Cyrkuł
Cyrkuł (niem. Kreis, Stadt-Viertel, okręg, dzielnica) – to nazwa jednostki podziału administracyjnego kraju (odpowiednik powiatu) lub miasta (odpowiednik dzielnicy). Etymologicznie nazwa polska wywodzi się od niemieckiego "zirc" i od łacińskiego "circulus". W krajach niemieckich dzielenie terytoriów na cyrkuły było popularne już od czasów Staufów (tzw. "okręgi Rzeszy" – niem. Reichskreis). W samej Monarchii austriackiej długo przed 1772 podziałowi na cyrkuły uległy Czechy i Węgry.
Spis treści |
[edytuj] Cyrkuł w Galicji
W latach 1772 - 1867 cyrkuł to podstawowa jednostka rządowej administracji lokalnej w Galicji, odpowiednik powiatu. Na jego czele stał starosta (niem. Kreishauptmann). Właśnie powodzenia administracji na tych terenach zachęciły rząd wiedeński do podzielenia Galicji w podobny sposób.
Jednostka administracyjna w tej formie została przeniesiona na ziemie polskie za pośrednictwem Węgier. W miarę wzrostu liczby ludności i gęstości zaludnienia Węgier, pojawiała się potrzeba podziału administracyjnego na jednostki mniejsze od komitatu. W XV wieku komitaty zaczęto dzielić na mniejsze jednostki, wywodzące się z dotychczasowych okręgów sądowych, zwane processus (także reambulatio, węg. szolgabírói járás), z tzw. sędzią szlacheckim na czele. W każdym komitacie powstawały cztery takie jednostki. Od XVIII wieku ich liczba rosła. Processus dzielił się na 2 do 6 mniejszych jednostek zwanych circulus z podsędkiem na czele.
Galicją potocznie nazwano tereny zabrane przez Austrię w latach 1769 - 1770 (Podhale) i w I rozbiorze Polski. Na pewien czas (1786 - 1790) złączono z nią tereny Bukowiny (stanowiła jeden cyrkuł), ale decyzja ta Austriakom sprawiła zbyt duże problemy administracyjne. Przejęte przez Austrię w 1795 kolejne polskie ziemie początkowo nie weszły w skład Galicji i stanowiły odrębne terytorium w ramach Monarchii habsburskiej, jako tzw. Nowa Galicja (w latach 1795-1803 podzielona na 12, a później na 6 cyrkułów).
Sama nazwa "Galicja" opierała się na XIII-wiecznych roszczeniach królów węgierskich do tzw. królestw Galicji i Lodomerii. Na mocy tych rzekomych roszczeń oficjalnie tereny te Polsce zabrano. Okręg krakowski w ramy zaboru austriackiego wszedł na stałe dopiero w 1846, kiedy zostało zniesione Wolne Miasto Kraków. Do tego czasu podstawową siłą w regionie był Lwów.
Zaraz po pierwszym rozbiorze w 1772 utworzono gubernium we Lwowie, które podlegało gubernatorowi, jako reprezentantowi monarchii w prowincji, bezpośrednio podporządkowanemu Wiedniowi. Pierwszym gubernatorem został hrabia Johann Anton Pergen, bliski współpracownik austriackiego domu panującego. Jego zadaniem było szybkie złączenie nowego kraju więzami administracji. Austria korzystając z małego chaosu w rozgraniczaniu zaboru poszerzyła niewiele ziemie przez siebie zabrane; tym bardziej spieszyło się jej na pełnym przyłączeniu nowej prowincji. Tak więc już w grudniu 1773 podzielono kraj na 6 cyrkułów i 59 okręgów (niem. Kreisdistricten).
Szczegółowy podział ułatwił co prawda szybkie zhołdowanie Galicji, ale na dłuższą metę okazał się zbyt drogi w utrzymaniu. Początkowo zmniejszono liczbę okręgów do 19 (14 marca 1775), rezygnując z nich w ogóle 22 marca 1782. Podzielono wtedy kraj na 18 cyrkułów, który to podział ostał się prawie bez zmian do lat sześćdziesiątych XIX wieku. System ten prowadził do większych oszczędności, ale jego możliwości integracyjne były o wiele mniejsze (był całkowitym przeciwieństwem podziału z 1773). Pomimo to podział okazał się trwały; co ważniejszych zmian dokonano na początku działania (1791), podczas znaczących momentów dziejowych (1809, 1816, 1846) oraz pod koniec istnienia (1854, 1867).
Na krótki czas (1803-1809) pod administracją gubernium lwowskiego znalazła się Nowa Galicja, wraz ze swoimi sześcioma cyrkułami. W 1809 roku cyrkuły te odpadły na rzecz Księstwa Warszawskiego. W tym samym roku od Galicji odpadł na rzecz Rosji tzw. okręg tarnopolski, który zawierał w sobie dwa cyrkuły - tarnopolski i zaleszczycki. Po zwrocie były zarządzane komisarycznie przez cały rok 1815.
W szczytowym okresie Galicja (gubernium lwowskie) dzieliła się na 24 cyrkuły; w latach 1809-1816 cyrkułów było 16.
W 1850 powrócono do dwustopniowego podziału administracyjnego, tworząc 19 cyrkułów, z podlegającymi im urzędami powiatowymi - 110 w Galicji Wschodniej i 68 w Galicji Zachodniej.
W latach 60. XIX wieku zlikwidowano cyrkuły i zreorganizowano sieć powiatów, których utworzono 79.
| Gubernium lwowskie w latach 1773-1775 | |||||
|---|---|---|---|---|---|
| Cyrkuł: Lwów | Cyrkuł: Halicz | Cyrkuł: Bełz (siedziba: Zamość) |
Cyrkuł: Sambor | Cyrkuł: Wieliczka | Cyrkuł: Pilzno (siedziba: Rzeszów) |
| Okręg: Bóbrka | Okręg: Budzanów | Okręg: Goraj | Okręg: Biskowice | Okręg: Biała | Okręg: Baranów |
| Okręg: Brody I | Okręg: Czortków | Okręg: Hrubieszów | Okręg: Drohobycz | Okręg: Bochnia | Okręg: Biecz |
| Okręg: Brody II | Okręg: Delatyn | Okręg: Lubaczów | Okręg: Dubiecko | Okręg: Dębno | Okręg: Dąbrowa |
| Okręg: Brzeżany | Okręg: Dolina | Okręg: Łaszczów | Okręg: Jarosław | Okręg: Jordanów | Okręg: Dukla |
| Okręg: Gródek | Okręg: Halicz | Okręg: Uhnów | Okręg: Lesko (Lisko) | Okręg: Myślenice | Okręg: Kolbuszowa |
| Okręg: Rawa | Okręg: Kosów | Okręg: Ulanów | Okręg: Przemyśl | Okręg: Nowy Sącz | Okręg: Krosno |
| Okręg: Trembowla | Okręg: Monasterzyska | Okręg: Wilków | Okręg: Sanok | Okręg: Nowy Targ | Okręg: Łańcut |
| Okręg: Zborów | Okręg: Nadwórna | Okręg: Zamość | Okręg: Stryj | Okręg: Wieliczka | Okręg: Pilzno |
| Okręg: Złoczów | Okręg: Śniatyń | ?? | Okręg: Żywiec | Okręg: Przeworsk | |
| Okręg: Żółkiew | Okręg: Tłumacz | ?? | Okręg: Sędziszów | ||
| Okręg: Tyśmienica | |||||
| Okręg: Utoropy | |||||
| Okręg: Żydaczów | |||||
| Gubernium lwowskie w latach 1775-1782 | |||||
| Cyrkuł: Lwów | Cyrkuł: Stanisławów | Cyrkuł: Bełz (siedziba: Zamość) |
Cyrkuł: Sambor | Cyrkuł: Kazimierz | Cyrkuł: Pilzno (siedziba: Rzeszów) |
| Okręg: Brody | Okręg: Halicz | Okręg: Biłgoraj | Okręg: Drohobycz | Okręg: Nowy Sącz | Okręg: Krosno |
| Okręg: Brzeżany | Okręg: Kołomyja | Okręg: Sokal | Okręg: Lesko | Okręg: Wiśnicz | Okręg: Leżajsk |
| Okręg: Żółkiew | Okręg: Tyśmienica | Okręg: Zamość | Okręg: Przemyśl | Okręg: Zator | Okręg: Tarnów |
| Okręg: Zaleszczyki | |||||
| Gubernium lwowskie w latach 1782-1819 | |||||
| Cyrkuł: Bełz (Żółkiew od 25 XI 1783) |
Cyrkuł: Brody | Cyrkuł: Bochnia | Cyrkuł: Dukla (Jasło od 1791) |
Cyrkuł: Halicz (Dolina od 25 XI 1783) |
Cyrkuł: Sanok |
| Cyrkuł: Lwów | Cyrkuł: Myślenice (Wadowice od 1819) | Cyrkuł: Nowy Sącz | Cyrkuł: Przemyśl | Cyrkuł: Rzeszów | Cyrkuł: Sambor |
| Cyrkuł: Stanisławów | Cyrkuł: Tarnów | Cyrkuł: Tomaszów (Tarnopol od 25 XI 1783) |
Cyrkuł: Zaleszczyki (od 1816 nazwa zmieniona na cyrkuł czortkowski bez zmiany siedziby) |
Cyrkuł: Zamość | Cyrkuł: Złoczów (Brzeżany od 25 XI 1783) |
| Cyrkuły przyłączone z Galicją Zachodnią (1803 - 1809) | |||||
| Cyrkuł: Biała Podlaska (cyrkuł bialski) |
Cyrkuł: Kielce | Cyrkuł: Końskie (cyrkuł konecki) |
Cyrkuł: Kraków | Cyrkuł: Lublin | Cyrkuł: Sandomierz |
[edytuj] Cyrkuły miejskie
Cyrkuły jako dzielnice miejskie w Polsce wprowadziła, w miejsce jurydyk, konstytucja Sejmu Czteroletniego z 30 czerwca 1791: „Urządzenie wewnętrzne miast wolnych Rzeczypospolitej w Koronie i Wielkim Księstwie Litewskim”. Wprowadzono zgromadzenia ludowe, skupiające po ok. 500 obywateli. Obszar, który taka liczba mieszczan zamieszkiwała tworzył cyrkuł. Pierwszy podział Warszawy na cyrkuły (okresowo po sejmie grodzieńskim zwane wydziałami) był następujący: I - Staromiejski, II - Nowomiejski, III - Krakowsko-przedmiejski, IV - Lesznieński, V - Grzybowski, VI - Nowoświecki i VII - Praski (Pragski!). Nazwy pochodziły od nazw dawniej osobnych obszarów miejskich, jurydyk czy głównych ulic.
W związku ze zmianami znaczenia słowa policja, które zaczęło się kojarzyć wyłącznie ze sprawami bezpieczeństwa i porządku - przestępców prowadzono do cyrkułu od I wojny światowej - zanikło słowo cyrkuł, zastąpione przez okręg, dzielnica, komisariat (policji). Numeracja rzymska komisariatów Policji Państwowej, była w Warszawie kontynuacją numeracji cyrkułów i była eksponowana na tabliczka numerowych domów i planach miasta, co doprowadziło do błędnego przekonania, że Warszawa była podzielona administracyjnie na komisariaty, podczas, gdy używano tu określeń okręg i dzielnica. W Krakowie nadal dzielnice mają numerację rzymską i nazwę. Dzisiejsze podziały administracyjne miast są kontynuacją systemu cyrkułów przy użyciu innych słów i z wyraźnym oddzieleniem spraw policyjnych od administracyjnych, gdzie występują jedynie straże miejskie, służące do egzekwowania spraw administracyjnych.
[edytuj] Źródła
- ORGANIZACJA TERYTORIALNA I POLITYCZNA POWIATU SANOCKIEGO pod zaborem austriackim i w okresie międzywojennym
- Kolberg W.: Plan Warszawy. Warszawa 1848
- Scaupae L.: Situations-Plan von Warschau nach der Afnahme des Russich Polnischen General-Quartiermeister Stabes. Breslau 1831
