Chłopi (powieść)

Chłopi
Rękopis części pierwszej Chłopów
Autor	Władysław Reymont
Miejsce wydania	Imperium Rosyjskie
Język	polski
Data I wyd.	1904 (tom I,II), 1906 (tom III), 1909 (tom IV)
Typ utworu	powieść
Tekst w Wikiźródłach
Kolekcja cytatów w Wikicytatach

Chłopi – powieść Władysława Reymonta, pisana w latach 1901–1908, opublikowana w formie książkowej w latach 1904–1909. Pisarz otrzymał za ten utwór Nagrodę Nobla w 1924. Powieść ukazuje życie społeczności zamieszkującej wieś Lipce na przestrzeni czterech pór roku.

Geneza utworu

W okresie, w którym powstawała powieść tematyka chłopska była bardzo popularna w sztuce i literaturze. Tego typu wątki pojawiały się również często we wczesnych utworach Reymonta. Jednocześnie niektórzy badacze sugerują, że bezpośrednim impulsem do napisania powieści chłopskiej mogła być dla pisarza Ziemia Emila Zoli – Chłopi mieliby, zgodnie z tą hipotezą, być polemiką z utworem francuskiego powieściopisarza. Reymont nie znał jednak języka francuskiego w stopniu umożliwiającym mu swobodne czytanie tego utworu, mógł się więc zaznajomić z nim najwyżej za sprawą relacji przyjaciół. Oba utwory łączy też niewiele elementów: tematyka chłopska, opisy prac i uroczystości wiejskich oraz podział akcji na cztery pory roku. Zbieżności te wynikać jednak mogą z samej tematyki tych dzieł.

Okoliczności powstania i publikacji powieści

Pierwsza wersja powieści była gotowa już w 1901 roku, jednak niedługo przed oddaniem tekstu do druku Reymont postanowił przeredagować początek powieści. Przeglądając rękopis uznał jednak, że całość utworu nie jest zgodna z jego zamierzeniami. Niezadowolony pisarz zdecydował się więc zacząć pracę od nowa i spalić napisaną już powieść. Zniszczeniu uległo w sumie 11 000 wierszy. Pierwszą wersję utworu mogło znać zaledwie kilka osób, jedną z nich był prawdopodobnie Julian Ochorowicz.

Właściwa wersja Chłopów powstawała w latach 1901–1908. Duża część powieści pisana była w czasie pobytu pisarza w Paryżu, gdzie, jak twierdził Reymont, łatwiej było mu się skupić na pracy niż na ziemiach polskich. Reymont narzucił sobie dużą dyscyplinę pracy, codziennie pisząc zaplanowaną część powieści chłopskiej, jednocześnie pracował również nad innymi utworami.

Powieść po raz pierwszy ukazywała się w druku w odcinkach w "Tygodniku Ilustrowanym" od 18 stycznia 1902 do listopada 1908. W formie książkowej utwór ukazywał się partiami – pierwsze dwa tomy zostały wydane w 1904 roku, tom trzeci – w 1906, natomiast czwarty – w 1909.

Kompozycja i konstrukcja powieści

Miejsce akcji

Akcja powieści dzieje się we wsi Lipce, miejscowość ta nie odpowiada jednak rzeczywistej wsi o takiej nazwie, obecne nazywanej Lipcami Reymontowskimi. Przede wszystkim nie zgadza się topografia okolicy. W powieści brakuje również wzmianki o warszawsko-wiedeńskiej linii kolejowej, która przebiegała tuż obok rzeczywistych Lipiec i odgrywała znaczącą rolę w życiu wsi. Z kolei rozplanowanie powieściowej wsi było typowe dla wielu ówczesnych tego typu miejscowości na ziemi łódzkiej, a nie tylko dla rzeczywistych Lipiec.

Czas w powieści

Akcja utworu obejmuje 10 miesięcy – rozpoczyna się pod koniec września, a kończy pod koniec lipca. Nie jest znany dokładny rok, w którym dzieje się akcja (musi mieć ona jednak miejsce po 1890 roku, ponieważ bohaterowie używają kosy, która dopiero wtedy zaczęła w Polsce wypierać sierp). Powieść podzielona jest na cztery pory roku, w każdej z części znajdują się opisy charakterystycznych dla tego okresu świąt liturgicznych, zwyczajów i prac gospodarskich. Jednoczesne osadzenie akcji w rytmie jednego roku kalendarzowego i liturgicznego oraz nieokreślenie dokładnego historycznego momentu, w którym ma on miejsce, pozwalało pisarzowi na osiągnięcie efektu ciągłego trwania i pozahistoryczności wydarzeń. W utworze występują jednak aluzje do konkretnych wydarzeń historycznych, m.in. do udziału chłopów w powstaniu styczniowym. Za wątek patriotyczny i wpisanie akcji Chłopów w historyczny czas polski (rozciągający się aż do początków polskości) odpowiada postać Rocha, opowiadającego legendy o podłożu historycznym. Jest to również jedyna postać, która w utworze uruchamia odwołania do przyszłości.

Czas powieściowy wydłuża się niejednokrotnie w powieści dla konkretnych bohaterów, np. kiedy Antek pracuje w tartaku do Godów brakuje tylko pięciu dni, ale narrator pisze, że bohaterowi ciężko mijały dzień za dniem, tydzień za tygodniem. Czas wewnętrzny Antka wydłuża się w stosunku do czasu realnego, ponieważ znajduje się on w trudnej sytuacji psychologicznej.

Narracja

Kazimierz Wyka w eseju Próba nowego odczytania "Chłopów" Reymonta wyróżnił trzy typy narracji w Chłopach i przyporządkował je trzem różnym narratorom, każdemu z nich przypisując inną rolę:

• Wsiowy gaduła – narrator pochodzący z opisywanego środowiska, lubujący się w dokładnych i szerokich opisach, posługuje się gwarą. Nawiązuje do tradycji gawędy. Jest najczęściej pojawiającym się w powieści Reymonta typem narratora. Odpowiada przede wszystkim za warstwę fabularną utworu, ale także czasem za warstwę obyczajowo-obrzędowo-liturgiczną.
• Stylizator młodopolski – posługuje się językiem poetyckim i inteligenckim Młodej Polski. Jest drugim najczęściej występującym typem narratora w powieści. Odpowiada za te jej warstwy, które dotyczą porządku życia i śmierci oraz rytmu przyrody.
• Realistyczny obserwator – posługuje się językiem prozy realistycznej, wykształconym głównie w dobie pozytywizmu. Najrzadziej występuje w powieści. Jego obecność przejawia się po trosze we wszystkich jej warstwach.

Wcześniejsi badacze (m.in. Maria Rzeuska, Julian Krzyżanowski, Lech Budrecki) wyróżniali w Chłopach jedynie dwa typy narratora: chłopskiego (opisującego wydarzenia z punktu widzenia osoby wewnątrz wsi) i inteligenckiego (posługującego się zewnętrznym wobec opisywanego środowiska punktem widzenia).

Bohaterowie

• Maciej Boryna – najbogatszy gospodarz we wsi, ma (na początku powieści) 58 lat, dwukrotny wdowiec dużo wymagający od siebie i innych, pracowity, pazerny, skąpy, jego trzecią żoną jest młoda Jagna. Ciężko ranny podczas bitwy o las po uderzeniu w głowę przez Borowego. Umiera podczas zasiewu. Przywódca gromady.
• Jagna Paczesiówna – dwudziestoletnia córka Dominikowej, utalentowana plastycznie, wychodzi dla majątku za Borynę. Nie kocha go, dlatego też zdradza męża z Antkiem i innymi.
• Antek Boryna – syn Macieja, ożeniony z Hanką Bylicówną. Ma podobny do ojca charakter. Z początku denerwuje go żona. Spotyka się z macochą (Jagną). W końcu zaczyna kochać Hankę i podziwiać ją. Mają trójkę dzieci. Po śmierci ojca obejmuje jego stanowisko przywódcy gromady.
• Hanka Borynowa z domu Bylicówna – żona Antka. Z początku nie ma zdania, nie lubiana przez teścia i męża. Jest biedna. W miarę zdrad nabiera pewności siebie, staje się zaradna, chytra i dumna, przez co wprawia Antka w podziw.
• Jagustynka – stara, uboga chłopka, wypędzona przez dzieci po zapisaniu im ziemi. Pracowita i jednocześnie gderliwa, skora do zaczepek i złośliwa, ale potrafi być też dobrą i szczerą.
• Magda – córka Boryny, siostra Antka, żona Kowala, upomina się o swoje wiano.
• Józka – małoletnia córka Boryny, zajmuje się gospodarstwem.
• Kuba Socha – uczestnik powstania styczniowego, parobek Borynów, dobry, pracowity, kłusownik chodzi na polowanie. Umiera w stajni, podczas wesela Macieja Boryny, na skutek postrzału w nogę przez Borowego w czasie kłusowania.
• Jacek – krewny dziedzica, uczestnik powstania styczniowego, zesłany na Syberię ucieka z niej. Kuba uratował mu życie podczas powstania. Teraz Jacek szuka go. Niestety, odnajduje tylko jego grób. Jacek to bardzo dobry człowiek, pomaga lipczanom.
• Roch – brał udział w powstaniu, uczy dzieci pisania i czytania, bardzo religijny. Ucieka ze wsi, bo ścigają go Rosjanie.
• Jambroży – również uczestnik powstania, kościelny, zna się na wielu rzeczach. Bardzo stary człowiek, ma drewnianą nogę.
• Witek – sierota, parobek Borynów, ma umiejętności manualne.
• Pietrek – parobek Borynów, przyjęty w miejsce Kuby, uczestnik wojny z Turkami, powrócił z branki.
• Mateusz – zalotnik Jagny. Awanturnik, potrafiący zbudować chatę i mnóstwo innych rzeczy.
• Agata – żebraczka pochodząca z Lipiec, wszystko co uzbiera zachowuje sobie na pogrzeb.
• Dominikowa – wdowa, matka Jagny, despotka wobec synów. Bije się z Szymkiem.
• Szymek i Jędrzych – synowie Dominikowej. Jędrzej boi się matki, Szymek bije się z nią, bo mu nie zezwala na małżeństwo.
• Wójt – urzędnik, zalotnik Jagny, kupuje dla niej prezenty z państwowej kasy, przez co zostaje aresztowany.
• Bartek Kozioł – ubogi, głupkowaty chłop, który żyje z kradzieży, jego żona wdaje się w bójkę z Wójtową.
• Jasio – syn organisty, młody kleryk, w którym podkochuje się Jagna.
• Ksiądz – nazywany przez mieszkańców Lipiec dobrodziejem, proboszcz miejscowy parafii. Dobry i pobożny.
• Kowal – mąż Magdy, zięć Boryny. Jest chytry, zabiega o majątek.
• Dziedzic – szlachcic, jest w sporze z Lipczanami o las.
• Jankiel – Żyd, prowadzi karczmę.
• Weronka – siostra Hanki, na początku kłóci się z nią. Żona Stacha. W czasie burzy ich chata ulega zniszczeniu.
• Borowy – bardzo silny człowiek, sługa dziedzica. Nienawidzi lipczan. Jest bezpośrednią przyczyną śmierci Kuby i Boryny. Ginie podczas bitwy o las z ręki Antka.
• Bylica – ojciec Hanki i Weronki. Stary człowiek, czuje się ciężarem dla dzieci. Kupuje wnukom zabawki i uwielbia tabakę.

Adaptacje filmowe

• W 1922 roku na podstawie powieści nakręcono film pt. Chłopi;
• W 1972 roku powstał serial telewizyjny pt. Chłopi. Rok później stworzono kinową wersję serialu.

Bibliografia

• Józef Rurawski: Władysław Reymont. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1977. 
• Barbara Kocówna: Reymont. Warszawa: Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1971. 

Linki zewnętrzne

• Chłopi w serwisie Wolne Lektury