | drzazga Krzyża Świętego | ||||||||||||||||
| Cudowne ikony | Chełmska Ikona Matki Bożej (kopia), Poczajowska Ikona Matki Bożej (kopia) | ||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||
|
Położenie na mapie Polski
  Cerkiew św. Jana Teologa w Chełmie
|
|||||||||||||||||
| Na mapach: | |||||||||||||||||
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|||||||||||||||||
| Strona internetowa | |||||||||||||||||
Cerkiew św. Jana Teologa w Chełmie – prawosławna cerkiew konkatedralna oraz parafialna. Należy do dekanatu Chełm diecezji lubelsko-chełmskiej Polskiego Autokefalicznego Kościoła Prawosławnego[1]. Współcześnie (2012) jest to jedyna czynna cerkiew na terenie Chełma[2].
Świątynia została wybudowana w latach 1846–1852 z funduszy wyasygnowanych przez rząd rosyjski, jako cerkiew wojskowa. W 1864, wobec wzrostu liczby prawosławnych mieszkańców miasta wynikającej z napływu rosyjskich urzędników i wojskowych, zmieniła funkcję, stając się świątynią parafialną. Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę jako jedyna z cerkwi Chełma nie została zrewindykowana na rzecz Kościoła katolickiego ani zburzona. W 1928 otrzymała honorową rangę soboru.
Budynek reprezentuje eklektyczny styl, zestawiający elementy klasycystyczne z urzędowym stylem bizantyńsko-rosyjskim. Jest przeznaczony dla równoczesnego uczestnictwa w nabożeństwie 350-400 wiernych. Zlokalizowany u zbiegu ulic Młodowskiej, Mikołaja Kopernika i Henryka Sienkiewicza[3].
Spis treści |
[edytuj] Historia
[edytuj] Tło historyczne
Prawosławie na terenie Chełma jest wyznaniem autochtonicznym[4][3]. Pierwsze świątynie tego wyznania mogły znajdować się na terenie współczesnego Chełma już w 1001[4]. Od 1246 Chełm był siedzibą prawosławnej eparchii[5]. W 1596 biskup chełmski Dionizy przyjął postanowienia unii brzeskiej, przekształcając eparchię prawosławną w unicką diecezję[6]. Chełmscy prawosławni początkowo negatywnie odnieśli się do tej decyzji, stopniowo jednak wszystkie placówki duszpasterskie eparchii (poza monasterem w Jabłecznej) przyjęły unię[7]. Wyznawcy prawosławia na nowo pojawili się w Chełmie po wcieleniu go do Rosji wskutek rozbiorów Polski[3].
[edytuj] Budowa
Cerkiew św. Jana Teologa w Chełmie została wzniesiona w latach 1846–1852 na koszt państwa rosyjskiego z przeznaczeniem na świątynię wojskową[3]. Komitet Budowy Cerkwi zainaugurował swoje prace 25 lipca 1846, funkcję kierownika budowy pełnił Jan Lasota. Uroczystość położenia kamienia węgielnego miała miejsce 9 czerwca 1846[8]. Autorem projektu budynku był Ludwik Radziszewski[9]. Przy wznoszeniu świątyni pracowali: Wincenty Łańcucki (główne pracy budowlane), Karol Kubik (prace stolarskie i ciesielskie), Herszek Wajsblach i Herszek Blachman (prace blacharskie)[8]. We wnętrzu cerkwi malowidła ścienne wykonał Bonawentura Dąbrowski. Ikonostas dla świątyni zamówiono u warszawskiego twórcy Fryderyka Blicklego, który zmarł, nie ukończywszy dzieła; ostatecznie prace nad nim zakończyła jego żona[8]. Zasadnicze prace budowlane ukończono w 1849, jednak przez kolejnych kilka lat trwały prace wykończeniowe oraz wznoszenie wolno stojącej dzwonnicy[8]. Gotową cerkiew konsekrował 13 czerwca 1852 rosyjski kapelan wojskowy protoprezbiter Pogoniałow[2]. Świątynia przeznaczona jest dla 350-400 wiernych[10].
[edytuj] Funkcjonowanie świątyni w Imperium Rosyjskim
Cerkiew św. Jana Teologa była początkowo siedzibą parafii wojskowej. Oznaczało to, że nabożeństwa w niej odprawiali kapelani poszczególnych oddziałów armii rosyjskiej, nie było stałego proboszcza[2]. Miało to związek z faktem, że w Chełmie nie było w tym okresie prawie żadnych wyznawców prawosławia, a jedynie unici. Jednak budowa świątyni prawosławnej w niewielkiej odległości od katedry unickiej była jasną sugestią dalszych zamiarów władz carskich względem katolików obrządku wschodniego[11][a].
Już po kilkunastu latach od konsekracji budynek był w na tyle złym stanie technicznym, że konieczny był jego remont. Cerkiew wzniesiono w zagłębieniu terenu, dokąd spływała woda z sąsiadujących wzniesień. Ściany budynku zaczęły pękać, zaś podłoga – butwieć. W związku z tym w latach 1864–1867 obiekt poddano kapitalnemu remontowi. Oprócz wymiany podłóg i likwidacji widocznych pęknięć ścian z wnętrza cerkwi usunięto ambonę, której baldachim umieszczono w części ołtarzowej. Powiększono również okna na północnej i południowej elewacji świątyni, usuwając znajdujące się pierwotnie pod nim boczne wejścia[2]. Ponadto wzrost liczby prawosławnych mieszkańców miasta skłonił jednak administrację kościelną do przekształcenia jej w siedzibę cywilnej parafii, co nastąpiło w 1864[3]. Z tego powodu w sąsiedztwie cerkwi wzniesiono dom parafialny[2].
[edytuj] Funkcjonowanie świątyni w niepodległej Polsce
W pierwszych latach po odzyskaniu niepodległości przez Polskę społeczność prawosławna w Chełmie straciła niemal wszystkie świątynie, jakie posiadała pod rządami carów. Cerkwie prawosławne urządzone w dawnych kościołach katolickich lub cerkwiach unickich przejął Kościół łaciński[b], natomiast trzy świątynie wzniesione od podstaw w okresie zaborów zostały zburzone (cerkiew św. św. Cyryla i Metodego, cerkiew Świętych Aleksego, Piotra, Jonasza i Filipa, niedokończona cerkiew św. Paraskiewy[3]). Cerkiew św. Jana Teologa była jedynym prawosławnym obiektem sakralnym, jaki pozostał w rękach wiernych[8]. Do niej przeniesiono kopię Chełmskiej Ikonę Matki Bożej (oryginał został wywieziony do Rosji w czasie bieżeństwa[2]) i to w niej odbywały się główne doroczne uroczystości ku jej czci[2].
19 maja 1928 metropolita warszawski i całej Polski Dionizy nadał cerkwi w Chełmie prawa soboru katedralnego, symbolicznie nawiązując do wielowiekowego funkcjonowania w mieście eparchii prawosławnej (eparchia chełmska Patriarchatu Moskiewskiego została zlikwidowana administracyjnie przez władze polskie w 1923)[10].
W 1936 chełmska parafia prawosławna liczyła 5 tys. wiernych. Ponadto w garnizonie miejskim służyła znaczna liczba żołnierzy tego wyznania, zaś w chełmskich szkołach uczyło się 900 prawosławnych uczniów. Rozmiary cerkwi nie były wystarczające dla zapewnienia wszystkim opieki duszpasterskiej, w związku z tym podjęto decyzję o jej rozbudowie. W 1936 rozpoczęto starania w tym kierunku, rok później opracowano projekt, który zatwierdził najpierw metropolita warszawski i całej Polski, a następnie także wojewoda lubelski[10]. 5 czerwca 1938 położono kamień węgielny, wylano fundamenty pod planowane nowe elementy budynku. Prace przerwała II wojna światowa[10]. Po jej zakończeniu podejmowano próby wznowienia budowy, jednak bez powodzenia. Ostatecznie plany te uniemożliwiło wpisanie cerkwi do rejestru zabytków[10]. W 1949 budynek został wyremontowany[8]. W 1961 rozebrano fundamenty, z których wykonano nowe ogrodzenie obiektu[2].
W 1988 w budynku wybuchł pożar, jednak cerkiew udało się uratować przed całkowitym zniszczeniem[12].
W 1990 cerkiew po raz kolejny poddano renowacji, w latach 1991–1993 konserwowany był ikonostas. Od 1999 świątynia jest iluminowana[8]. W 2011 parafia chełmska uzyskała fundusze unijne na kolejny remont[13], rozpoczęty jeszcze w 2003 w związku ze złym stanem technicznym budynku wywołanym jego wzniesieniem na podmokłym gruncie[14].
[edytuj] Architektura
[edytuj] Budynek
.JPG&filetimestamp=20071228213455)
Cerkiew reprezentuje styl klasycystyczno-bizantyńsko-rosyjski. Została wzniesiona na planie krzyża greckiego, z cegły, jest otynkowana[2]. Budynek jest orientowany. Wszystkie jego fasady boczne mają formę edikuli na cokole, z parami toskańskich pilastrów zakończonych trójkątnymi przyczółkami. Okna cerkwi na fasadach południowej i północnej są zamknięte półkoliście i zdobione pilastrami oraz łukiem arkadowym. Inny kształt ma okno na zewnętrznej ścianie prezbiterium, posiada ono kształt koła[2]. Na elewacji zachodniej wyodrębniony jest przedsionek o szerokości analogicznej, jak szerokość wnęki arkadowej fasady, zdobiony zewnętrzne pilastrami toskańskimi. Fasadę tę wieńczy krzyż. W bocznych ścianach przedsionka znajdują się okna, zamknięte półkoliście; przez kruchtę prowadzi główne wejście do świątyni, zdobione portalem[2]. Obiekt wieńczą cztery niższe wieżyczki w ramionach krzyża greckiego, zwieńczone cebulastymi kopułami na latarniach oraz jedna większa kopuła ponad centralną częścią nawy. Kopuła ta zlokalizowana jest na walcowatej latarni z rzędem arkadowych okien, dekorowanej ośmioma pilastrami[2].
Dzwonnica świątyni znajduje się na północny zachód od budynku cerkwi. Jest to obiekt dwukondygnacyjny, utrzymany w tym samym stylu, co sama cerkiew. Dolna kondygnacja dzwonnicy ma formę cokołu. W kondygnacji górnej, z pilastrami w narożach, wykonano arkadowe przeźrocza i płyciny arkadowe, wieńcząc całość belkowaniem. Dzwonnica nie jest podpiwniczona (pod poziomem posadzki znajduje się jedynie wtórnie wykonana, niewielka studzienka hydroforu o głębokości 150 cm). Kondygnacja parteru przekryta jest sklepieniem ceglanym, beczułkowatym, na piętro wiodą schody stalowe o konstrukcji spawanej. Kondygnacja piętra nakryta jest bezpośrednio dachem, pod którym znajduje się drewniana konstrukcja zawiesi dzwonów w formie pierścienia osadzonego w murze na wysokości ślemieni przeźroczy. Dzwonnica pokryta jest dachem kopulastym czteropołaciowym zwieńczonym latarnią z cebulastym hełmem. Na każdej połaci dachu jest atrapa lukarny. Dach kryty jest blachą miedzianą w karo, hełm w rybią łuskę[2]. Na dzwonnicy znajdują się cztery dzwony – trzy powstały w 1866, zaś czwarty w 1963[2].
[edytuj] Wnętrze
W cerkwi w Chełmie znajduje się trzyrzędowy ikonostas. Na wyposażeniu świątyni pozostają utensylia i ikony przeniesione z innych, nieistniejących od okresu międzywojennego świątyń prawosławnych w mieście (m.in. ikony św. Mikołaja i św. Leoncjusza z cerkwi św. Leoncjusza przy działającym do 1915 seminarium duchownym[10]) oraz dwa wizerunki ze zniszczonej w 1938 w ramach akcji polonizacyjno-rewindykacyjnej cerkwi św. Jerzego w Strzelcach[15]. Szczególnym kultem otaczane są kopie cudownych ikon Matki Bożej: Chełmskiej i Poczajowskiej[10]. W cerkwi znajdują się ponadto relikwie Krzyża Świętego[10].
W cerkwi zachował się sztandar Bractwa Bogurodzicy, założonego w 1852 i działającego do II wojny światowej[10].
W przedsionku świątyni znajdują się dwie tablice pamiątkowe, upamiętniające 800 lat urodzin założyciela Chełma Daniela Romanowicza oraz 55. rocznicę Akcji Wisła[16].
Uwagi
- ↑ W 1875 władze carskie zlikwidowały unicką diecezję chełmską. Wszyscy unici zostali automatycznie administracyjnie zaliczeni w poczet wyznawców prawosławia.
- ↑ Mowa o soborze Narodzenia Matki Bożej, byłej katedrze unickiej, którą przejął Kościół rzymskokatolicki, cerkwi św. Mikołaja w Chełmie przy dawnym seminarium unickim oraz o cerkwi św. Barbary urządzonej w dawnym kościele franciszkanów.
Przypisy
- ↑ „Kalendarz prawosławny 2012”, s. 244, 2011. Warszawa: Warszawska Metropolia Prawosławna. ISSN 1425-2171.
- ↑ 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 Historia parafii (pol.). cerkiew-chelm.pl. [dostęp 2011-10-15].
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 Kiernikowski P.: Miasto Chełm w okresie międzywojennym (1918-1939). Chełm: Rocznik Chełmski, 2007, s. 289-290. ISBN 978-83-922585-1-3.
- ↑ 4,0 4,1 Sulimierski W.Z.: Oświata i życie kulturalno-społeczne Chełma w latach 1864-1939. Chełm: Rocznik Chełmski, 2008, s. 233. ISBN 978-83-922585-2-0.
- ↑ A. Mironowicz, Metropolia kijowska w strukturze patriarchatu konstantynopolitańskiego (988-1685) [w:] red. A. Mironowicz, U. Pawluczuk, P. Chomik: Autokefalie Kościoła prawosławnego w Polsce. Białystok: Uniwersytet w Białymstoku, 2006, s. 33. ISBN 978-83-7431-062-8.
- ↑ Błażejowśkyj D.: Ijerarchija Kyjiwśkoji cerkwy (861-1996). Lwów: Kameniar, 1996, s. 300.
- ↑ Zarys dziejów prawosławnej diecezji chełmskiej (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2011-10-15].
- ↑ 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 8,6 Cerkiew św. Jana Teologa (pol.). itchelm.pl. [dostęp 2011-10-15].
- ↑ P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 368. ISBN 83-242-0361-3.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 10,3 10,4 10,5 10,6 10,7 10,8 Kiernikowski P.: Miasto Chełm w okresie międzywojennym (1918-1939). Chełm: Rocznik Chełmski, 2007, s. 291-293. ISBN 978-83-922585-1-3.
- ↑ P. Krasny: Architektura cerkiewna na ziemiach ruskich Rzeczypospolitej 1596-1914. Kraków: Instytut Historii Sztuki Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2003, s. 351. ISBN 83-242-0361-3.
- ↑ Pelica G.J. Lepiej oliwą niż winem. „Przegląd Prawosławny”. 9 (207), wrzesień 2002. Białystok. ISSN 1230-1078.
- ↑ P. Tyczyński: Chełm, Krasnystaw: 12 mln zł na dom kultury, cerkiew i zdewastowany dwór (pol.). dziennikwschodni.pl. [dostęp 2011-10-15].
- ↑ Cerkiew w Chełmie będzie wyremontowana (pol.). dziennikwschodni.pl. [dostęp 2011-10-15].
- ↑ Z. Gardziński, Materiały do dziejów parafii i cerkwi w Strzelcach na Chełmszczyźnie - studium konserwatorskie [w:] red. G. Kuprianowicz, Akcja burzenia cerkwi prawosławnych na Chełmszczyźnie i południowym Podlasiu w 1938 - uwarunkowania, przebieg, konsekwencje, Chełm 2009, s.299-303.
- ↑ Historia: Chełm - św. ap. Jana Teologa (pol.). lublin.cerkiew.pl. [dostęp 2012-01-21].
|
||||||||||
