Dyptam jesionolistny
| Dyptam jesionolistny | |||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Systematyka[1] | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Domena | eukarionty |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Królestwo | rośliny |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | rośliny naczyniowe |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | rośliny nasienne |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klasa | okrytonasienne |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | klad różowych |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Rząd | mydleńcowce |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzina | rutowate |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzaj | dyptam |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Gatunek | dyptam jesionolistny |
||||||||||||||||||||||||||||||
| Nazwa systematyczna | |||||||||||||||||||||||||||||||
| Dictamnus albus L. Sp. pl. 1:383. 1753 |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Synonimy | |||||||||||||||||||||||||||||||
|
Dictamnus caucasicus (Fisch. & C. A. Mey.) Grossh., |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Kategoria zagrożenia | |||||||||||||||||||||||||||||||
|
|||||||||||||||||||||||||||||||
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
|||||||||||||||||||||||||||||||
Dyptam jesionolistny (Dictamnus albus L.) – gatunek rośliny należący do rodziny rutowatych. W wielu krajach świata, również w Polsce jest uprawiany jako roślina ozdobna.
Spis treści |
[edytuj] Rozmieszczenie geograficzne
Występuje w stanie dzikim od południowej Europy po Syberię i północne rejony Chin[2]. Przez Polskę przebiega północna granica zasięgu dyptamu jesionolistnego. W ciągu ostatnich 100 lat podawanych było kilka miejsc występowania tej rośliny w Polsce: dolina Wisły między Włocławkiem a Świeciem, Przedgórze Sudeckie, Pogórze Cieszyńskie (góra Tuł w gminie Goleszów), Wyżyna Śląska i Wyżyna Małopolska. Obecnie potwierdzone zostały tylko trzy stanowiska dyptamu w Polsce: rezerwat Kulin koło Włocławka, okolice Dąbrowy Górniczej oraz rejon Pińczowa.
[edytuj] Morfologia
- Pokrój
- Bylina kłączowa, silnie aromatyczna.
- Łodyga
- Zwykle pojedyncza, wysokości 50 – 120 cm, w górnej części gęsto ogruczolona.
- Liście
- Ciemnozielone, nieparzystopierzaste, o listkach jajowatych, zaostrzonych (podobnie jak u jesionu – stąd polska nazwa gatunkowa), brzegiem bardzo drobno ząbkowanych.
- Kwiaty
- Białoróżowe lub różowe z ciemniejszymi żyłkami, nieco grzbieciste, pięciokrotne, na krótkich szypułkach, o średnicy do 5 cm, zebrane w szczytowe grona. Szyjki słupka oraz nitki pręcików są gęsto ogruczolone.
- Owoc
- 5-komorowa torebka (komory zrośnięte tylko częściowo). Zwiera lśniące, czarne nasiona.
[edytuj] Biologia i ekologia
Bylina o zdrewniałych pędach, hemikryptofit. Siedlisko: suche lasy i zarośla, wzgórza. Kwitnie od maja do lipca. Roślina wydziela przez włoski gruczołowe dużo olejków eterycznych. W upalne i bezwietrzne dni po zbliżeniu płomienia olejki można zapalić powodując krótkotrwały, błękitny płomień, który nie niszczy rośliny[3][4].
[edytuj] Ochrona
Roślina objęta w Polsce ścisłą ochroną gatunkową. Kategorie zagrożenia gatunku:
- Kategoria zagrożenia w Polsce wg Czerwonej listy roślin i grzybów Polski[5]: E (wymierający, krytycznie zagrożony).
- Kategoria zagrożenia w Polsce wg Polskiej Czerwonej Księgi Roślin: EN (endangered, zagrożony).
[edytuj] Zastosowanie
- Roślina ozdobna uprawiana ze względu na swoje ładne kwiaty i żywozielony pęd w ogródkach na rabatach.
- Roślina lecznicza: zawiera olejek eteryczny (limonen, cymol, estragol), alkaloidy (robustina, diktamnina), kumaryny (psolaren, bergapten), rytynę.
- Wykorzystywany również w perfumerii.
[edytuj] Uprawa
Jest całkowicie mrozoodporny, może być uprawiany w strefach 3-9[3]. Zimą zdrewniały nadziemny pęd obumiera, jednak na wiosnę roślina wypuszcza nowy pęd. Wymaga stanowiska w pełnym słońcu, żyznej i przepuszczalnej gleby[3]. Jest odporny na suszę, źle toleruje przesadzanie.
[edytuj] Obecność w kulturze
- Opisany w Biblii gorejący krzew (zwanym też krzewem Mojżesza) utożsamiany bywa właśnie z dyptamem jesionolistnym ponieważ jego olejki lotne mogą ulec zapaleniu[4][3]. Niektórzy leksykografowie uważają, że ów ciernisty krzew gorejący (senéh) to jeżyna z gatunku Rubus sanctus, często spotykana na terenie Syrii i w Palestynie. Współcześnie gatunek ten nie występuje jednak w stanie dzikim na półwyspie Synaj. Rośnie tu jednak w Klasztorze św. Katarzyny u stóp Góry Synaj, gdzie uznawany jest za biblijny gorejący krzew. Zdaniem innych krzewem tym mógł być jakaś akacja, bowiem niskie, o krzaczastym pokroju drzewa z tego rodzaju są bardzo rozpowszechnione w tym regionie[6].
- Wyciąg z dyptamu pojawił się w książce Harry Potter i Insygnia Śmierci jako eliksir zasklepiający rany.
Przypisy
- ↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-02].
- ↑ 2,0 2,1 Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2010-03-10].
- ↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 Geoff Burnie i inni: Botanica. Rośliny ogrodowe. Könemann, 2005. ISBN 3-8331-1916-0.
- ↑ 4,0 4,1 Ewa Mochtak: Tajemnice ogrodów botanicznych. Warszawa: Instytut Wydawniczy Nasza Księgarnia, 1989, s. 8. ISBN 83-10-09184-2.
- ↑ Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
- ↑ Don Richardson, Daniel Jacobs. Egipt ISBN 978-83-7304-689-4
[edytuj] Bibliografia
- Władysław Szafer, Stanisław Kulczyński: Rośliny polskie. Warszawa: PWN, 1953.
