Diecezja chełmska (unicka)
Chełmska diecezja unicka – dawna diecezja unicka, istniejąca w latach 1596 – 1875, z siedzibą w Chełmie.
Prawosławny biskup chełmski (od 1585), Dionizy Zbirujski, był zwolennikiem połączenia z Rzymem, przy zachowaniu obrządku wschodniego. Na synodzie w Brześciu w roku 1595, biskupi metropolii kijowskiej uchwalili Artykuły do zjednoczenia z Kościołem rzymskim. W roku 1596, po uzgodnieniu warunków z królem Zygmuntem III Wazą i zgodzie papieża, na ponownym synodzie w Brześciu, sześciu biskupów, w tym chełmski, uznało zwierzchność Rzymu.
Część duchownych i wyznawców prawosławia na terenie diecezji chełmskiej nie uznała unii i próbowała zorganizować na nowo prawosławną hierarchię. W 1621 roku patriarcha jerozolimski Teofanes III konsekrował prawosławnego biskupa chełmskiego, Paisjusza. W 1650 roku, na mocy ugody zborowskiej z Bohdanem Chmielnickim, król Jan Kazimierz przekazał diecezję prawosławnym, a w 1651 ponownie uznał prawa unitów. Konflikty z prawosławnymi mieszczanami chełmskimi zdarzały się jeszcze do roku 1678. Prawosławne bractwo lubelskie przystąpiło do unii w roku 1695, a bractwo zamojskie – w roku 1706.
Chełmska diecezja unicka została siłowo zlikwidowana przez władze carskie w 1875, w ramach represji po powstaniu styczniowym i akcji rusyfikacyjnej.
[edytuj] Katalog biskupów
- 1596-1603 Dionizy Zbirujski
- 1604-1619 Arseniusz Joann /Iwan/ Andrzejewski
- 1619-1625 Atanazy Pakosta
- 1625-1626 Teodor Mieleszko (Mieleszkowicz)
- 1626-1628 Józef Welamin Rutski, administrator, jednocześnie metropolita
- 1630-1649 Metody Terlecki
- 1649 Atanazy Zachariasz Furs
- 1649-1652 Jakub Jan Susza (administrator)
- 1652-1687 Jakub Jan Susza
- 1687-1691 Augustyn Aleksander Łodziata (koadiutor w latach 1685-1687)
- 1691-1693 Jan Małachowski
- 1693-1709 Gedeon Woyna-Orański
- 1711-1730 Józef Lewicki
- 1730-1756 Felicjan Filip Wołodkowicz
- 1756-1784 Maksymilian Ryłło
- 1784-1790 Teodozy Rostocki
- 1790-1804 Porfiriusz Skarbek-Ważyński
- 1804-1810 Antoni Angełłowicz, administrator, jednocześnie biskup przemyski
- 1810-1828 Ferdynand Dąbrowa-Ciechanowski
- 1828-1851 Filip Felicjan Szumborski
- 1851-1863 Jan Teraszkiewicz (administrator)
- 1863-1866 Jan Mikołaj Kaliński
- 1866-1868 Józef Wójcicki, zarządca
- 1868-1871 Michał Kuziemski
- 1871-1875 Marceli Popiel (prawosławny administrator diecezji)
Biskupi pomocniczy
- 1819-1828 Wincenty Siedlecki
- 1843-1851 Jan Teraszkiewicz
[edytuj] Bibliografia
- Bender R., Angielskie źródła do dziejów unii w Lubelskiem i na Podlasiu w XIX w., „Archiwa, Biblioteki i Muzea Kościelne”, (1967), z.15, s.245-248.
- Bojarski J.P., Czasy Nerona w XIX wieku pod rządem moskiewskim czyli ostatnie chwile Unii w Dyecezji chełmskiej, Lwów 1887.
- Dylagowa H., Dzieje unii brzeskiej, Warszawa-Olsztyn 1996.
- Dylągowa H., Unia brzeska i unici w Królestwie Polskim, Warszawa 1989.
- Jak z Unitami obchodzą się w Rosji ? Korespondencja dyplomatyczna przedłożona w Izbie niższej angielskiej z polecenia królowej a w odpowiedzi na adres z dnia 5 marca 1877 r., Kraków 1877.
- Kielak D., Sprawa unicka w utworach Stefana Żeromskiego i Władysława Reymonta, w: Martyrologia Unitów Podlaskich w świetle najnowszych badań naukowych. Unici Podlascy, t.1, Siedlce 1996.
- Kołbuk W., Przechodzenie unitów na obrządek łaciński w diecezji chełmskiej w XIX wieku, w: Dzieło chrystianizacji Rusi Kijowskiej, red. J. Łużny, Lublin 1988, s.209-220.
- Kołbuk W., Unia kościelna w Królestwie Polskim w XIX w., W: Polska - Ukraina 1000 lat sąsiedztwa, red. S. Stępień, t.2, s.131-139.
- Kossowski A., Z dziejów Unii Kościelnej na terenie b. diecezji chełmskiej w latach 1851-1866, Lublin 1938.
- Krzywdy Kościoła polskiego pod berłem rosyjskim. Urzędowe dokumenty Sekretariatu Stanu Stolicy Apostolskiej tyczące się prześladowań katolików Polsce i w Rosji i zerwania stosunków dyplomatycznych z rosyjskim, Lwów 1878.
- Lewandowski J., Likwidacja obrządku grecko-katolickiego w Królestwie polskim w latach 1864-75, "Annales UMCS" (1966), sec. F, z.21, s.216-242.
- Lewandowski J., Na pograniczu. Polityka władz państwowych wobec unitów Podlasia i Chełmszczyzny 1772-1875, Lublin 1996.
- Likowski E., Dzieje Kościoła unickiego na Litwie i Rusi uważane głównie ze względu na przyczyny jego upadku, wyd.2, Warszawa 1906, t.2.
- Skowronek J., Podstawowe aspekty unii w świadectwach zachodnich (na podstawie relacji posła francuskiego w Warszawie), w: Unia Brzeska. Geneza, dzieje i konsekwencje w kulturze narodów słowiańskich, pod. red. R. Łużnego, F. Ziejki, Kraków 1994.
- Zbrożek P., Historia ucisku Kościoła greckokatolickiego przez Moskali w diecezji chełmskiej, Lwów 1874.
