Chorlogijn Czojbalsan

Chorlogijn Czojbalsan Хорлоогийн Чойбалсан
marszałek
Data i miejsce urodzenia	8 lutego 1895 Tsjanghan Ghalbai
Data i miejsce śmierci	26 stycznia 1952 Moskwa
Przebieg służby
Lata służby	1920–1952
Stanowiska	głównodowodzący armią mongolską, minister spraw zagranicznych i minister obrony narodowej, premier MRL i sekretarz KC MPL-R
Odznaczenia
Multimedia w Wikimedia Commons

Damdin Suche Bator i Chorlogijn Czojbalsan

Pomnik Chorlogijna Czojbalsana przed Państwowym Uniwersytetem Mongolskim w Ułan Bator

Chorlogijn Czojbalsan (w polskich pracach sprzed ok. 1990 r. stosowano pisownię nazwiska Czojbałsan, obecnie przeważa zapis Czojbalsan , , czasami też imię w polskich książkach zapisuje się jako Chorloogijn np. w pracy Baabara mong. Хорлоогийн Чойбалсан) (ur. 8 lutego 1895 w Tsjanghan Ghalbai, zm. 26 stycznia 1952 w Moskwie) – mongolski dowódca wojskowy, głównodowodzący Armią MRL (1924–1928), marszałek, minister spraw zagranicznych i minister obrony narodowej, premier MRL (1939–1952), jeden z twórców Mongolskiej Partii Ludowo-Rewolucyjnej, sekretarz Komitetu Centralnego MPL-R i komunistyczny przywódca Mongolii od lat 30. XX wieku aż do swojej śmierci, dwukrotny Bohater Mongolii (1941, 1945).

Życiorys

Urodzony w rodzinie aratów. Był nieślubnym synem ubogiej kobiety ze wschodniej części kraju. W wieku 8 lat oddany do buddyjskiego klasztoru, przez pięć lat mieszkał tam jako uczeń klasztorny, opanowując język tybetański. Następnie w 1908 uciekł z klasztoru. W 1911 przybył do stolicy kraju Urgi, gdzie pracował jako robotnik fizyczny.

W związku z ogłoszeniem niepodległości Mongolii rząd potrzebował kadr urzędniczych i założył szkołę tłumaczy, gdzie w 1912 przyjęto Czojbałsana. Dwa lata później skierowano go na naukę do szkoły podstawowej (lub liceum – w pracy Kojły podane są sprzeczne informacje) w Irkucku, gdzie uczęszczał w latach 1914–1917. Poznał wówczas rosyjski. Tam zapoznał się z komunistyczną ideologią oraz ruchami rewolucyjnymi.

Po powrocie do Urgi, w 1919 założył niezależne od Suche Batora kółko rewolucyjne w Urdze, które w 1920 połączyło się z kółkiem Suche Batora, tworząc Mongolską Partię Ludowo-Rewolucyjną (oficjalnie jednak jako datę powstania partii przyjmuje się moment pierwszego zjazdu, w marcu 1921). W połowie 1920 udał się do Ułan Ude, a następnie do Irkucka z delegacją komunistów mongolskich, aby prosić o pomoc rząd radziecki. Wraz z Suche Batorem przeszli szkolenie polityczno wojskowe w Irkucku.

Od listopada 1920 i w 1921 uczestniczył w walkach z wojskami barona Ungerna i resztkami wojsk chińskich. Uznawany za drugiego (po Suche Batorze) przywódcę inspirowanej przez bolszewików rewolucji komunistycznej. W 1921 został członkiem Komitetu Centralnego MPL-R oraz zastępcą głównodowodzącego armią. Dowództwo nad armią objął w 1924 i piastował je przez cztery lata – do 1928.

Od 1928 do 1930 przewodniczący Małego Churału (funkcję parlamentu w tym czasie sprawował Wielki Churał, który zbierał się raz na 3 lata, w czasie zjazdu wybierał on ze swoich delegatów tzw. Mały Churał, będący jego reprezentantem; Mały Churał zbierał się raz na rok i wybierał swe przedstawicielstwo na czele z przewodniczącym, które to przedstawicielstwo jako jedyne z parlamentu sprawowało ciągłą władzę). W 1931 został ministrem rolnictwa i gospodarki hodowlanej, który to urząd piastował do 1935. Następnie minister spraw zagranicznych i minister obrony narodowej, a w latach 1939–1952 premier Mongolii i sekretarz Komitetu Centralnego MPL-R (w tym okresie nie było funkcji pierwszego sekretarza, KC wybierał kilku równorzędnych sekretarzy, jednak, faktycznie znacznie większą władzę miał premier).

W 1936 uzyskał stopień marszałka. Za jego rządów wymordowano dziesiątki tysięcy ludzi (przede wszystkim mnichów buddyjskich i intelektualistów). Miała też miejsce eksterminacja arystokracji oraz represje wobec przeciwników wewnątrz partii. Czystki doprowadziły aż do zachwiania demograficznego z powodu zgładzenia 1/4^{[potrzebne źródło]} męskiej populacji.

Zmarł 26 stycznia 1952 w szpitalu dla VIP-ów w Moskwie. Po śmierci jego zwłoki przewieziono do Ułan Bator i pochowano w mauzoleum na centralnym placu im. Suche Batora. Następcą Czojbalsana został Jumdżagijn Cedenbal, który rządził Mongolią do 1984.

W 1962 KC MPL-R potępiło pośmiertnie Czojbalsana za wprowadzenie kultu jednostki oraz nadużycia władzy.

Imieniem Czojbalsana nazwane jest największe miasto wschodniej Mongolii – Czojbalsan. Również pierwsza mongolska świecka wyższa uczelnia – uniwersytet w Ułan Bator otwarty w 1942 – początkowo nosiła imię Czojbalsana.

Odznaczenia

• Bohater Mongolii – dwukrotnie (1941, 1945)
• Order Suche Batora – czterokrotnie
• Order Czerwonego Sztandaru – pięciokrotnie
• Order Czerwonego Sztandaru Pracy
• Order Gwiazdy Polarnej
• Medal "25 lat Mongolskiej Republiki Ludowej"
• Order Lenina – dwukrotnie (ZSRR)
• Order Czerwonego Sztandaru – dwukrotnie (ZSRR)
• Order Suworowa I klasy (ZSRR)
• Medal jubileuszowy XX-lecia Robotniczo-Chłopskiej Armii Czerwonej (ZSRR)
• Zasłużony Pracownik Bezpieczeństwa Publicznego (ZSRR)

Publikacje

• Ch. Czojbałsan, Krótki zarys historii mongolskiej rewolucji ludowej, Książka i Wiedza, Warszawa 1954

Bibliografia

• Encyklopedia PWN, Wyd. PWN, Warszawa 1963
• Hirba Ł., 1953: Nowa Mongolia, Wyd. Wiedza Powszechna (struktura parlamentu)
• Kojło, S., 1983: Suche Bator, Wyd. "Książka i Wiedza"
• Murzajew E., 1957: Mongolia. Opis fizyczno-geograficzny, Wyd. PWN
• Чойбалсан Хорлоогийн – Проект ХРОНОС (ros.) [dostęp 25 kwietnia 2010]