Cmentarz Les Champeaux w Montmorency

Cmentarz Les Champeaux w Montmorency
Grób Cypriana Kamila Norwida
Państwo	Francja
Miejscowość	Montmorency departament Val-d'Oise
Adres	rue Galliéni
Położenie na mapie Francji Cmentarz Les Champeaux w Montmorency
48°59′38″N 2°19′25″E

Grób Delfiny Potockiej

Nagrobek Zygmunta Kaczkowskiego

Kolegiata św. Marcina w Montmorency

Rzeźba epitafijna polskich emigrantów dłuta Władysława Oleszczyńskiego z 1848 w kolegiacie św. Marcina

Obraz Matki Boskiej Częstochowskiej w kolegiacie

Cmentarz Les Champeaux w Montmorency – stary cmentarz w Montmorency, największa polska nekropolia we Francji, często zwany polską nekropolią lub Panteonem polskiej emigracji.

Polacy pochowani na Cmentarzu

Od XIX wieku Na cmentarzu pochowano kilkuset Polaków, m.in.:

• Józef Babiński – lekarz polskiego pochodzenia, neurolog
• Bolesław Biegas – rzeźbiarz
• Tadeusz Błociszewski – pedagog, powstaniec 1848 roku, prezes Instytucji Czci i Chleba
• Olga Boznańska – malarka
• Karol Brzostowski – reformator społeczny, właściciel ziemski
• Jan Chalecki (prawdopodobnie) – generał w czasie powstania styczniowego, generał-major armii Imperium Rosyjskiego, najstarszy stopniem z dowódców polskich, służących w szeregach powstańczych
• Stephane du Chateau – architekt mieszkający i tworzący we Francji
• Aleksander Chodźko – poeta
• Marian Czarnecki – pułkownik, założyciel i prezes Stowarzyszenia Polskich Kombatantów we Francji, pracownik Radia Wolna Europa. Jego prochy zostały w 2011 roku przeniesione na Cmentarz Wojskowy na Powązkach
• Henryk Dembiński – gubernator wojskowy Warszawy w okresie powstania listopadowego
• Wiesław Domaniewski – wybitny działacz Organizacji Młodzieży Narodowej
• Franciszek Henryk Duchiński – etnograf i historyk, działacz emigracyjny
• Cyprian Godebski – rzeźbiarz
• Antoni Gorecki – poeta, satyryk i bajkopisarz, powstaniec listopadowy i uczestnik wojen napoleońskich
• Józef Jaklicz – legionista, zastępca Szefa Sztabu Głównego Wojska Polskiego, zastępca Szefa Sztabu Naczelnego Wodza w kampanii wrześniowej 1939 r., dowódca piechoty dywizyjnej 3. Dywizji Piechoty w kampanii francuskiej 1940 r., następnie dowódca Wojska Polskiego we Francji i szef ewakuacji z Francji do Wielkiej Brytanii, zaś po wojnie skarbnik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu
• Eustachy Januszkiewicz – pisarz, wydawca, publicysta i księgarz
• Teodor Jełowicki – sekretarz gubernialny kijowski, marszałek powiatu humańskiego
• Zygmunt Kaczkowski – powieściopisarz i poeta, działacz narodowowyzwoleńczy
• Maria Kasterska – pisarka, doktor literatury francuskiej
• Karol Otto Kniaziewicz – uczestnik insurekcji kościuszkowskiej, jeden z dowódców Legionów Polskich we Włoszech, działacz emigracyjny. Jego pogrzeb 21 maja 1841 roku był pierwszym polskim pogrzebem na tym cmentarzu
• Jerzy Stefan Langrod – prawnik, specjalista w dziedzinie prawa administracyjnego, nauki organizacji i zarządzania oraz prakseologii
• Tadeusz Makowski – malarz
• Adam Mickiewicz – pochowany tu w 1856 roku, zwłoki sprowadzone ze Stambułu. Prochy poety przeniesiono w 1890 roku na Wawel, ostatecznie spoczął w Kryptcie Wieszczów Narodowych na Wawelu
• Julian Ursyn Niemcewicz – dramaturg, powieściopisarz, poeta, pamiętnikarz
• Cyprian Kamil Norwid – poeta zmarł w 1883 roku w kościelnym przytułku w Ivry pod Paryżem i tam został pochowany, ale po pięciu latach wygasła licencja na zachowanie nagrobka, więc szczątki przeniesiono do tutejszej zbiorowej mogiły polskiej. W 2001 roku urnę z ziemią z grobu przeniesiono do Krypty Wieszczów Narodowych na Wawelu
• Władysław Oleszczyński – rzeźbiarz
• Helena Paderewska – działaczka społeczna, żona kompozytora i premiera Ignacego Paderewskiego
• Alfred Paderewski – syn Ignacego Paderewskiego
• Roman Palester – kompozytor, od 1947 przebywający i tworzący na emigracji
• Władysław Pańczak – dziennikarz lwowski aktywny w okresie międzywojennym oraz w czasie II wojny światowej
• Delfina Potocka – przyjaciółka m.in. Zygmunta Krasińskiego
• Klaudyna Potocka – opiekunka powstańców listopadowych, twórczyni instytucji dobroczynnej „Czci i chleba” opiekujące się nad emigrantami
• Andrzej Prus-Bogusławski – oficer, cichociemny, dziennikarz, pisarz, autor książek historycznych
• Franciszek Jan Pułaski – historyk, historyk literatury, polityk i dyplomata
• Karol Sienkiewicz – poeta, historyk, działacz społeczno-polityczny, współtwórca Biblioteki Polskiej w Paryżu
• Kazimierz Sosnkowski – Naczelny Wódz Polskich Sił Zbrojnych w czasie II wojny światowej. Urnę z jego prochami sprowadzono w 1992 roku do warszawskiej archikatedry św. Jana
• Artur Stępiński – działacz emigracyjny, inżynier dróg i mostów, nauczyciel
• Aleksander Stryjeński – oficer, inżynier wojskowy i cywilny, kartograf
• Władysław Alojzy Strzembosz – bibliotekarz, bibliograf i bibliofil, kolekcjoner rycin, publicysta, działacz emigracyjny
• Józef Szermentowski – malarz pejzażysta
• Celina Szymanowska – żona Adama Mickiewicza. Jej zwłoki przeniesiono tutaj po eksumacji z Cmentarza Père-Lachaise. Grobowiec rodziny Mickiewiczów istnieje do dziś
• Aleksander Wat – pisarz i poeta
• Kazimierz Roman Woźnicki – literat, publicysta, działacz emigracyjny, dyplomata, bibliotekarz
• Tadeusz Wyrwa – pisarz emigracyjny
• Władysław Zamoyski – generał wojsk polskich w powstaniu styczniowym
• Władysław Żeleński – prawnik, historyk i publicysta
• Kazimierz Żółtowski (1905–1970).

Na murze cmentarnym w 1970 roku umieszczono 30 tablic upamiętniających udział polskich żołnierzy w wielu walkach II wojny światowej oraz polskie ofiary hitleryzmu i komunizmu (w 1990 roku złożono tu również urnę z ziemią z Katynia), a później również i współczesne – upamiętniające ofiary stanu wojennego. Znajduje się tu również tablica z napisem po francusku: „Narodowi polskiemu, który ofiarował tak wiele swoich dzielnych dzieci Francji – wdzięczne miasto Montmorency i departament Val-d'Oise”.

Kolegiata św. Marcina

W miejscowym kościele, w kolegiacie św. Marcina znajduje się rzeźba epitafijna polskich emigrantów – Juliana Ursyna Niemcewicza i Karola Ottona Kniaziewicza dłuta Władysława Oleszczyńskiego z 1848 roku. W kolegiacie pochowani są również:

• Adam Jerzy Czartoryski – przywódca Wielkiej Emigracji
• Anna Zofia z Sapiehów Czartoryska – żona Adama Czartryskiego, prochy obojga przeniesiono w 1865 roku do Sieniawy na Podkarpaciu, gdzie zostały złożone w rodowej krypcie.

Pielgrzymki

Od 1843 roku Montmorency jest celem pielgrzymek Polaków, które odbywają się corocznie w maju lub czerwcu. Uroczystość rozpoczyna się od żałobnej mszy świętej za wszystkich Polaków zmarłych na wygnaniu, z patriotycznym kazaniem po francusku i hymnem „Boże, coś Polskę”, po czym pochód ze sztandarami przechodzi przez miasto, od kościoła na cmentarz, aby złożyć kwiaty na grobach zasłużonych i wziąć udział w kweście na konserwację nagrobków.

Pielgrzymki te urządza Towarzystwo Historyczno-Literackie w Paryżu, mając ten obowiązek wpisany do statutu. Pielgrzymki odbywały się również w czasie niemieckiej okupacji Francji podczas II wojny światowej, wtedy msze miały charakter półjawny. W 1934 roku pielgrzymkę na cmentarz i do kolegiaty prowadził prymas Polski kardynał August Hlond, w 1982 roku – po wprowadzeniu stanu wojennego w Polsce – w odruchu polsko-francuskiej solidarności – arcybiskup, metropolita Paryża, kardynał Jean-Marie Lustiger, a w 1998 roku – prezes Stowarzyszenia "Wspólnota Polska" w Warszawie, prof. Andrzej Stelmachowski.

Renowacja polskich nagrobków

W latach 2007 i 2008 nauczyciele i uczniowie Zespołu Państwowych Szkół Plastycznych im. Józefa Szermentowskiego w Kielcach dokonali renowacji 21 nagrobków wybitnych Polaków, pochowanych na cmentarzu w Montmorency. Prace prowadzone były na zlecenie Rady Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa w porozumieniu z Towarzystwem Opieki nad Polskimi Zabytkami i Grobami Historycznymi we Francji.

Przeprowadzono renowację następujących nagrobków, mniej znanych Polaków:

1. B 890 – grób zbiorowy Towarzystwa Historyczno-Literackiego
2. B 894 – Caroline Giedroyć
3. B 893 – Kunegunde Giedroyć
4. B 870 – Romuald X. Giedroyć
5. C 759 – rodzina Bohomolec / Sienkiewicz
6. B 102 – Justin Ostrowski
7. C 737 – rodzina Jurjewicz
8. C 738 – Wojciech Sowiński
9. C 739 – Antoni Oleszczyński
10. B 803 – rodzina Góreckich
11. C 749 – rodzina Stryjeńskich
12. D 443 – rodzina Szermentowskich
13. 730 – Stodułkiewicz
14. 618 – Sienkiewicz
15. 497 – Chamiec-Jaxa
16. 668 – Podhajski
17. 743 – Kosillowski
18. 671 – Byszewski-Starza
19. 637 – Lasocki
20. 670 – Mazewski
21. 433 – Myrton-Michalski.

Literatura uzupełniająca

• Jerzy Skowronek, Alicja Bochenek, Marek Cichowski, Krzysztof Filipow (red.): Cmentarz polski w Montmorency. Państwowy Instytut Wydawniczy, 1986.