Cmentarz Powstańców Warszawy

Cmentarz Powstańców Warszawy
Widok ogólny cmentarza
Państwo	Polska
Miejscowość	Warszawa
Adres	ul. Wolska 174/176 01-258 Warszawa
Typ cmentarza	wojenny
Stan cmentarza	nieczynny
Powierzchnia cmentarza	1,5 ha
Liczba pochówków	104 105
Liczba grobów	177
Data otwarcia	25 listopada 1945
Architekt	Romuald Gutt, Alina Szoltz (1946) Tadeusz Wyrzykowski (1960)
Położenie na mapie Cmentarz Powstańców Warszawy
52°13′34″N 20°56′03″E
Multimedia w Wikimedia Commons

Cmentarz Powstańców Warszawy – cmentarz, który został otwarty 25 listopada 1945 z przeznaczeniem na pochówki osób ekshumowanych z ulic i placów Warszawy, poległych głównie podczas powstania warszawskiego; wpisany do rejestru zabytków w 2012.

Nekropolia zajmuje dziś obszar 1,5 ha i znajduje się przy ul. Wolskiej 174/176 w Warszawie, z dwóch stron jest ograniczona murem cmentarza Wolskiego, od południa ul. Wolską, a od wschodu ul. Józefa Sowińskiego. Jest to największy cmentarz cywilnych ofiar powstania warszawskiego 1944.

Historia

Pochowani na cmentarzu

Pierwsze pochówki na Cmentarzu Powstańców odbyły się już w listopadzie 1945 i trwały do początku l. 50. Największy pogrzeb odbył się 6 sierpnia 1946, kiedy na Wolę zwieziono 4 tony prochów (117 trumien) osób zamordowanych i spalonych w pierwszych dniach powstania na terenach dawnego Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych (Al. Ujazdowskie), siedziby Gestapo przy Al. Szucha, a także z samej Woli.

Na cmentarzu pochowano także inne ofiary lat okupacji hitlerowskiej l. 1939-1945 m.in.: żołnierzy kampanii wrześniowej 1939, walk o Warszawę z 1945, Żydów rozstrzeliwanych w l. 1940-1943 na stadionie SKRA przy ul. Okopowej, więźniów Pawiaka i okolicznych mieszkańców.

W sumie na Cmentarzu Powstańców Warszawy spoczywa 104 tysięcy 105 osób, poległych głównie podczas powstania warszawskiego. Aż 80% to cywile, w większości pochowani anonimowo.

Władze komunistyczne a Cmentarz Powstańców

Nieprzychylna powstaniu warszawskiemu polityka władz Polski Ludowej sprawiła, że przez dziesięciolecia oficjalnie nie wspominano o istnieniu wolskiej nekropolii, nie odbywały się tam uroczystości rocznicowe, a cmentarz był utrzymywany w stanie zaniedbania.

Obowiązywał zakaz wystawiania nagrobków, co uzasadniano mającymi lada moment nastąpić pracami porządkowymi. Faktycznie, jak pokazują zdjęcia z l. 50. XX w. (zob. Stolica 1957, nr 45, s. 16), rodziny zmarłych starały się chociaż o symboliczny krzyż, często stawiając go po kryjomu i mimo że służba cmentarna była zobowiązana do usuwania wszystkich samowolnie zbudowanych pomników.

W latach 60. XX w. cmentarz został uporządkowany (zob. #Wygląd cmentarza) wg projektu Tadeusza Wyrzykowskiego, który wzorował się na koncepcji Romualda Gutta i Aliny Scholtzówny z 1946, uzupełniając ją m.in. o własne projekty nagrobków. Jednocześnie obszar cmentarza został znacznie zmniejszony, pierwotnie zajmował bowiem teren ok. 13,3 ha między Cmentarzem Wolskim a nieistniejącą dziś ul. Baltazara (równoległa do ul. Redutowej), tymczasem w toku prac porządkowych wschodnią granicę cofnięto do ul. Józefa Sowińskiego. Jednocześnie zaorano wszystkie mogiły niszcząc istniejące, prowizoryczne nagrobki.

Formalnie nekropolia pozostawała pod administracją władz miejskich, lecz z czasem kontrolę nad miejscem przejął Związek Bojowników o Wolności Demokrację (ZBoWiD), decydując o tym, kto i jaki napis mógł umieścić na nagrobkach. Już zresztą pod koniec l. 40. XX w. wiele osób grzebano anonimowo, chociaż dało się ustalić ich personalia (dotyczyło to zwłaszcza żołnierzy Armii Krajowej). Co najmniej do połowy ostatniej dekady XX w. obowiązywał regulamin zabraniający m.in. samowolnego umieszczania napisów na pomnikach.

Cmentarz nie był również w żaden sposób oznaczony w terenie, a jedyne informacje o charakterze miejsca umieszczono w głębi nekropolii lub starano się ukryć. Ich treść nie oddawała prawdziwej genezy pochówków np. jeszcze w l. 90. XX w. pod kurhanem znajdowała się tablica z napisem:

Cmentarz Powstańców Warszawy jest miejscem upamiętnienia walki i męczeństwa narodu polskiego. Na cmentarzu pochowane są szczątki i prochy bohaterskiego ludu Warszawy, zorganizowanych członków ruchu oporu i żołnierzy walczących o wyzwolenie stolicy z niewoli hitlerowskiej w latach 1939 – 1945

Zarówno daty, jak i określenia osób pochowanych w tym miejscu, nie podają faktycznej genezy powstania cmentarza. Z kolei inna tablica, objaśniająca przyczynę usypania kurhanu, została celowo wmurowana za pomnikiem Polegli Niepokonani, przez co była (i jest) praktycznie niewidoczna.

Stan obecny

Aż do XXI w. cmentarz był praktycznie pozbawiony emblematów powstania. Dopiero w 2001 na barykadzie i tarczy posągu Polegli Niepokonani umieszczono znaki Polski walczącej (kotwicę). Od tego czasu środowiska kombatantów prowadzą starania o właściwe uczczenie pamięci pochowanych na Woli osób (zob. Pomniki i tablice pamiątkowe). W planach jest m.in. zbudowanie Ściany Pamięci, zawierającej nazwiska pogrzebanych, a także ogrodzenie nekropolii.

Cmentarz ma status nekropolii wojennej, a tym samym znajduje się pod opieką władz państwowych.

Wygląd cmentarza

Na Cmentarzu Powstańców Warszawy praktycznie nie ma pojedynczych grobów. Ludzkie szczątki pogrzebano w 177 zbiorowych mogiłach oraz w kurhanie znajdującym się w północnej części nekropolii. Oblicza się, iż zawiera on ok. 12 ton prochów, co odpowiada liczbie ok. 50 tys. osób.

Plany niezrealizowane

Już w 1946, na prośbę płk Jana Mazurkiewicza ps. "Radosław", Romuald Gutt wraz z Aliną Scholtz opracowali koncepcję estetycznej organizacji terenu cmentarza.

Według projektu oś założenia wyznaczała szeroka aleja, poprowadzona równolegle do ul. Wolskiej od muru Cmentarza Wolskiego, poprzez kurhan, do ul. Redutowej. Największą masową mogiłę miał ozdobić sarkofag umieszczony pod baldachimem podpartym czterema kolumnami (pierwotnie kaplica z ołtarzem polowym). Kwatery z grobami pojedynczymi i zbiorowymi zaprojektowano na całej przestrzeni między Cmentarzem Wolskim a ul. Redutową, planując oddzielenie ich szpalerami drzew. Całość otaczałby parkan obsadzony pnączami lub żywopłotem.

Rozpoczęto prace nad realizacją tego projektu, lecz ostatecznie ich zaniechano, jako oficjalną przyczynę podając brak funduszy.

Stan do l. 60. XX w.

Przez kilkanaście lat Cmentarz Powstańców Warszawy znajdował się w stanie skrajnego zaniedbania. Z projektu Gutta i Scholzówny zrealizowano tylko Aleję Główną, kilka ścieżek między kwaterami, a dawną gliniankę zamieniono na staw. Nieliczne nagrobki miały charakter nietrwały i nawet kurhan z prochami pomordowanych oznaczony był tylko prostym, metalowym krzyżem, skromną, kamienną płytą i prowizoryczną tablicą z napisem:

Tu spoczywają prochy tysięcy ofiar faszyzmu hitlerowskiego zamordowanych i spalonych w Warszawie 1944 r.

Nagrobki projektu Tadeusza Wyrzykowskiego

Stan od l. 60. XX do początku XXI w.

W początku l. 60. XX w., według projektu artysty rzeźbiarza Tadeusza Wyrzykowskiego, wykonano szereg prac, które znacznie poprawiły estetykę Cmentarza Powstańców, aczkolwiek dziś budzą pewne kontrowersje (zwłaszcza w środowiskach kombatanckich).

Kwatery zostały uregulowane, a teren obsadzono krzewami oraz drzewami, w czym bezpośrednio wzorowano się na planie Gutta i Scholzówny. Jednocześnie teren cmentarza został bardzo zmniejszony i ograniczony od wschodu ul. Józefa Sowińskiego. Na pozostałej części utworzono skwer, nazwany z czasem Parkiem Powstańców Warszawy.

Jednak najistotniejszą zmianą było wystawienie ujednoliconych nagrobków w formie pionowych, kamiennych płyt z kombatanckim odznaczeniem Polski Ludowej tzw. Krzyżem Grunwaldu. Pod nim umieszczono napis:

Polegli w walce o wolność w powstaniu warszawskim 1944 r.,

co może zostać odczytane jako "przywłaszczanie" przez komunistyczne właze ówczesnej Polski idei powstania. Jednocześnie nazwiska pochowanych znalazły się na nielicznych pomnikach, a w większości wypadków podano tylko liczbę osób z określeniem nieznany.

Od czasu zmian wprowadzonych w l. 60. XX w. cmentarz nie uległ żadnym przekształceniom. Pozostaje nieogrodzony i swobodnie dostępny dla odwiedzających lub spacerowiczów. Dopiero w 2004 r. od strony ul. Wolskiej wystawiono kamienny blok informujący o rozciągającym się dalej cmentarzu.

Pomniki i tablice pamiątkowe na cmentarzu

Pomnik Polegli Niepokonani (Poległych Niepokonanych)

Pomnik Polegli Niepokonani Gustawa Zemły na Cmentarzu Powstańców Warszawy

Wystawiony w 1973 według projektu artysty rzeźbiarza Gustawa Zemły, był pierwszym monumentalnym pomnikiem powstania warszawskiego.

Tablica na kurhanie

Metalowa płyta z napisem:

W tym miejscu spoczywają prochy ponad 50 tysięcy Polaków, cywilnych mieszkańców Warszawy oraz żołnierzy Armii Krajowej, poległych za wolność Ojczyzny zamordowanych przez Niemców podczas powstania warszawskiego w sierpniu i wrześniu 1944 r. 6 VIII 1946 r. złożono tu 117 trumien z prochami osób zamordowanych i spalonych przewiezionych między innymi: z siedziby gestapo w Al. Szucha, ul. Wolskiej, ul. Górczewskiej, Parku Sowińskiego, ze szpitala św. Stanisława (fabryka Franaszka), ul. Moczydło, ul. Młynarskiej.

została wmontowana w zbocze kurhanu, ale od strony zachodniej, przez co jest trudno widoczna.

Informacja o historii cmentarza

Kamienna, pionowa tablica została umieszczona w pierwszych latach XXI w. u stóp kurhanu od ul. Józefa Sowińskiego. Wykuto na niej tekst podkreślający przede wszystkim powstańczą genezę nekropolii, a także podający daty pochówków, liczbę pogrzebanych osób i najważniejsze lokalizacje, skąd ekshumowano zwłoki.

Krzyż-ołtarz projektu Tadeusza Wyrzykowskiego na Cmentarzu Powstańców Warszawy

Krzyż-ołtarz

Na osi alei głównej, przy murze Cmentarza Wolskiego w 60. rocznicę wybuchu powstania (2004) wystawiono kamienny ołtarz z krzyżem i emblematem Polski walczącej. Powstał z inicjatywy środowisk kombatanckich (zwłaszcza Światowego Związku Żołnierzy AK), dążących do nadania cmentarzowi charakteru sakralnego. Został zaprojektowany przez Tadeusza Wyrzykowskiego.

Tablica poświęcona harcerzom

W 2009 przy alei głównej wystawiono kamienną tablicę ku czci harcerzy Szarych Szeregów poległych w czasie II wojny światowej i w powstaniu warszawskim.

Dojazd komunikacją miejską

Dojazd do cmentarza zapewniają tramwaje linii: 8, 10, 26, 27 i 46. Przystanek: "Sowińskiego 01".

Linki zewnętrzne

• Elektroniczna księga Cmentarza Powstańców Warszawy

Bibliografia

• Cmentarz Poległych w Powstaniu 1944 r. w Warszawie. „Architektura”. Nr 3, s. 73-75, 1949. Warszawa. 
• W. Hulewicz. (Listy do redakcji). „Kierunki”. Nr 28, s. 12, 1956. 
• Andrzej Osęka. Cmentarz zamaskowany. „Gazeta Wyborcza”. Nr 164, s. 12, 1994. 
• Z. Ossowiecka, Przyłęska. O pomnik nieznanych ofiar powstania. „Stolica”. Nr 36, s. 22, 1956. 
• M.S.. Mogiły niemal zapomniane. „Stolica”. Nr 45, s. 16, 1957. 
• Tomasz Urzykowski. Miasto zapomniało. „Gazeta Stołeczna”. Nr 252, s. 11, 2001. 
• Wypowiedzi p. Adama Siwka (Rada Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa), Wandy Traczyk-Stawskiej (Komitet ds. Cmentarza Powstańców Warszawy przy Światowym Związku Żołnierzy AK) i Gustawa Zemły na spotkaniu pt. Ocenzurowany dokument powstania : Cmentarz Powstańców Warszawy : historia i przyszłość, zorg. przez Bibliotekę Publiczną m.st. Warszawy, Komitet ds. Cmentarza Powstańców Warszawy przy Światowym Związku Żołnierzy Armii Krajowej oraz Redakcję "Kuriera Warszawskiego" dn. 7.12.2009 r. w Warszawie.
• Karol Mórawski: Warszawskie cmentarze. Przewodnik historyczny. Warszawa: PTTK "Kraj", 1991, s. 159-162. ISBN 83-7005-333-5. 

Galeria

• 

  Groby ludności cywilnej

• 

  Grób Żydów rozstrzelanych na stadionie SKRA

• 

  Grób gen. Mikołaja Prusa-Więckowskiego i jego rodziny zabitej w Powstaniu

• 

  Tablica poświęcona harcerzom Szarych Szeregów