Dostępność biologiczna

Dostępność biologiczna (biodostępność) - w farmakologii określa część substancji leczniczej (składnika aktywnego), jaka z podanej dawki dostaje się do krążenia ogólnego oraz szybkość wchłaniania tej substancji. Biodostępność leku w przypadku podania donaczyniowego (dożylnego) wynosi 100%. Przy podaniu w inny sposób, np. doustnie, jest zawsze niższa.

Dostępność biologiczna określa szybkość i stopień wchłaniania substancji leczniczej z preparatu farmaceutycznego i charakteryzują ją parametry farmakokinetyczne:

• AUC (Area Under the Curve) - pole powierzchni pod krzywą zależności stężenia leku we krwi od czasu. Parametr ten informuje o całkowitej ilości leku, jaka została wchłonięta do organizmu.
• C_max - maksymalne stężenie leku, jakie jest osiągane we krwi po podaniu
• t_max - czas który mija od podania leku do osiągnięcia we krwi maksymalnego stężenia substancji aktywnej

Przyczyną obserwowanych różnic, pomiędzy stężeniem leku we krwi po podaniu go, drogą dożylną i pozanaczyniową są między innymi:

• niecałkowite wchłanianie leku z przewodu pokarmowego, skóry czy błon śluzowych,
• metabolizm lub rozkład leku szybszy od wchłaniania,
• efekt pierwszego przejścia przez wątrobę.

Dostępność biologiczna stanowi jeden z najważniejszych parametrów, charakteryzujących jakość preparatu farmaceutycznego. Porównawcze badanie dostępności biologicznej (tzn. badanie równoważności biologicznej) może być niezbędnym etapem badań wykonywanych przed wprowadzeniem na rynek leku generycznego.

Biodostępność bezwzględna (całkowita)

Jest to stosunek biodostępności leku po podaniu pozanaczyniowym, do biodostępności tego leku po podaniu dożylnym. Wyraża się ją jako procent lub ułamek dawki leku, wchłonięty do krwiobiegu po podaniu pozanaczyniowym i oblicza według wzoru:

$F_{A} = \frac{[AUC]_{P}/D_{P}}{[AUC]_{IV}/D_{IV}}.$

czyli:

$F_{A} = \frac{[AUC]_{P}*D_{IV}}{[AUC]_{IV}*D_{P}}.$

Biodostępność względna

To stosunek biodostępności dwóch leków, zawierających tę samą substancję leczniczą i podawanych drogą pozanaczyniową. Wyznaczanie biodostępności względnej jest użyteczne w porównywaniu dwóch preparatów o identycznym składzie i stanowi cel badań biorównoważności. Biodostępność względną, czyli stosunek dostępności leku A do dostępności leku B definiuje się wzorem:

$F_{R} = \frac{[AUC]_{A}*D_{B}}{[AUC]_{B}*D_{A}}.$

Czynniki wpływające na biodostępność

Największy wpływ na biodostępność leków ma dostępność farmaceutyczna, czyli stopień i szybkość uwalniania się substancji leczniczej z danej postaci leku. Sporządzenie leku zawierającego daną substancję aktywną, w tej samej ilości lecz w innej postaci (np. w formie czopka, tabletki, czy maści) może powodować zmiany w dostępności biologicznej tej substancji leczniczej.

Ważne są też właściwości samej substancji, takie jak jej rozpuszczalność w płynach ustrojowych oraz przenikalność przez błony biologiczne.

Dostępność biologiczna może być modyfikowana przez czynniki wewnętrzne (pochodzące z organizmu) i zewnętrzne (pochodzące ze środowiska). Wpływ ten jest różny, w zależności od drogi podania leku. Najbardziej zmienna jest biodostępność leków podawanych doustnie. Pożywienie przyjmowane razem z lekiem może i często wpływa na dostępność biologiczną wielu substancji. Na przykład, witaminy A, D, E i K, albendazol, amitryptylina, a prawdopodobnie także część benzodiazepin, są wchłaniane lepiej w przypadku równoczesnego spożycia tłuszczu. Nasilone wchłanianie leku może niekiedy zwiększać ryzyko wystąpienia działań niepożądanych, które rośnie przy wyższych stężeniach każdej substancji we krwi.
Obserwuje się również duże różnice w biodostępności tego samego preparatu u różnych osób. Może to wynikać z genetycznie uwarunkowanej zdolności wchłaniania różnych substancji z przewodu pokarmowego oraz ze współistniejących chorób. Na przykład lek podany choremu z zespołem złego wchłaniania osiągnie w jego krwi mniejsze stężenie, niż gdybyśmy ten sam lek podali osobie zdrowej.

Źródła

• Stanisław Janicki, Adolf Fiebig, Małgorzata Sznitowska, Teresa (chemia) Achmatowicz: Farmacja stosowana : podręcznik dla studentów farmacji. Warszawa: Wydaw. Lekarskie PZWL, 2003. ISBN 83-200-2847-7. 
• Stanisław Janicki, Małgorzata Sznitowska, Waldemar Zieliński: Dostępność farmaceutyczna i dostępność biologiczna leków. Warszawa: Ośrodek Informacji Naukowej "Polfa", 2001. ISBN 83-914984-1-7. 

Przypisy

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.