Cmentarz Bródnowski

Cmentarz Bródnowski w Warszawie
nr rej. 803-A z 10 lipca 1965
Cmentarz Bródnowski w Warszawie
Państwo	Polska
Miejscowość	Warszawa
Adres	ul. św. Wincentego 83 03-530 Warszawa
Typ cmentarza	wyznaniowy
Stan cmentarza	czynny
Data otwarcia	11 listopada 1884
Położenie na mapie Cmentarz Bródnowski w Warszawie
52°16′44″N 21°02′10″E
Multimedia w Wikimedia Commons

Kościół św. Wincentego á Paulo

Cmentarz Bródnowski (Bródzieński) – zabytkowy cmentarz w Warszawie przy ul. św. Wincentego 83. Rozciąga się między Targówkiem a Nowym Bródnem. Zajmuje powierzchnię 114 hektarów, a obwód murów liczy 5 km. Na cmentarzu pochowanych jest ok. 1,2 mln osób. Pod względem liczby pochowanych jest jednym z największych cmentarzy Europy.

Historia nekropolii

Wraz z końcem XIX liczba ludności Warszawy zaczęła gwałtowanie wzrastać, a co za tym idzie, warszawskie cmentarze były przepełnione. Z inicjatywy Sokratesa Starynkiewicza w 1883 zakupiono 65 hektarów gruntu na Bródnie. Już 20 listopada 1884 arcybiskup warszawski Wincenty Teofil Popiel dokonał poświęcenia terenu nowej nekropolii. Następnego dnia odbył się pierwszy pogrzeb – rocznej dziewczynki, Marii Skibniewskiej. Pierwszym proboszczem tzw. kapelanem cmentarnym został sprowadzony z Mińska Mazowieckiego ks. Franciszek Kołaczewski (zm. 18 stycznia 1895).

Mieszkańcom lewej strony Warszawy cmentarz udostępniono 13 stycznia 1885. Chowano głównie osoby biedne, z przytułków, na koszt miasta. Całkowite otwarcie cmentarza dla wszystkich nastąpiło dopiero 14 czerwca 1887. Opłaty pobierane za pochówek były dość niskie i konkurencyjne z innymi cmentarzami, więc Cmentarz Bródnowski otrzymał status cmentarza dla ubogich, podczas gdy Stare Powązki były uważane za cmentarz dla zamożnych i elity. W 1892 w związku z epidemią cholery wyznaczono specjalną kwaterę dla "zapowietrzonych". W tym czasie nekropolia kilkakrotnie zwiększała swój teren, ostatnio w 1934 r., wówczas plac powiększono do 114 hektarów.

W 1924 wzniesiono pierwsze okazałe ogrodzenie cmentarza od południowego zachodu, rok później – północnego zachodu, a w 1926 – od południa. W taki sposób w 1927 powstało pełne ogrodzenie nekropolii, liczące 5 km. Obecnie znajduje się w nim osiem bram prowadzących na cmentarz. W 1925 w Alei Głównej na wysokości kwatery 25A ustawiono figurę Matki Bożej (nazywanej Matką Boską Bródnowską, wyrażonej w postaci często stosowanej w kapliczkach stojących na podwórkach warszawskich kamienic (smukła postać w niebiesko-białym płaszczu z rozłożonymi rękami w geście powitania). Trudno ustalić kiedy przyjął się zwyczaj zapalania przed nią zniczy, ale ustny przekaz dawnych mieszkańców mówi, że są to znicze czczące pamięć bliskich, których miejsc pochówku nie ustalono. Zwyczaj ten przybrał na rozmiarach po 1945 (prawdopodobnie upamiętniano zaginionych podczas działań wojennych). W 1938 zmarł arcybiskup metropolita warszawski Aleksander Kakowski, zgodnie z jego wolą spoczął wśród mieszkańców Warszawy. Mauzoleum wybudowano w miejscu, gdzie od 1889 znajdował się kopiec ziemny z postawionym na wierzchołku krzyżem.

Z biegiem lat status cmentarza ulegał zmianie, chowano tu przedstawicieli różnych grup społecznych, polityków, aktorów, żołnierzy, powstańców oraz "zwykłych" mieszkańców Warszawy. W okresie międzywojennym Cmentarz Bródnowski przestał być cmentarzem dla ubogich. Coraz częściej zaczęły pojawiać się bogate grobowce oraz sarkofagi. We wrześniu 1939 i jesienią 1944 teren nekropolii był bombardowany przez hitlerowców, zniszczeniu uległa centralna część cmentarza. W 1946 w kwaterze 43 urządzono cmentarz żołnierzy Armii Czerwonej poległych podczas wypierania hitlerowców z Pragi. Spoczywa tam też bohater Związku Radzieckiego, lotnik Siergiej Iwanowicz Kisielew. W 1952 dekretem kard. Stefana Wyszyńskiego utworzono nową parafię pw. św. Wincentego a Paulo, 13 października 1957 poświecono fundamenty. Na nich stanął kościół będący repliką kaplicy - mauzoleum hr. Przeździeckich stojącą od połowy XIX wieku na Cmentarzu Świętokrzyskim. Autorem świątyni był Stanisław Marzyński, patronką konsekrowanego w 1960 kościoła jest Matka Boża Częstochowska. Lata powojenne to czas, gdy wiele nagrobków z piaskowca zastępowano powszechnie stosowanym lastriko. W latach 60-tych XX wieku studnie zastąpiono centralną siecią wodociągową a wiele alej utwardzono. W późniejszych latach w głównych alejach zainstalowano oświetlenie. Podczas likwidacji jednej ze studni i prowizorycznych toalet w kwaterze 45N odkryto zbiorową mogiłę więźniów politycznych straconych w latach 1944-1956 w więzieniu Warszawa III - Praga (tzw. Toledo). Byli to żołnierze Armii Krajowej, WiN i NSZ. W 1997 ustawiono tu pomnik autorstwa Dariusza Kowalskiego .

Aleja Główna

Wrzesień 1939 roku. Stosy krzyży oparte o ścianę zniszczonego budynku cmentarnego (fot. Julien Bryan)

Aleje cmentarza

Na cmentarzu znajdują się 3 duże aleje:

• Aleja Główna – prowadzi od I bramy do bramy V, w połowie przecina ją Aleja Szeroka. Przy Alei Głównej umiejscowione są groby kard. Aleksandra Kakowskiego, Romana Dmowskiego oraz Mieczysława Fogga. Przy niej znajduje się także kościół pw. Świętego Wincentego á Paulo. Aleja ma ok. 1,2 km długości oraz 9 metrów szerokości.
• Aleja Szeroka – prowadzi od bramy VII do bramy IV. Przecina Aleję Główną, dochodzi do niej Aleja Lipowa.
• Aleja Lipowa – prowadzi od "nowej" bramy III i na końcu dochodzi do Alei Szerokiej.

Znane osoby pochowane na Cmentarzu Bródnowskim

Cmentarz w dniu Wszystkich Świętych

• Leonard Andrzejewski – aktor, (kw. 26D-1-32)
• Emil Barchański – uczeń, działacz opozycji antykomunistycznej
• Franciszek Brodniewicz – aktor (kw. 13-B-5)
• Janusz Bukowski – aktor
• Przemysław Cieślak – redaktor i wydawca, współpracownik KOR i Wydawnictwa NOWA
• Roman Dmowski – przywódca endecji (kw. 15-A-5)
• Witold Domański – żołnierz, pisarz, działacz i dziennikarz sportowy
• Katarzyna Doraczyńska – polityk, działaczka harcerska i samorządowiec
• Mieczysław Fogg – muzyk
• Marian Glinka – aktor
• Tony Halik – polski podróżnik, dziennikarz, pisarz, operator filmowy, fotograf, (kw. 31D-5-19)
• Witold Hryniewski – działacz społeczny, żołnierz
• Roman Hurkowski - dziennikarz sportowy
• Piotr Izgarszew – działacz opozycji antykomunistycznej
• Zofia Jamry – aktorka
• Wacław Jankowski – aktor ((kw. 66 D-3-31).
• Cezary Julski – aktor, (kw. 28B-2-9)
• Aleksander Kakowski – metropolita warszawski. (kw.z 7-A)
• Ludwik Kasendra – aktor, (kw. 54E)
• Andrzej Kluczek – żeglarz
• Antoni Kolczyński – pięściarz, mistrz europy i olimpijczyk (kw. 32-6-3-14)
• Halina Konopacka – lekkoatletka, pierwsza polska złota medalistka olimpijska
• Helena Kowalczykowa – aktorka, (kw. 83D-3-6-32)
• Józefina Łapińska – wybitna instruktorka harcerska, komendantka Pogotowia Harcerek hm.
• Bernard Marszałek – sportowiec
• Marta Martelińska – piosenkarka
• Adam Mohuczy – kontradmirał, (kw. 31-F)
• Henryk Niewiadomski - przestępca
• Wiesław Niewiadomski – przestępca
• Paweł Niewiadomski - syn Henryka Niewiadomskiego
• Witold Nowicki – szachista
• Adam Perzyk – aktor i rysownik
• Szczepan Pieniążek – sadownik, prof. SGGW (kw. 49-A-1-25)
• Łucja Prus – piosenkarka (kw. 15-D-1-13)
• Jan Przanowski (ekonomista) – żołnierz I Dywizji Pancernej, wieloletni pracownik Polskiego Radia, syn pedagoga Władysława Przanowskiego
• Ksawery Wojciech Rokossowski – ojciec marszałka Konstantego Rokossowskiego, (kw. 15-G-1)
• Mieczysław Serwiński – polityk, prof. PŁ
• Jerzy Służewski – prawnik, prof. UW
• Józef Spychalski – ojciec marszałka Mariana Spychalskiego, (kw. 13-A-6)
• Stanisław Staszewski – poeta
• Andrzej Stockinger – aktor
• inż. Bernard Szapiro – ojciec Hanki Sawickiej, współtwórca związków zawodowych w Królestwie Polskim, (kw. 20-K-3-16)
• Remigiusz Szczęsnowicz – dziennikarz
• prof. Maria Wiechetek - toksykolog
• Stefan Witas – aktor
• Paweł Wypych – polityk, prezes ZUS, urzędnik Kancelarii Prezydenta RP (kw.9-C)
• Wojciech Stefan Wyrobek – wychowawca i instruktor harcerski
• Edmund Zientara - trener piłkarski
• Anna Żarnowska – historyk, prof. UW
• Ryszard Jacek Żochowski – polityk i lekarz

Komitet Opieki nad Cmentarzem Bródnowskim

Działał od 1981. W ciągu 15 lat, dzięki kwestom, które organizował Oddział Bródno Towarzystwa Przyjaciół Warszawy pod przewodnictwem Ryszarda Szołwińskiego, udało się mu zebrać środki na renowację ok. 150 pomników. Kilka lat temu komitet przestał istnieć. Większość artystów wolała kwestować na rzecz Powązek.

Dojazd komunikacją miejską

Dojazd do Cmentarza Bródnowskiego zapewniają linie autobusowe i tramwajowe.

• Pod bramę od strony ul. św. Wincentego dojeżdżają codziennie autobusy linii: 127, 140, 156, 169, 202 i 500, jak również linia nocna N02. Przystanek: "Cm. Bródnowski".
• Pod bramę od strony ul. Odrowąża dojeżdżają codziennie autobusy linii 204, tramwaje linii: 1, 4, 26, 28 oraz autobusy nocne: N14 i N64. Przystanek: "Budowlana".
• Pod bramę od strony ul. Chodeckiej dojeżdżają codziennie autobusy linii 202. Przystanek "Balkonowa", (400 metrów od bramy do przystanku przy ul. Wyszogrodzkiej dojeżdżają autobusy linii 114, 126 i 414, jak i linie nocne N14 oraz N64. (Przystanek "Chodecka").

W okresie Wszystkich Świętych dojazd do cmentarza zapewniają także tzw. linie cmentarne.

• od strony ul. św. Wincentego: C11 z Powązek, C13 z cm. Północnego, C20 z dw. Wschodniego, C25 z placu Narutowicza, C27 z Królewskiej, oraz C69 z Wiatracznej (pętla cm. Bródnowski (św. Wincentego))
• od strony ul. Odrowąża i Staniewickiej: C30 z Wiatracznej, C76 z Królewskiej (pętla cm. Bródnowski (Odrowąża)) oraz tramwaj 40 z Cmentarza Wolskiego (przystanek Budowlana)
• od strony ul. Chodeckiej tramwaj C1 z Cmentarza Wolskiego i Żerania Wschodniego,C6 z Cm.Wolskiego (Przez Most Śląsko-Dąbrowski) do Annopolu (przystanek Bolesławicka) oraz autobus C56 z Bródna-Podgrodzie i cm. Północnego (przystanek Chodecka)

Linki zewnętrzne

• Cmentarz Bródnowski (Bródzieński) (historia)
• Zarząd Cmentarza Bródzieńskiego