Fentanyl

Fentanyl
Nazewnictwo
Nomenklatura systematyczna (IUPAC) N-fenylo-N-[1-(2-fenyloetylo)piperydyn-4-ylo]propanoamid
Ogólne informacje
Wzór sumaryczny	C22H28N2O
Masa molowa	336,47 g/mol
SMILES CCC(=O)N(C1CCN(CC1)CCC2=CC=CC=C2)C3=CC=CC=C3
Identyfikacja
Numer CAS	437-38-7
PubChem	3345
DrugBank	APRD00347
Właściwości Temperatura topnienia 87,5 °C
Niebezpieczeństwa MSDS Zewnętrzne dane MSDS Europejska klasyfikacja substancji Zagrożenia wg MSDS Silnie toksyczny (T+) Zwroty R R26/27/28, R42/43 Zwroty S S36/37/39, S45 NFPA 704 0 4 0   Numer RTECS UE5600000 Dawka śmiertelna LD50 3,1 mg/kg (szczur), 0,03 mg/kg (małpa)
Jeżeli nie podano inaczej, dane dotyczą stanu standardowego (25 °C, 1000 hPa)
Klasyfikacja
ATC	N01AH01, N02AB03
Legalność w Polsce	środek odurzający grupy I-N
Stosowanie w ciąży	kategoria C
Farmakokinetyka Okres półtrwania 3–12 h Wiązanie z białkami osocza i tkanek 80–85% Metabolizm Wątroba, głównie przez CYP3A4 Wydalanie w moczu
Uwagi terapeutyczne Drogi podawania przez plastry, doustnie, dożylnie, domięśniowo, pod język

Fentanyl – organiczny związek chemiczny, pochodna piperydyny; syntetyczny środek przeciwbólowy i anestezjologiczny (anestetyk) . Jest agonistą receptorów opioidowych. Pobudza wytwarzanie serotoniny, zmniejsza stężenie endorfin w osoczu. Ma bezpośredni wpływ na ośrodkowy układ nerwowy (OUN).

Historia

Po raz pierwszy zsyntetyzowany w Belgii pod koniec lat 50. XX wieku, a wprowadzony do lecznictwa w latach 60.

Analogi

Znane jest 12 analogów fentanylu. Wszystkie wykazują podobne właściwości. Najbardziej znane z nich to: alfentanil, sufentanil, remifentanil i karfentanil.

Działanie

Fentanyl jest bardzo silnym lekiem przeciwbólowym i anestezjologicznym z grupy agonistów receptorów opioidowych (silny agonista receptora μ i słaby δ i κ). Działa natychmiast po podaniu dożylnym (szczyt po ok. 2 minut), ale dosyć krótko (20-30 minut), natomiast przy podaniu doustnym działanie rozpoczyna się po ok. 30-60min. i utrzymuje się do 6 godzin. W małych dawkach wywołuje efekty podobne do innych opioidów: znieczulenie, senność, zanik lęku. Duże dawki stosowane w anestezjologii (najczęściej podawane pacjentom przed zabiegami operacyjnymi) wywołują silne objawy ze strony układu nerwowego.

Występują przede wszystkim:

• halucynacje wzrokowe.
• omamy czuciowe.
• silne złudzenia przestrzenne związane z zanikaniem impulsów nerwowych.
• zanik lęku.
• znieczulenie fizyczno*psychiczne.
• odmienne stany świadomości związane z zaburzeniami pracy mózgu (zwłaszcza podwzgórza).

Przy przedawkowaniu powoduje zgon przez depresję układu oddechowego (uduszenie). Ma niewielki wpływ na układ krążenia. Wykazuje wszystkie typowe dla opioidów działania ośrodkowe. Działanie przeciwbólowe fentanylu jest związane z odcięciem pacjenta od świata zewnętrznego i skupienie jego uwagi na odbiorze sygnałów z podświadomości przy czym występuje tzw. sen na jawie. Dokładne dawki graniczne fentanylu powodujące śpiączkę oraz śmierć nie są obecnie znane. Przy zanikaniu działania fentanylu można odczuwać stany rozdrażnienia, lęku oraz paranoi psychotycznej objawiającej się urojeniami.

Stosowane dawki:

Lizaki Actiq 400 mcg

W medycynie używany w formie tabletek, roztworu do iniekcji oraz plastrów 12, 25, 50, 100 µg/h (plastry zaczynają działać po około 15 godzinach od przyklejenia i wtedy dopiero odpowiednia dawka dostaje się do krwi) i ampułek 100 i 500 µg do iniekcji.

Inną formą podawania fentanylu są lizaki (Actiq firmy Cephalon) w których znajduje się cytrynian fentanylu w dawkach od 200 do 1600 µg. Lizaki są produkowane w sześciu dawkach i oznaczone kolorami:

• Actiq 200 µg – szary
• Actiq 400 µg – niebieski
• Actiq 600 µg – pomarańczowy
• Actiq 800 µg – purpurowy
• Actiq 1200 µg – zielony
• Actiq 1600 µg – burgund.

Dawki te wydają się bardzo duże, lecz biodostępność leku przy wchłanianiu przez błonę śluzową ust i po połknięciu nie jest całkowita – wynosi około 33%. Generyczną wersję Actiq wprowadził pod koniec września 2006 roku Barr Pharmaceuticals, Inc. Lizaki z fentanylem znalazły zastosowanie w taktyce czerwonej (ratowanie rannych na polu walki) w Armii USA.

Właściwości farmakokinetyczne

W 84% wiąże się z białkami osocza. Metabolizowany jest głównie w wątrobie (około 90% – N-dealkilacja, utlenianie), metabolity wydalane z moczem, około 10% wydalane w postaci niezmienionej a około 75% podanej dawki jest usuwane z organizmu w ciągu 24 h.

Zastosowanie

Plastry z fentanylem w dawce 50µg/h

Zastosowania fentanylu:

• w postaci iniekcji dożylnych wodorocytrynianu fentanylu – w leczeniu bólu ostrego (np. zawał mięśnia sercowego, ból pooperacyjny),
• w postaci plastrów (system transdermalny) w leczeniu bólu przewlekłego (np. ból nowotworowy),
• w anestezjologii w czasie znieczulenia oraz w premedykacji.

Obecnie około 70% operacji w USA przeprowadzanych jest z użyciem fentanylu. Jest także stosowany na oddziałach intensywnej terapii w celu uzyskania analgosedacji. Preparaty fentanylu stosuje się również w znieczuleniach przewodowych np. zewnątrzoponowych czy podpajęczynówkowych.

Fentanyl może działać uzależniająco i z tego względu jego obrót i stosowanie podlega takim samym przepisom jak innych narkotycznych leków przeciwbólowych. Przewlekłe stosowanie fentanylu powoduje wystąpienie tolerancji farmakologicznej.

Przeciwwskazania

Nie należy stosować fentanylu w przypadku nadwrażliwości na lek, a także podczas jednoczesnego leczenia inhibitorami MAO. Jeśli chory nie jest wentylowany mechanicznie może wystąpić depresja oddechowa i choroby zaporowe płuc. Należy zachować ostrożność u pacjentów z przewlekłą niewydolnością oddechową, miastenią, niedoczynnością tarczycy, ciężkim upośledzeniem czynności wątroby jak również u pacjentów z astmą (z uwagi na możliwość wystąpienia skurczu oskrzeli). Fentanyl nie może być zastosowany przy operacjach cesarskiego cięcia do czasu wydobycia płodu. Fentanyl przechodzi do mleka matki.

Działania niepożądane

Depresja ośrodka oddechowego, czasami nudności, wymioty, bradykardia, hipotonia, wyjątkowo skurcz oskrzeli. Po dużych dawkach obserwuje się niewielką sztywność mięśni klatki piersiowej, co może utrudniać sztuczną wentylację.

Interakcje

Nasila działanie leków wpływających depresyjnie na ośrodkowy układ nerwowy i ketaminy. Alkohol nasila działania niepożądane. Czyści antagoniści receptora opioidowego (np. nalokson) znoszą działanie fentanylu przez wypieranie go z receptorów.

Pozamedyczne zastosowania fentanylu

Właściwości bojowe

Istnieją podejrzenia, że fentanyl i być może jego pochodne (3-metylofentanyl) są stosowane przez rosyjskie siły specjalne Specnaz. Według agencji informacyjnych władze rosyjskie potwierdziły użycie tych gazów 26.10.2002 w Moskwie w akcji odbijania zakładników przetrzymywanych w teatrze na Dubrowce. W trakcie tej akcji zginęło około 100 osób. Już po zakończeniu akcji zmarło następne kilkadziesiąt osób. Według władz Rosji przyczyną śmierci nie był sam gaz, lecz osłabienie zakładników.

Właściwości narkotyczne

Fentanyl i jego pochodne są produkowane na niewielką skalę nielegalnie. Fentanyl używany jest jako substytut heroiny. W celach rekreacyjnych przeważnie jest palony, wstrzykiwany lub zażywany doustnie, fentanyl wchłania się przez błony śluzowe jamy ustnej. Fentanyl ma niską temperaturę parowania, około 40 °C. Rozprowadzany jest w formie proszku i roztworu, który podgrzewa się, nie dotykając go ogniem i wdycha opary. Ten sposób zażywania niesie za sobą najmniejsze ryzyko śmierci. Fentanyl jest niezwykle niebezpiecznym narkotykiem ze względu na ograniczoną możliwość dawkowania. Przedawkowanie fentanylu powoduje depresję ośrodka oddechowego, co prowadzi do śmierci w mechanizmie uduszenia. Fentanyl powoduje błogostan, znieczulenie, przyjemne otępienie, rozluźnienie mięśni, "rozleniwienie", senność, delikatną euforię, poza tym posiada charakterystyczne dla innych opioidów działanie powodujące odsunięcie wszelkich problemów, uczucie że "zło zniknęło". W większych dawkach powoduje senność nie do pokonania oraz wymioty. Sny w trakcie odurzenia fentanylem są niezwykle realistyczne, w niektórych przypadkach są to sny świadome (LD). Właściwości te sprawiają, że jest to niezwykle silnie uzależniająca substancja. Fentanyl może powodować uzależnienie fizjologiczne.

Przypisy

Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.