Chaldi

Chaldi na lwie
Fragment malowidła został odkryty w Arin Berdzie. Obecnie znajduje się w Muzeum Historycznym Armenii.

Chaldi (urart. ^Dḫal-di) – bóg urartyjski stojący na czele panteonu; małżonek bogini Arubaini. Jego imię oznaczało prawdopodobnie "niebieski". Głównym ośrodkiem kultu Chaldiego było miasto Musasir, po którego zburzeniu w 714 roku p.n.e. bóstwo stopniowo utraciło swoje znaczenie.

Pochodzenie Chaldiego

Większość bóstw Urartu została zapożyczona z Mezopotamii. Chaldi początkowo był plemiennym bogiem Urartyjczyków. Według najbardziej rozpowszechnionej teorii plemiona urartyjskie, nazywane też ludem Nairi, migrowały wzdłuż Wyżyny Armeńskiej z rejonów Rewanduz w prowincji Azerbejdżan Zachodni w Iranie; w czasie wędrówki szerzyły kult Chaldiego.

Etymologia jego imienia pozostaje niejasna. Prawdopodobnie oznacza "niebo", gdyż takie znaczenie ma słowo hal- w językach północno-wschodniokaukaskich, z którymi języki huro-urartyjskie są spokrewnione. W tym przypadku imię Chaldi mogło oznaczać "niebieski".

Głównym ośrodkiem jego kultu było miasto Musasir, położone obecnie w zachodniej części prowincji Azerbajdżan Zachodni. Po tym, jak Musasir w IX wieku p.n.e. został włączony do Urartu, Chaldi został głównym bóstwem panteonu. Za panowania króla Ispiniego nastąpiło wykrystalizowanie zasad religii urartyjskiej, a cześć, którą oddawano Chaldiemu, zaczęła przypominać sposób, w jaki czczono Aszura w sąsiedniej Asyrii.

Kult Chaldiego

Świątynie Chaldiego
Z lewej strony rekonstrukcja ściany świątyni Chaldiego, zbudowanej przez Argisztiego I w Erebuni. Z prawej -ołtarz ofiarny, znaleziony w Toprakkale, znajduje się obecnie w Muzeum Archeologicznym Stambułu.

Imię Chaldiego występowało na początku dokumentów królewskich:

Silny Chaldim Menua, syn Iszpuniego, rzecze...

Niekiedy Chaldi był głównym bohaterem wypraw wojskowych Urartu:

Bóg Chaldi ze swoją bronia rozpoczął wyprawę, pokonał krainę Erikuachi, podbił miasto Luchiuni, rzucił je do nóg Menui. Chaldi potężny, broń boga Chaldiego potężna.

Podobne sformułowania fraz zostały zapożyczone z Asyrii.

Modlitwom do Chaldiego towarzyszyły ofiary ze zwierząt domowych. Według tekstów urartyjskich bóstwu przysługiwała jednorazowo ofiara z siedemnastu wołów i trzydziestu czterech owiec.

Składanie ofiar odbywało się w świątyniach Chaldiego. Prawdopodobnie każde miasto posiadało taką. Budowano ją na wzniesieniu, drugim w mieście, w obrębie twierdzy. Na najwyższym mieścił się pałac królewski. Świątynia miała wieżę, przypominającą ziggurat. Ściany świątynne zdobiono bronią. Czynność ta symbolizowała więź między wolą boga a zwycięstwem armii Urartu.

Wizerunki Chaldiego

Wizerunki Chaldiego
Z lewej strony kamień, zdobiący podstawę kolumny w pałacu Rusy II w Adildżewaze, w centrum – powiększenie wizerunku Chaldiego z tego kamienia, z prawej – szkic na papierze. Kamień znajduje się w Muzeum Cywilizacji Anatolijskiej w Ankarze.

Zgodnie z kanonami sakralnej sztuki Starożytnego Wschodu Chaldiego przedstawiano z profilu. Postać mogła mieć, ale niekoniecznie, brodę i skrzydła. Niekiedy trzymał w ręku przedmioty o nieznanym przeznaczeniu. Często był przedstawiany stojący na lwie, spotykane są również wizerunki Chaldiego na byku.

W niektórych przypadkach na lwie był też przedstawiany Tejszeba - drugie, po Chaldim, główne bóstwo panteonu urartyjskiego.

Zanikanie kultu Chaldiego

W 714 roku p.n.e. król asyryjski Sargon II po długotrwałej wojnie pokonał wojska króla urartyjskiego, Rusy II, i w rezultacie niespodziewanego dla Urartyjczyków manewru swojej armii zdobył i zburzył Musasir, główne miasto kultu Chaldiego. To wydarzenie zbiegło się z początkiem zmierzchu państwowości Urartu. Musasir nie został odbudowany i kult Chaldiego zaczął zanikać.

W ostatnich latach istnienia Urartu stolicę przeniesiono do Tejszebaini, ośrodka kultu Tejszeby. W dokumentach królewskich coraz częściej zwracano się do Tejszeby, a nawet asyryjskiego Aszura i babilońskiego Marduka. W pochodzącym z VIII wieku p.n.e. liście króla Asyrii, którego autorstwo przypisuje się albo Tiglatpilesarowi III, albo Sargonowi II, wspomniany został zwiadowca Parni-aldi. Imię to przyczyniło się do powstania hipotezy, że oznacza ono "posiadający farn od boga Chaldiego", gdzie farn to religijny irański termin; aldi w imieniu szpiega to regionalne zniekształcenie imienia Chaldi. Zdaniem I. M. Djakonowa Chaldi przetrwał jako Michrom w religii plemion ormiańskich. Został zapożyczony od ludów irańskich, które po upadku Urartu włączyli go do swojej mitologii.

Bibliografia

• Barnet R. D., The Cambride Ancient History, T. 3, Cambridge 1973.
• Chahin M., The Kingdom of Armenia, London 2001. ISBN 0700714529.
• Oktay B., The Anzaf fortresses and the gods of Urartu, Istambul 1999. ISBN 9756899018.
• Salvini M., Geschichte und Kultur der Urartäer, Darmstadt 1995. ISBN 3534018702. ISBN 9783534018703
• Stone E. C., Zimansky P. E., Archaeology in the Borderlands. Investigations in Caucasia and beyound, Los Angeles 2003. ISBN 1931745013.
• Studi micenei ed egeo-anatolici, 44(2002) nr 2.
• Вестник древней истории, 2(1948), 1-4(1953), 1(1954), 1(1987).
• Грантовский Э. А., Ранняя история иранских племен Передней Азии, Москва 2007. ISBN 9785020363274.
• Дьяконов И. М., Архаические мифы Востока и Запада, Москва 1990. ISBN 535400876Х.
• Оганесян К. Л., Крепость Эребуни (782 г. до н.э.), Ереван 1980.
• Пиотровский Б. Б., Ванское царство (Урарту), Москва 1959.