Częstochowa

Częstochowa
Kamienica Kupiecka, parki podjasnogórskie, Jasna Góra, Aleja Najświętszej Maryi Panny, zabytkowy ratusz
Herb Częstochowy Flaga Częstochowy
Państwo	Polska
Województwo	śląskie
Powiat	miasto na prawach powiatu
Aglomeracja	częstochowska
Prawa miejskie	pomiędzy 1370 i 1377
Prezydent miasta	Krzysztof Matyjaszczyk
Powierzchnia	160 km²
Ludność (31.12.2010) • liczba • gęstość	238 042 ▼ 1487,76 os./km²
Strefa numeracyjna	(+48) 34
Kod pocztowy	42-200 do 42-229, 42-263, 42-271, 42-280, 42-294
Tablice rejestracyjne	SC
Położenie na mapie Polski Częstochowa
50°48′N 19°07′E
TERC (TERYT)	2464011
SIMC	0930868
Hasło promocyjne: Jasne, że Częstochowa (dawniejsze: Częstochowa to dobre miasto)
Urząd miejski ul. Śląska 11/13 42-217 Częstochowa
Multimedia w Wikimedia Commons
Wiadomości w Wikinews
Częstochowa w Wikicytatach
Hasło Częstochowa w Wikisłowniku
Strona internetowa

Częstochowa – miasto na prawach powiatu w południowej Polsce, siedziba powiatu częstochowskiego. W latach 1975-1999 była stolicą województwa częstochowskiego. Po reformie administracyjnej w 1999 została włączona do województwa śląskiego.

Częstochowa jest położona nad rzeką Wartą, w trzech mezoregionach fizycznogeograficznych, należących do Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżyny Woźnicko-Wieluńskiej. Jest to 12. miasto w Polsce pod względem zajmowanej powierzchni i 13. pod względem liczby ludności. Według danych z 31 grudnia 2010 miasto miało 238 042 mieszkańców.

Częstochowa jest centralnym miastem aglomeracji częstochowskiej, a także największym ośrodkiem gospodarczym, kulturalnym i administracyjnym w subregionie północnym województwa śląskiego. W mieście znajduje się bazylika i klasztor na Jasnej Górze z uważanym przez część chrześcijan za cudowny obrazem Matki Boskiej Częstochowskiej – główny ośrodek kultu maryjnego i pielgrzymowania w Polsce.

Geografia

Częstochowa leży na styku trzech mezoregionów geograficznych – Wyżyny Częstochowskiej, zwanej potocznie Jurą, Obniżenia Górnej Warty oraz Wyżyny Wieluńskiej. Mezoregiony te należą do wspólnej podprowincji – Wyżyny Śląsko-Krakowskiej.

Powierzchnia

Rozwój terytorialny Częstochowy XX wieku

Obszar Częstochowy po utworzeniu miasta na początku XIX wieku, wynosił 33,06 km² i nie zmieniał się do okresu międzywojennego, gdy w latach 1928 i 1930 przyłączono do miasta obszary o powierzchni 14,13 km². Powierzchnia miasta wynosiła wówczas 47,16 km². Ponowne rozszerzenie granic miało miejsce w 1952 roku, gdy przyłączono obszary o łącznej powierzchni 45,88 km², co dało powierzchnię 93,04 km². Od 1977 roku powierzchnia miasta wynosi 160 km².

Ukształtowanie terenu

W obrębie miasta dominują wysokości bezwzględne 250–270 metrów n.p.m. Na terenie miasta znajduje się kilka wzniesień o wysokościach od 280 do 300 metrów. Najwyższym wzgórzem jest Góra Ossona która ma wysokość 316,7 m n.p.m. Najniżej położonym punktem jest miejsce nad rzeką Wartą na wschód od Mirowa – 236 m n.p.m..

Geologia

Terytorium miasta wchodzi w skład monokliny śląsko-krakowskiej, znajduje się na jej południowo-wschodnim krańcu, w pobliżu granicy z niecką nidziańską. Obszar miasta jest zróżnicowany geologicznie, wierzchnia część to osady polodowcowe: żwiry, piaski, gliny, zaś głębsza to wapienie z okresu górnej jury.

Rzeki

Nazwa rzeki	% długości rzeki na terenie miasta do długości całkowitej
Białka	38%
Brzezinka	63%
Gorzelanka	26%
Konopka	46%
Kucelinka	100%
Sobuczyna	49%
Stradomka	47%
Warta	1,9%

Demografia

Liczba mieszkańców (2009): 239 319.

Struktura demograficzna mieszkańców Częstochowy według danych z 31 grudnia 2007:

Opis	Ogółem		Kobiety		Mężczyźni
jednostka	osób	%	osób	%	osób	%
populacja	242 300	100	128 396	52,99	113 904	47,01
wiek przedprodukcyjny (0–17 lat)	39 427	16,27	19 368	7,99	20 059	8,28
wiek produkcyjny (18–65 lat)	159 719	65,92	78 715	32,49	81 004	33,43
wiek poprodukcyjny (powyżej 65 lat)	43 154	17,81	30 313	12,51	12 841	5,3

Powierzchnia Częstochowy: 160 km².

Wykres liczby ludności Częstochowy na przestrzeni 2 ostatnich stuleci:

Największą populację Częstochowa odnotowała w 1993 r. – wg danych GUS miasto miało 259 864 mieszkańców.

Klimat

Częstochowa leży w strefie klimatu umiarkowanego. Średnio na dobę przypadają 4 godziny z bezpośrednim promieniowaniem słonecznym. W przebiegu rocznym największe usłonecznienie obserwuje się w czerwcu, ze względu na największą długość dnia.

W Częstochowie niewiele jest dni bezwietrznych. Okresy ciszy w skali roku stanowią średnio 9,2%. Przeważają tu wiatry zachodnie – 18% i południowo-zachodnie – 18,2%. Jednocześnie osiągają one z tych kierunków największe prędkości – 2,2 m/s. Najrzadziej występują wiatry północne – 7,7% i północno-wschodnie – 7,4%.

Średnia temperatura i opady dla Częstochowy
Miesiąc	Sty	Lut	Mar	Kwi	Maj	Cze	Lip	Sie	Wrz	Paź	Lis	Gru	Roczna
Średnie najwyższe temperatury [°C]	-1	1	6	14	20	23	24	23	18	12	3	1	12
Średnia dzienna temperatura [°C]	-5	-4	2	9	12	17	18	17	14	9	1	-2	7
Średnie najniższe temperatury [°C]	-9	-6	-1	3	7	11	12	10	8	5	-1	-3	3
Opady [mm]	35	32	33	39	69	80	86	75	48	40	41	37	51
Źródło: allmetsat 7 stycznia 2008

Historia

Według legendy, nazwa Częstochowa oznacza osadę założoną przez osobę o imieniu Częstoch, jednak pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 1220 roku, z dokumentu biskupa krakowskiego Iwo Odrowąża. W pobliżu Częstochowy leżała wówczas druga wieś, Częstochówka. Kwestia daty nadania osadzie praw miejskich jest niejednoznaczna, ale określa się to zdarzenie na okres pomiędzy 1370 i 1377 rokiem. Częstochowa przeżyła dynamiczny rozwój w wieku XIV, któremu sprzyjało położenie na szlaku łączącym Małopolskę z Wielkopolską.

W latach 1370-1393 Częstochowa stanowiła lenno Władysława Opolczyka. W tym okresie ustaliło się określenie miasta Częstochowy nazwą Stara Częstochowa, a należącej do ufundowanego w 1382 r. klasztoru Jasna Góra wsi na wzgórzu Częstochówką. W okresie staropolskim miasto Stara Częstochowa wielokrotnie procesowało się z klasztorem jasnogórskim w sprawie łamania praw miejskich przez zakon i zagarniania zysków z handlu z pielgrzymami. Kolejny okres rozwoju nastąpił w XVI wieku w związkue szczodrością króla Polski Zygmunta I, który wnadał miastu liczne przywileje. W latach 1625-30 region dotknięty został zarazą.

W 1587 roku wojsko pretendenta do korony królewskiej Maksymiliana III Habsburga złupiło miasto. Ze względu na peryferyjne położenie klasztoru jasnogórskiego królowie z dynastii Wazów zdecydowali obwarować go nowoczesnymi fortyfikacjami typu holenderskiego z bastionami.

W 1665 roku miała tu miejsce bitwa pod Częstochową, część rokoszu Lubomirskiego. Po rozpoczęciu potopu szwedzkiego jasnogórscy paulini złożyli hołd poddaństwa królowi Szwecji, a jednocześnie zaczęli przygotowani do obrony klasztoru na wypadek ataku na klasztor.

Obrona Jasnej Góry na obrazie Januarego Suchodolskiego

18 listopada 1655 r. pod Jasną Górą znalazły się szwedzkie wojska, które zaczęły oblężenie klasztoru, które składało się głównie z drobnych potyczek i wymiany ognia artyleryjskiego. Kilkukrotnie przerywano też chaotyczne działania zbrojne z powodu rokowań, a polska załoga kilkukrotnie usiłowała zmusić przeora Augustyna Kordeckiego do poddania twierdzy przeciwnikowi. W nocy z 26 na 27 grudnia wojska szwedzkie ostatecznie wycofały się spod twierdzy.

W okresie potopu miasto zostało w znacznej części zniszczone. 27 lutego 1670 roku w klasztorze na Jasnej Górze odbył się ślub polskiego króla Michała z arcyksiężniczką Eleonorą. Miasto odbudowywało się długo i powoli.

Kazimierz Pułaski i konfederaci barscy pod Częstochową

29 lutego 1768 roku została zawiązana konfederacja barska. Konfederaci zajęli twierdzę Jasna Góra, kierował nimi Kazimierz Pułaski.

Okres po potopie był natomiast pomyślny dla Częstochówki, która dynamicznie rozwijała się i rozbudowywała. Będący właścicielem wsi klasztor intensywnie zabiegał o rozwój osady. W 1717 roku klasztor otrzymał przywilej nadający Częstochówce prawa miejskie jako Nowa Częstochowa. Nowe miasto zostało jednak zrujnowane w okresie konfederacji barskiej.

Kościół św. Zygmunta, miejsce odbycia jedynego w historii Częstochowy sejmiku

Po uchwaleniu Konstytucji 3 maja na miejsce sejmiku dla powiatów lelowskiego i ksiąskiego wyznaczono Starą Częstochowę.

Po II rozbiorze Polski obie miejscowości znalazły się w Prusach, po 1807 roku w granicach Księstwa Warszawskiego, a od 1815 roku w składzie Królestwa Polskiego.

Plan połączenia miast podjęto w 1823 roku, a jego opracowaniem zajął się inżynier wojewódzki Jan Bernhard, który w 1819 roku wytyczył Aleję Panny Maryi (obecnie Aleja Najświętszej Maryi Panny). Formalnie oba miasta zostały połączone w jedno 19 sierpnia 1826 roku. Po połączeniu obu miast Częstochowa pod względem liczby ludności wysunęła się na czwarte miejsce w Królestwie, po Warszawie, Lublinie i Kaliszu.

Oddział powstańców styczniowych pod Jasną Górą

W okresie powstania styczniowego w okolicach miasta dochodziło do licznych potyczek oddziałów powstańczych z wojskami rosyjskimi.

Przemysł zaczął rozwijać się w Częstochowie na początku lat 1870-tych. Pierwszym większym przedsiębiorcą w Częstochowie był Berek Kohn, który w 1869 r. uruchomił razem z Adolfem Oderfeldem drukarnię i zakład litograficzny. W 1897 r. w podczęstochowskim Rakowie Bernard Hantke uruchomił obecną Hutę Częstochowa.

W 1904 r. w Częstochowie zaczął tworzyć się ruch rewolucyjny. Po wybuchu rewolucji w styczniu 1905 r. robotnicy częstochowscy ogłosili w lutym strajk powszechny. W 1909 roku w mieście odbyła się Wielka Wystawa Rolniczo-Przemysłowa.

Wkrótce po wybuchu I wojny światowej Częstochowa została bez walk zajęta (3 sierpnia 1914) przez wojska niemieckie. W okresie okupacji sytuacja ludności miasta uległa gwałtownemu pogorszeniu, z miasta wyjechało ponad 20.000 robotników. Już 7 sierpnia 1914 r. dokonano mordów w dzielnicy podjasnogórskiej. W odróżnieniu od miasta Jasna Góra znalazła się od kwietnia 1915 r. pod okupacją katolickich Austro-Węgier.

10 listopada 1918 r. częstochowianie rozpoczęli rozbrajanie stacjonujących w mieście wojsk niemieckich. 12 listopada 1918 roku przemaszerowały częstochowskimi Alejami trzy kompanie Wojska Polskiego pod dowództwem kpt. Ludwikowskiego.

W okresie powstań śląskich Częstochowa była głównym ośrodkiem pomocy dla powstańców. W mieście organizowano zbiórki pieniędzy i lekarstw oraz punkty werbunku ochotników. Po załamaniu się polskiej ofensywy na Kijów w 1920 roku Częstochowa musiała przez kilka miesięcy zakwaterować i wyżywić rząd ukraiński Semena Petlury wraz z dwoma tysiącami uchodźców.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego trwał dalszy rozwój miasta, jednak lokalny przemysł podupadł i rozwijał się w znacznie wolniejszym tempie, co było skutkiem zniszczeń wojennych i załamania koniuktury. W 1939 roku Częstochowa liczyła już 138 tys. mieszkańców, co plasowało ją na 8 miejscu pod względem największych miast Polski.

Od 1925 roku w Częstochowie mieściła się siedziba biskupstwa (od 1992 arcybiskupstwa).

Żołnierze niemieccy na ziemi częstochowskiej w czasie kampanii wrześniowej

Po wybuchu II wojny światowej Niemcy wkroczyli do miasta 3 września 1939 roku i już następnego dnia dokonali mordów, które do historii przeszły pod nazwą krwawego poniedziałku. W okresie okupacji miały miejsce represje wymierzone w elitę społeczną i ludność żydowską. W 1942 r. utworzona została utworzona dla coraz liczniej napływającej społeczności niemieckiej wydzielona dzielnica.

W 1941 r. została utworzona w Częstochowie dzielnica żydowska, którą rozpoczęto likwidować w 1942 r. wywożąc ludność do obozu zagłady w Treblince. Ludność pozostałą po tej akcji terroryzowano i mordowano w kilku kolejnych akcjach, m.in. 25 czerwca 1943 r, gdy ludność żydowska stawiła zbrojny opór.

W czasie wojny i bezpośrednio po niej w rejonie Częstochowy działały silne oddziały partyzanckie niepodległościowego podziemia. Po upadku powstania warszawskiego Częstochowa była stolicą Polskiego Państwa Podziemnego. 16 stycznia 1945 roku, po całodziennych walkach, Częstochowę opuścił garnizon niemiecki, a miasto zostało wyzwolone przez sowieckie oddziały mjra Siemiona Chochriakowa.

W okresie Polski Ludowej szybka rozbudowa huty, która zyskała imię Bolesława Bieruta, spowodowała dynamiczny rozwój miasta. Z inicjatywy prof. Jerzego Kołakowskiego powołana została Wyższa Szkoła Inżynierska w Częstochowie, obecna Politechnika Częstochowska.

Jan Paweł II odwiedził Częstochowę sześciokrotnie: w latach 1979, 1983, 1987, 1991, 1997 i 1999. 15 sierpnia 1991 odprawiona z jego udziałem msza św. (kończąca VI Światowe Dni Młodzieży) zgromadziła 1,5 mln wiernych, a papież od władz miasta otrzymał klucz do jego bram oraz tytuł Honorowego Obywatela – Częstochowa stała się pierwszym miastem na świecie, od którego przyjął takie wyróżnienie.

27 sierpnia 2009 r. specjalnie powołany komitet obywatelski złożył wniosek o przeprowadzenie referendum w sprawie odwołania prezydenta. Referendum odbyło się 15 listopada. Prezydent został odwołany 39 284 głosami.

Częstochowa w Małopolsce

W wyniku reformy administracyjnej z 1999 roku Częstochowa została przyłączona do województwa śląskiego. Ponieważ Częstochowa należała przed II wojną światową do woj. kieleckiego, część lokalnych polityków ubiegała się (wraz z Kielcami i Radomiem) o utworzenie województwa staropolskiego.

Częstochowa, chcąc podkreślić swoje historyczne i kulturowe związki z regionem małopolskim, przystąpiła w kwietniu 2007 do Stowarzyszenia Gmin i Powiatów Małopolski, skupiającego obszary należące historycznie do Małopolski a w wyniku reform administracyjnych przyłączonych do innych województw. W tym samym roku miasto otrzymało tytuł Lidera Małopolski za rewaloryzację alei Najświętszej Maryi Panny. 23 sierpnia 2006 roku w krakowskich Sukiennicach wywieszony został herb Częstochowy. W 2008 roku, po raz kolejny, Częstochowa otrzymała tytuł Lidera Małopolski, tym razem za rewaloryzację parków podjasnogórskich.

Nazwa miasta w innych językach

• jidysz טשענסטאָכאָוו; Czenstochow
• niem. Tschenstochau lub Czenstochau
• rоs. Ченстохова lub Ченстохов

Panorama z wieży jasnogórskiej

Gospodarka

W mieście działa około 26 tysięcy przedsiębiorstw, których reprezentantem jest Regionalna Izba Przemysłowo-Handlowa w Częstochowie. Tereny inwestycyjne w Częstochowie należą do Katowickiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

Głównym inicjatorem działań związanych z rozwojem i inwestycjami w gospodarce jest Agencja Rozwoju Regionalnego w Częstochowie. W 2007 roku na terenach zwalnianych przez Hutę Częstochowa i zlikwidowaną firmę Polnam utworzony został Częstochowski Park Przemysłowy. W 2011 r. w Częstochowie utworzono dwa klastry przemysłowe – Klaster Przetwórstwa Polimerów Plastosfera oraz Częstochowski Klaster Komunalny Aglomeracja.

Przemysł

Huta Częstochowa

Koksownia Częstochowa Nowa – panorama zakładu

Częstochowa jest głównym ośrodkiem Częstochowskiego Okręgu Przemysłowego, trzeciego co do wielkości w województwie śląskim. Od średniowiecza rozwijał się tu przemysł metalowy, dzięki licznemu występowaniu rud żelaza. Do największych i najbardziej znanych zakładów przemysłowych na terenie miasta należą:

• ISD Huta Częstochowa – jedna z największych hut stali w Polsce
• TRW Automotive – producent systemów bezpieczeństwa do samochodów
• CSF Poland (grupa Cooper Standard; daw. Systemy Polimeryczne Barre Thomas Poland) – producent m.in. przewodów, systemów antywibracyjnych i uszczelek do samochodów
• Brembo Poland – wytwórca elementów układów hamulcowych
• CGR Polska – producent podzespołów motoryzacyjnych dla takich firm jak TRW, FAURECJA
• Koksownia Częstochowa Nowa – czołowy producent koksu w kraju, wyodrębniony ze struktury Huty Częstochowa
• Guardian Industries Poland – huta szkła
• Stölzle-Częstochowa – huta szkła artystycznego i użytkowego
• Odlewnia Żeliwa WULKAN – odlewnia żeliwa, najstarsza fabryka działająca na terenie miasta. Została założona w 1894 roku.
• Dospel – producent systemów wentylacji

Handel

Centrum handlowe M1 w Częstochowie

W Częstochowie znajduje się wiele hipermarketów i sklepów. Wśród hipermarketów i marketów budowlanych; znajdziemy Real z M1, Auchan, Tesco Extra, Makro Cash and Carry, OBI, Leroy Merlin, Castorama. Od 3 października 2009 otwarta jest pierwsza w regionie galeria handlowa: Galeria Jurajska.

Transport

Transport drogowy

Droga krajowa nr 1 w częstochowskiej dzielnicy Ostatni Grosz

Częstochowę przecina umożliwiająca transport samochodowy z największymi miastami Polski sieć dróg krajowych:

• autostrada A1, fragment trasy europejskiej E75: Gdańsk – Świecie – Toruń – Łódź – Piotrków Trybunalski – Częstochowa – Wojkowice Kościelne – Dąbrowa Górnicza – Tychy – Bielsko-Biała – Cieszyn-Boguszowice – granica państwa
• droga krajowa nr 43: Wieluń – Rudniki – Kłobuck – Częstochowa
• droga krajowa nr 46: Kłodzko – Nysa – Pakosławice – Jaczowice – Niemodlin – Karczów – Opole – Ozimek – Lubliniec – Blachownia – Częstochowa – Janów – Szczekociny
• droga krajowa nr 91: Gdańsk – Tczew – Piotrków Trybunalski – Kamieńsk – Radomsko – Kłomnice – Częstochowa

Sieć uzupełniają drogi wojewódzkie:

• droga wojewódzka nr 483: Łask – Szczerców – Nowa Brzeźnica – Częstochowa
• droga wojewódzka nr 491: Działoszyn /Droga 42/ – Łobodno – Częstochowa
• droga wojewódzka nr 494: Bierdzany – Olesno – Wręczyca Wielka – Częstochowa
• droga wojewódzka nr 786: Częstochowa – Św. Anna – Koniecpol – Włoszczowa – Łopuszno – Ruda Strawczyńska – Kielce
• droga wojewódzka nr 908: Częstochowa – Tarnowskie Góry /Droga 78/

W przyszłości przez północne i zachodnie obrzeża miasta przebiegać będzie autostrada A1. Utworzy ona zachodnią, autostradową obwodnicę Częstochowy.

Transport kolejowy

Plac Rady Europy i dworzec Częstochowa Osobowa

Przez miasto przebiegają linie kolejowe nr 61 Lubliniec–Kielce (uruchomiana stopniowo w latach 1903-1911) oraz nr 1 Warszawa Centralna–Katowice wraz z odgałęzieniem (linia nr 146) do stacji Chorzew Siemkowice, które łączy miasto z magistralą węglową.

17 listopada 1846 r. Częstochowa uzyskała kolejowe połączenie z Warszawą (Kolej Warszawsko-Wiedeńska), w 1903 z Herbami, a w 1911 z Kielcami (Kolej Herbsko-Kielecka). Częstochowski węzeł kolejowy uzyskał obecny kształ w okresie II wojny światowej.

Pasażerski transport kolejowy obsługiwany jest przez stacje Częstochowa Gnaszyn, Częstochowa Raków, Częstochowa Stradom, Rząsawa, Częstochowa Aniołów oraz w największym stopniu przez nowoczesny – otwarty po przebudowie w 1996 roku – dworzec Częstochowa Osobowa (dawniej Częstochowa Główna) mieszczący się w samym centrum miasta, przy placu Rady Europy.

Komunikacja miejska

Organizatorem publicznego transportu zbiorowego w mieście Częstochowa i części gmin ościennych jest Miejski Zarząd Dróg i Transportu w Częstochowie. Na zlecenie MZDiT przewozy realizuje na wyłączność będąca własnością miasta spółka Miejskie Przedsiębiorstwo Komunikacyjne w Częstochowie. Publiczna komunikacja obejmuje dwie linie tramwajowe, 23 autobusowe miejskie oraz 8 podmiejskich w gminach Konopiska, Mstów, Poczesna i Olsztyn. Nocną komunikację miejską tworzy codzienna linia tramwajowa oraz cztery weekendowe linie autobusowe. 13 lipca 2007 r. MPK Częstochowa wprowadziło uniwersalny bilet elektroniczny.

13 listopada 2009 r. Częstochowa oraz MPK otrzymała od marszałka województwa śląskiego dotację na, odpowiednio, budowę nowej linii tramwajowej na Błeszno oraz zakup nowych składów tramwajowych, budowa rozpoczęła się 19 sierpnia 2010 roku.

Firma Bus Expres oferuje przewóz osób na trasie z centrum miasta do Blachowni.

Darmowy transport do hipermarketu Auchan zapewnia firma BK Bursiak, natomiast do hipermarketu Tesco zapewnia firma Kris-Tour. Przejazdy na terenie miasta oferuje także PKS Częstochowa, które obsługuje linie z dworca PKS do Kłobucka, Blachowni i innych okolicznych miejscowości, a także PKP – 5 przystanków w Częstochowie oferuje transport osobowy.

Komunikację z gminą Rędziny zapewnia GZK w Rędzinach liniami R, Rm oraz Rk do Dworca Głównego PKP.

Transport lotniczy

Najbliższym międzynarodowym lotniskiem jest regionalny port województwa śląskiego – Katowice Airport w Pyrzowicach. Znajduje się on około 60 km na południe od Częstochowy.

Najbliższym czynnym lotniskiem jest lotnisko Częstochowa-Rudniki, oddalone od centrum miasta o 15 km. Jest ono lotniskiem powojskowym w prywatnych rękach, z zastosowaniem sportowym – na części jego terenu operuje Aeroklub Częstochowski. Nie jest ono przystosowane do obsługi dużych samolotów, istnieje możliwość lądowania tylko małych samolotów pasażerskich. Posiada zaniedbaną betonową drogę startową (2000 × 60 m). Wieloletnie zamierzenia włodarzy miasta przeistoczenia lotniska w pasażerskie lub towarowe dotychczas nie zaowocowały wsparciem finansowym z żadnego źródła, lub nawet uregulowaniem prawnym jego statusu po myśli samorządowców. Ostatni raz lotnisko zostało użyte przez linie lotnicze w 1983 – przez jeden sezon Polskie Linie Lotnicze LOT oferowały z niego połączenia.

Zabytki i turystyka

Jasna Góra widziana od strony Alei Najświętszej Maryi Panny

Bazylika jasnogórska – nawa główna

Bazylika archikatedralna Świętej Rodziny

Kościół św. Jakuba Apostoła

Jasna Góra

Zespół klasztorny na Jasnej Górze jest zarazem największym, najbardziej prestiżowym, jak i najczęściej odwiedzanym z częstochowskich zabytków. Turystyka związana jest głównie z ruchem pielgrzymkowym do obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej.

W 2008 roku na Jasną Górę przybyło 3,5 mln pielgrzymów i turystów z 81 krajów świata. W 134 zorganizowanych, ogólnopolskich pielgrzymkach wzięło udział 899 510 osób. Pieszo do klasztoru przybyło 141 871 osób.

Budowle sakralne

Pozostała zabudowa sakralna Częstochowy:

• neogotycka archikatedra Świętej Rodziny – zbudowana w latach 1901-1927
• Kościół św. Jakuba – umiejscowiony na placu Biegańskiego, będący pierwotnie cerkwią prawosławną
• kościół św. Zygmunta – najstarszy w Częstochowie, na placu Daszyńskiego
• Katedra Matki Boskiej Królowej Apostołów – kościół polskokatolicki przy ul. Jasnogórskiej
• Cerkiew Częstochowskiej Ikony Matki Bożej przy ul. Kopernika
• kościół ewangelicko-augsburski w Śródmieściu przy ulicy Kopernika
• kościół św. Barbary w dzielnicy podjasnogórskiej
• sanktuarium św. Józefa na Rakowie przy ul. Okrzei
• kościół Najświętszego Imienia Maryi w Alei NMP
• kościoły Pana Jezusa Konającego i Podwyższenia Krzyża Świętego w Częstochówce
• kaplica Przemienienia Pańskiego w centralnej części cmentarza Kule
• kościół świętych Rocha i Sebastiana na cmentarzu św. Rocha

Zabytkiem o charakterze religijnym jest cmentarz żydowski w dzielnicy Zawodzie.

Atrakcje turystyczne

• Aleja Najświętszej Maryi Panny
• Parki podjasnogórskie i znajdujące się w nim ekspozycje Muzeum Częstochowskiego – Muzeum Górnictwa Rud Żelaza i inne
• Ulica 7 Kamienic z XIX-wieczną zabudową

Szlaki turystyczne

Wycieczki po Częstochowie łączone są często ze zwiedzaniem Wyżyny Krakowsko-Częstochowskiej. W mieście rozpoczynają bieg następujące szlaki turystyczne:

• Szlak Orlich Gniazd
• Szlak Jury Wieluńskiej
• Szlak Walk 7 Dywizji Piechoty
• Częstochowa – Olsztyn im. Z. Łęskiego
• Szlak Zabytków Techniki Województwa Śląskiego

Kultura

Instutycje kulturalne

Na terenie Częstochowy działa wiele miejskich i niezależnych instytucji kulturalnych których zaangażowana działalność tworzy różnorodną ofertę kulturalną miasta.

Muzea i galerie

Oprócz klasztoru Jasnogórskiego działalność muzealną i wystawienniczą prowadzą również inne instytucje.

Muzeum Częstochowskie

Najstarsza instytucja muzealna. Do jej obiektów wystawienniczych należą:

• Ratusz miejski – zabytkowy zespół budynków byłego ratusza, obecnie główna siedziba Muzeum
• Rezerwat archeologiczny kultury łużyckiej w dzielnicy Raków – unikatowy rezerwat archeologiczny
• Muzeum Górnictwa Rud Żelaza
• Muzeum Haliny Poświatowskiej, częstochowskiej poetki

Inne

Inne instytucje wystawiennicze w mieście:

• Miejska Galeria Sztuki – zajmuje się wystawianiem malarstwa, rzeźby, grafik i fotografii – kładąc szczególny nacisk na dzieła współczesne. Szczególnie znana jest wystawa prac Zdzisława Beksińskiego, która w 2006 przekształciła się w stałe Muzeum Zdzisława Beksińskiego
• Muzeum Produkcji Zapałek – czynna fabryka posługującą się technologią z trzeciej dekady XX wieku
• Muzeum Historii Kolei na dworcu Częstochowa Stradom (przejściowo zamknięte)
• Muzeum Archidiecezji Częstochowskiej
• Muzeum Zdzisława Beksińskiego
• Muzeum Wyobraźni – galeria i pracownia Tomasza Sętowskiego
• Galeria Konduktorownia
• Galeria Lonty Petry

Filharmonia Częstochowska

Orkiestra filharmonii zainaugurowała działalność w 1945 roku, dając koncert w miejskim teatrze. W 1955, w miejscu zniszczonej synagogi, rozpoczęto budowę gmachu filharmonii. Budowa zakończyła się w 1965 roku. W styczniu 1976 roku Państwowa Orkiestra Symfoniczna w Częstochowie otrzymała miano Filharmonii.

Teatr im. Adama Mickiewicza

Teatr w Częstochowie rozpoczął działalność w 1927 roku. W latach 20. XX wieku powstała obecna siedziba teatru – wybudowany specjalnie dla jego potrzeb gmach przy ulicy Kilińskiego. W 1949 roku teatr został upaństwowiony, a sześć lat później nadano mu imię Adama Mickiewicza.

Ośrodek Promocji Kultury Gaude Mater

Miejska instytucja kulturalna która jest głównym organizatorem Międzynarodowego Festiwalu Muzyki Sakralnej "Gaude Mater" i Festiwalu im. Kaliny Jędrusik "Kalinowe Noce, Kalinowe Dni".

Kina

W Częstochowie działają dwa kina wielosalowe należące do sieci Cinema City: Cinema City Wolność, otwarte w 2004 roku, oraz znajdujący się w Galerii Jurajskiej multipleks, uruchomiony w 2009 roku. W mieście działa także od 1991 kino studyjne Ośrodka Kultury Filmowej.

Muzyka

Na terenie Częstochowy działają liczne chóry żeńskie, męskie oraz mieszane. Najstarszym jest Chór Męski "Pochodnia". Do innych należą: Chór Akademicki Politechniki Częstochowskiej "Collegium Cantorum" (dyr. J.Siadlak), Jasnogórski Zespół Wokalny "Camerata" (dyr. Jarosław Jasiura) oraz Chór Archikatedry pw. Św. Rodziny "Basilica Cantans" (dyr. Włodzimierz Krawczyński, obecnie Zygmunt Nitkiewicz). Chóry te zdobywały liczne nagrody na festiwalach krajowych oraz zagranicznych.

Edukacja kulturalna

W Częstochowie działa Zespół Szkół Plastycznych im. Jacka Malczewskiego oraz Zespół Szkół Muzycznych im. Marcina Żebrowskiego. Na terenie miasta istnieje także kilka ognisk muzycznych dla dzieci i młodzieży oraz Społeczna Szkoła Baletowa.

Działalność prowadzi Młodzieżowy Dom Kultury oraz Regionalny Ośrodek Kultury, organizujący wiele cyklicznych imprez, m.in. Ogólnopolski Konkurs Poetycki im. Haliny Poświatowskiej. Poetka ta urodziła się i wychowała w Częstochowie. W jej domu rodzinnym jest zorganizowane skromne muzeum, które gromadzi eksponaty związane z życiem Poświatowskiej.

Galeria

• 

  Budynek Teatru im. Adama Mickiewicza

• 

  Galeria Konduktorownia

• 

  Miejska galeria sztuki

Służba zdrowia

Szpitale publiczne

• Wojewódzki Szpital Zespolony w Częstochowie
• Wojewódzki Szpital Specjalistyczny w Częstochowie
• Szpital Miejski im. dr L. Rydygiera w Częstochowie
• Szpital Miejski im. dr W. Biegańskiego w Częstochowie
• Szpital Miejski im. dr T. Chałubińskiego w Częstochowie
• Szpital im. R. Weigla w Blachowni k. Częstochowy
• Szpital Hutniczy w Częstochowie
• Poliklinika MSWiA w Częstochowie

Edukacja

W Częstochowie działa 45 przedszkoli, w tym 6 niepublicznych i 2 przedszkola integracyjne. Funkcjonuje tu również 50 szkół podstawowych, w tym 3 niepubliczne, 5 specjalnych i 3 prowadzące oddziały integracyjne. Część z placówek kształcenia podstawowego jest prowadzonych przez duchowieństwo katolickie.

Naukę na etapie gimnazjum prowadzi 30 placówek, w tym 4 katolickie i 1 z oddziałami integracyjnymi. Działa tu 36 szkół ponadgimnazjalnych w tym 12 policealnych, 10 liceów ogólnokształcących i kilkanaście zespołów szkół o różnorodnych profilach, w tym Centralna Szkoła Państwowej Straży Pożarnej.

Wśród szkół wyższych, których w mieście działa 12, największe są Akademia im. Jana Długosza, która w zamierzeniach ma stać się uniwersytetem, Politechnika Częstochowska oraz Akademia Polonijna.

Edukacja w ujęciu historycznym

Po utworzeniu Częstochowy w początkach XIX wieku szkolnictwo stało w mieście na niskim poziomie. W dotychczas istniejących miastach Starej i Nowej Częstochowy działało po jednej szkole elementarnej, a każda z nich prowadzona była przez jednego nauczyciela. Zaraz po upadku powstania listopadowego działały oprócz tych dwóch szkół trzy prywatne pensje. W 1835 r. została założona niedzielna szkoła rzemieślnicza, która jednak cieszyła się niewielkim zainteresowaniem. W 1861 r. działały w mieście już cztery szkoły elementarne, jedna męska szkoła czteroklasowa i jedna pensja żeńska. Szkoły mieściły się w prywatnych domach, nauczyciele utrzymywali się ze składek i niewielkiej dotacji miejskiej.

Szkolnictwo średnie zostało utworzone w mieście dopiero w 1862 roku, gdy powołano szkołę powiatową specjalną, przekształconą później w pięcioklasowe progimnazjum, a od 1867 r. działającą jako czteroklasowe gimnazjum filologiczne. Siedzibą szkoły był budynek poklasztorny w III Alei, obecnie działa w nim liceum im. Sienkiewicza. Natomiast pierwsze prywatne szkoły średnie powstały w 1871 i 1891 r.

W 1906 r. otwarte zostało polskie gimnazjum. W następnym roku istniało 7 szkół średnich i 13 szkół powszechnych, a także szkoły zawodowe i żydowskie.

Sport

Stadion Arena Częstochowa przed meczem z ZKŻ Zielona Góra w 2008

Sport w Częstochowie to przede wszystkim siatkówka, żużel i piłka nożna, choć w mieście działa wiele, bardzo różnorodnych klubów sportowych. Najbardziej znanymi są klub siatkarski AZS Częstochowa i klub żużlowy Włókniarz Częstochowa. Drużyny te prezentują najwyższy światowy poziom w swoich dyscyplinach, co potwierdzają osiągnięciami na arenie międzynarodowej. Kibicom piłkarskim znany jest również były pierwszoligowiec, Raków Częstochowa.

Największymi obiektami sportowymi, użytkowanymi przez profesjonalne kluby w Częstochowie są:

• stadion żużlowy Arena Częstochowa
• Miejski Stadion Piłkarski Raków
• hala sportowo-widowiskowa Polonia
• Nowa hala widowiskowo-sportowa – przyszły obiekt AZS-u Częstochowa

Administracja

Fontanna przed Urzędem Miasta Częstochowy

Częstochowa jest miastem na prawach powiatu. Mieszkańcy Częstochowy wybierają do swojej rady miasta 28 radnych. Organem wykonawczym władz jest prezydent miasta. Siedzibą władz miasta jest Urząd Miasta Częstchowa przy ul. Śląskiej 11/13. Miasto jest siedzibą wielu urzędów i instytucji o znaczeniu regionalnym. Znajduje się tu m.in.: starostwo powiatu częstochowskiego ziemskiego.

Mieszkańcy Częstochowy wybierają posłów w okręgu 28, a senatorów w okręgu 69.

Podział administracyjny miasta

Podział administracyjny Częstochowy

Mapa centrum miasta

Obszar Częstochowy podzielony jest na 20 jednostek pomocniczych miasta zwanych dzielnicami. Mieszkańcy każdej jednostki pomocniczej wybierają radę dzielnicy, która jest jej organem uchwałodawczym. Organem wykonawczym dzielnicy jest zarząd, a na jego czele stoi przewodniczący, który reprezentuje dzielnicę na zewnątrz.

Dzielnice Częstochowy:

Błeszno Częstochówka-Parkitka Dźbów Gnaszyn-Kawodrza Grabówka Kiedrzyn Lisiniec

Mirów Ostatni Grosz Podjasnogórska Północ Raków Stare Miasto Stradom

Śródmieście Trzech Wieszczów Tysiąclecie Wrzosowiak Wyczerpy-Aniołów Zawodzie-Dąbie

Współpraca międzynarodowa samorządu

Miasta partnerskie:
Kraj	Miasto
Niemcy	Altötting
	Fryburg Bryzgowijski (od 1991)
Palestyna	Betlejem
Izrael	Nazaret
Łotwa	Rzeżyca (Rezekne)
Austria	Styria
Litwa	Szawle
Meksyk	Zapopan
Miasta bliźniacze:
Kraj	Miasto
Portugalia	Fátima
Ukraina	Kamieniec Podolski (od 2008)
Włochy	Loreto
Francja	Lourdes
Niemcy	Pforzheim
Stany Zjednoczone	South Bend

Władze

Prezydent

Od 10 grudnia 2010 roku prezydentem Częstochowy jest Krzysztof Matyjaszczyk.

Rada Miasta

Kluby Rady Miasta (1919-1939)

Klub	I kadencja 1919-1925	II kadencja 1925-1927	III kadencja 1927-1930	IV kadencja 1934-1939
Narodowy KW	25 (58,14%)	–	?	–
PPS	6 (13,95%)	9 (20,45%)	?	13 (29,54%)
BBWR	–	–	2 (4,76%)	14 (31,82%)
Zjednoczony Chrześcijański KW	–	18 (40,91%)	17 (40,48%)	13 (29,54%)
NPR-ZZP	–	3	?	–
komuniści	–	3 (6,82%)	?	–
inne komitety	–	1 (2,27%)	?	1 (2,27%)
Żydowski KW	5 (11,63%)	6 (13,64%)	?	3 (6,82%)
inne komitety żydowskie	7 (16,28%)	4 (9,09%)	?	–
SUMA	43 (100%)	44 (100%)	42 (100%)	44 (100%)

Kluby Rady Miasta od 1990

Klub	I kadencja 1990-1994	II kadencja 1994-1998	III kadencja 1998-2002	IV kadencja 2002-2006	V kadencja 2006-2010	VI kadencja 2010-2014
SLD	–	18 (36,00%)	25 (50,00%)	14 (50,00%)	7 (25,00%)	10 (35,71%)
PO	–	–	–	–	8 (28,57%)	9 (32,14%)
PiS	–	–	–	5 (17,86%)	6 (21,43%)	5 (17,86%)
PSL	–	1 (2,00%)	–	–	–	–
Wspólnota Samorządowa	–	–	–	9 (32,14%)	7 (25,00%)	4 (14,29%)
AWS	–	–	21 (42,00%)	–	–	–
KO "S"	45 (90,00%)	–	–	–	–	–
Liga Miejska	–	14 (28,00%)	–	–	–	–
UW	–	6 (12,00%)	–	–	–	–
inni	5 (10,00%)	10 (20,00%)	4 (8,00%)	–	–	–
SUMA	50 (100%)	50 (100%)	50 (100%)	28 (100%)	28 (100%)	28 (100%)

Od IV kadencji Rada Miasta Częstochowy składa się z 28 członków (wcześniej 50), wybieranych zgodnie z polską ordynacją na czteroletnie kadencje.

Lista przewodniczących Rady Miasta Częstochowy

Dwudziestolecie międzywojenne

• I kadencja:
  • Stanisław Nowak (Narodowy Komitet Wyborczy, 1919-1925)
• II kadencja:
  • Julian Bugajski (Polska Partia Socjalistyczna, 1925-1927)
• III kadencja:
  • Julian Bugajski (Polska Partia Socjalistyczna, 1927-1930)
• IV kadencja
  •  ? (1934-1939)

III RP:

• I kadencja:
  • Jerzy Zając (5 czerwca 1990 – 10 maja 1991)
  • Teodor Harabasz (10 maja 1991 – 27 maja 1994)
• II kadencja:
  • Ewa Maria Janik (Sojusz Lewicy Demokratycznej, 4 lipca 1994 – 21 września 1995)
  • Sławomir Gliński (23 października 1995 – 19 czerwca 1998)
• III kadencja:
  • Wiesław Wiatrak (30 października 1998 – 27 października 2002)
• IV kadencja:
  • Ryszard Szczuka (19 listopada 2002 – 27 października 2006)
• V kadencja:
  • Piotr Kurpios (Platforma Obywatelska, 2006 – 10 grudnia 2009)
  • Ewa Pachura (Platforma Obywatelska, 10 grudnia 2009 – 12 listopada 2010)
• VI kadencja:
  • Marek Balt (Sojusz Lewicy Demokratycznej, 10 grudnia 2010 – 24 października 2011)
  • p.o. Jerzy Nowakowski (Prawo i Sprawiedliwość, 24 października 2011 – 22 listopada 2011)
  • Zdzisław Wolski (Sojusz Lewicy Demokratycznej, 22 listopada 2011 – )

Media

Prasa

W Częstochowie wydawane są następujące dzienniki:

• "Gazeta Wyborcza" – od 1991 wydawana z lokalnym dodatkiem
• "Dziennik Zachodni" – znajduje się tu terenowy oddział tej gazety
• "Życie Częstochowskie" – kontynuacja Życia Częstochowy, ukazującej się od 1947 gazety, dla której pierwowzorem było Życie Warszawy"

Tygodniki:

• "Gazeta Częstochowska" – od 1956
• Częstochowski Tygodnik Regionalny "7 Dni"
• "Niedziela" – ogólnopolski tygodnik katolicki
• "Poniedziałek"

Wydawanych jest również kilka pism kulturalnych m.in.: kwartalniki Aleje 3, Bulion oraz rocznik "Ziemia Częstochowska"

Radio

Radiostacje lokalne:

• Radio Jasna Góra – stacja radiowa działająca przy klasztorze na Jasnej Górze
• Radio Fiat – katolicka stacja radiowa należąca do Archidiecezji częstochowskiej
• Radio Jura – stacja radiowa o charakterze lokalnym, uruchomiona przez Radio 90 FM które 14 lipca 2010 roku otrzymało koncesję na nadawanie w Częstochowie.

Studia lokalne w Częstochowie posiadają:

• Polskie Radio Katowice
• Radio Złote Przeboje
• RMF Classic
• RMF MAXXX – emitująca w tzw. rozszczepieniach lokalnych wiadomości z Częstochowy, w 2006 zastąpiła istniejące od 1995 miejscowe Radio Fon.

W latach 1995-2001 w mieście lokalną redakcję posiadało radio RMF FM.

Telewizja

Mieszkańcy dzielnicy Tysiąclecie i Północ mają dostęp do miejskiej TV Orion. W mieście istnieją ponadto lokalne redakcje TVP Katowice, NTL i TV Silesia.

Internet

• "Częstochowski Portal Sportowy" – Portal informujący o wydarzeniach sportowych z Częstochowy i okolic
• "CzestochowaForum.pl" – Niezależne i niekomercyjne, największe forum, z bieżącymi informacjami o Częstochowie

W mieście działa kilka lokalnych portali. Pracuje tu także kilku dziennikarzy gazet internetowych.

Wspólnoty religijne

• Kościół rzymskokatolicki: katedra, klasztor na Jasnej Górze, liczne klasztory i parafie
• Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny: cerkiew Częstochowskiej Ikony Matki Bożej (parafialna)
• Kościoły starokatolickie:
  • Kościół Polskokatolicki w RP: katedra Matki Boskiej Królowej Apostołów (świątynia diecezjalna i parafialna)
  • Kościół Starokatolicki w RP: filia parafii św. Ojca Pio z Bytomia
• Kościoły protestanckie:
  • Kościół Ewangelicko-Augsburski w RP: parafia Wniebowstąpienia Pańskiego
  • Kościół Chrześcijan Baptystów: "Studnia", zbór w Częstochowie
  • Kościół Chrześcijański "Słowo Wiary": zbór w Częstochowie
  • Kościół Wolnych Chrześcijan: zbór w Częstochowie
  • Kościół Zielonoświątkowy w RP: zbór "Hosanna" w Częstochowie, zbór w Częstochowie
  • Kościół Adwentystów Dnia Siódmego: zbór w Częstochowie
• Świadkowie Jehowy z własnymi Salami Królestwa
• Związki buddystów:
  • Buddyjski Związek Diamentowej Drogi Linii Karma Kagyu^{[potrzebne źródło]}
  • Szkoła Zen Kwan Um^{[potrzebne źródło]}
• Wspólnota żydowska

Linki zewnętrzne

• Oficjalna strona miasta Częstochowy
• Portal Miejskiego Systemu Informacji Turystycznej
• Biuletyn Informacji Publicznej miasta Częstochowa
• Częstochowa wczoraj i dziś
• Historia Żydów w Częstochowie na portalu Wirtualny Sztetl