Dolina Jezreel
| Dolina Jezreel | |
 Dolina Jezreel i góra Tabor |
|
| Państwo |  Izrael |
| Powierzchnia | 250 km² |
| Rodzaj obiektu | Dolina |
|
Położenie względem mapy Izraela:
  Dolina Jezreel
|
|
| Na mapach: | |
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
Dolina Jezreel nazywana także Doliną Ezdrelon (hebr. עמק יזרעאל, Emek Jizrael; arab. سهل زرعين, Sahel Zir'in, także: مرج بن عامر, Mardż Ibn Amir) jest rozległą równinną doliną położoną w północnym Izraelu.
Spis treści |
[edytuj] Geografia
Dolina Jezreel jest położona w południowej części Dolnej Galilei. Biegnie z południowego wschodu na północny zachód. Jest otwarta w kierunku północno zachodnim, gdzie znajduje się dolina Zabulona i zatoka Hajfy. Od strony północnej jest zamknięta przez wzgórza Harej Nacrat (wysokość dochodząca do 400 metrów n.p.m.), ze szczytami Har Kidumim, Har Ksulot i Har Dvora. Na wschodzie znajduje się góra Tabor (575 m n.p.m.) i dolina Beit Szean. Na południu znajduje się masyw wzgórz Gilboa (536 m n.p.m.), za którym znajduje się Samaria. Na zachodzie znajduje się masyw góry Karmel i wzgórze Ramat Menasze (400 m n.p.n.).
Stolicą doliny jest miasto Afula.
[edytuj] Środowisko naturalne
Dolina stanowiła pierwotnie kanał łączący Morze Martwe, znajdujące się na południowy wschód od niej, z Morzem Śródziemnym. Dwa miliony lat temu, gdy wypiętrzał się ląd pomiędzy Morzem Śródziemnym a Rowem Jordanu, połączenie z Morzem Martwym stawało się coraz mniej ewidentne. Wody z Morza Martwego nie miały jak uchodzić do Morza Śródziemnego. Wpłynęło to na dzisiejsze zasolenie tego morza.
Dolina zajmuje powierzchnię 250 km². Cały jej obszar jest równinny, i z tego powodu jest ona czasami nazywana Równiną Ezdrelon[1]. Dno doliny jest w przeważającej większości płaskie, z delikatną tendencją spadkową ku wschodowi. Krajobraz urozmaica kilkadziesiąt niewielkich pagórków. W zachodniej części doliny płynie rzeka Kiszon, a we wschodniej rzeka Charod.
[edytuj] Etymologia nazwy
Dolina Jezreel bierze swą nazwę od starożytnego miasta Jizreel, które znajdowało się na wzniesieniu w południowej jej części. Niektórzy historycy przyjmują, iż miasto wzięło swą nazwę od nazwiska plemienia, które go założyło. Plemię to zostało wymienione na tzw. steli Merenptaha. Hebrajskie Jezreel oznacza El sieje - czyli Bóg sieje[2]. Wyrażenie "Dolina Ezdrelon" czasami używane jest do określenia centralnej części równiny, podczas gdy jej południowo-zachodnią część nazywano Doliną Megiddo, odwołując się do nazwy starożytnego miasta Megiddo, które się tam znajdowało.
Z biegiem wieków różne cywilizacje różnie nazywały dolinę. Tereny te były również nazywane Równiną Ezdrelonu. Greckie Ezdrelon było odpowiednikiem semickiego Jezreel. Spotyka się także inne określenia takie jak np. arabskie Dolina Zir'in (arab. Sahel Zir'in سهل زرعين) czy Połonina Synów Amra (arab. مرج بن عامر, Marj Ibn Amer).
[edytuj] Historia
Historia rozwoju doliny była związana z historią starożytnych miast Jizreel i Megiddo, obok których rozwijały się mniejsze ośrodki Beit Szean i Szimron. Poza nimi w dolinie znajdowało się w czasach historycznych wiele innych znanych z opisów biblijnych oraz pozabiblijnych osad i miast. Najbardziej znaną w czasach dzisiejszych jest miejscowość Afula (hebr. עפולה, arab. عفولة), często nazywana "Stolicą Doliny" (hebr. בירת העמק). Według archeologów osadnictwo w Afuli sięga kultur chalkolitu (kultura gaszulska, ok. 4500-3300 p.n.e.). Ostatnia faza osadnictwa w Afuli zbadana przez archeologów i historyków to czasy sunnickiej dynastii Ajjubidów (XI-XIII wiek)[3]. Niektórzy bibliści identyfikują Afulę ze starotestamentalną Ofrą, z której miał pochodzić Gedeon[4]. Przez Dolinę Jezreel przechodził dogodny szlak handlowy, który wiódł z Egiptu poprzez kraje Lewantu na wschód do Bagdadu. Wymiana towarów sprzyjała rozwojowi tutejszych miast, jednak bogactwo było powodem licznych bitew, które stoczono o sprawowanie kontroli nad tym obszarem. Na terenie doliny rozegrano pierwszą w historii świata zrelacjonowaną bitwę pod Megiddo w 1469 p.n.e. oraz inną bitwę w 609 p.n.e..
Według przekazu biblijnego dolina była miejscem spektakularnego zwycięstwa Izraelitów, dowodzonych przez Gedeona, nad Madianitami, Amalekitami i tajemniczym "ludem ze wschodu słońca", którzy wcześniej prześladowali Naród Wybrany[a]. Kilka wieków później koło Afuli Filistyni pokonali wojska izraelskie dowodzone przez króla Saula.
W tradycji chrześcijańskiej dolina ma stać się miejscem wielkiej bitwy eschatologicznej, w której siły dobra pokonają ostatecznie siły zła. Batalia ta nazywana jest Armagedonem. Armagedon jest zniekształceniem nazwy miasta Megiddo.
W 1852 amerykański pisarz Bayard Taylor podróżował Doliną Ezdrelon. Opisał ją później w swej wydanej w (1854) książce The Lands of the Saracen; or, Pictures of Palestine, Asia Minor, Sicily and Spain. Dolina była dla niego "jednym z najbogatszych reginów na świecie". W 1887 inny podróżnik Laurence Oliphant zanotował, iż: "Dolina Ezdrelon to ogromne zielone jezioro szumiącej pszenicy z wystającymi ponad nim jak wyspy zwieńczeniami z górujących na kopcach miasteczek; zdaje się być jednym z najbardziej zaskakujących pejzaży wszechobecnej płodności natury, jaki sobie tylko można wyobrazić".
W latach 1912-1925 libańska rodzina Sursock odsprzedała 60 000 akrów ziemi w dolinie amerykańskim Żydom, którzy rozpoczęli osadnictwo. Pierwszy moszaw (Nahalal) został założony w 1921. Jednakże w dolinie pozostała ludność arabska, mieszkająca w 21 wioskach.
[edytuj] Zobacz też
[edytuj] Uwagi
- ↑ Księga Sędziów 6:3 : "(3) Zdarzało się, że ledwie Izraelici co zasiali przychodzili Madianici i Amalekici oraz lud ze wschodu słońca i napadali na nich" Tłumaczenie według Biblii Tysiąclecia.
Przypisy
- ↑ Donato Baldi: W Ojczyźnie Chrystusa: przewodnik po Ziemi Świętej. Asyż Kraków: Franciszkanie, 1993, s. 32.
- ↑ C. H. Toy: Encyclopœdia Biblica. The American Historical Review, 1904. DOI:10.2307/1833370.
- ↑ Dave Winter: Israel handbook: with the Palestinian Authority areas. Footprint Travel Guides, 1999, s. 644-649. ISBN 0-658-00368-2. [dostęp 2011-06-13]. (ang.)
- ↑ Judges of the Jezreel Valley (ang.). W: Gems In Israel [on-line]. [dostęp 2011-06-13].
