Fundacjonalizm

Uwagi historyczne

Używana tu terminologia jest nowa, pojawiła się po II wojnie światowej, a nawet w latach 70. Mianem fundacjonalistyczne określa się różne stanowiska w dziejach filozofii, lecz wzorcowym (podręcznikowym) fundacjonalistą jest Kartezjusz. Zaznaczyć należy, że są współczesne interpretacje fundacjonalistyczne oraz takie, które mówią w innym sensie o fundacjonalizmie – np. św. Tomasz z Akwinu lub epistemologie średniowieczne.

Fundacjonalizm Kartezjusza

Fundacjonalizm R. Descartes’a polega na supozycji (założeniu), że jest możliwe oparcie całości wiedzy ludzkiej na pewnym niepowątpiewalnym fundamencie. Widzimy, że wiedza ma podstawę. A samo oparcie na fundamencie (podstawie) nie polegało na wyprowadzeniu (wydedukowania) całej wiedzy ludzkiej z cogito (z myślenia). Chodzi o to, że: cogito (fakt myślenia) jest dane w sposób prosty, jasny i wyraźny. Wszystko co jest tak dane, jest akceptowane jako posiadające walor wiedzy ludzkiej, która jest dobra, rzetelna i oparta na pewnym fundamencie. Kryterium stanowi tu jasność i wyraźność. W tym wszystkim nie chodziło Kartezjuszowi tylko o metafizykę (podstawy dla filozofii), ale przede wszystkim o inne ukazanie wiedzy ludzkiej (dla nich znaleźć fundament) . Kartezjusz prowadził rozważania w kontekście zagadnienia sceptycyzmu. Poszukiwał tego co pewne (jego sceptycyzm metodyczny to nie stanowisko, lecz metoda rozważań). Jeżeli wiedza nie ma fundamentu niepowątpiewalnego (czyli pewnego), to wówczas nie dysponujemy wiedzą, nie ma wiedzy.

Fundacjonalizm współczesny

Stanowisko to twierdzi, że wiedza ludzka potrzebuje fundamentu i ten fundament można znaleźć. Dobrze ukazuje to metafora budowy: jest fundament i na nim stawiamy nadbudowę (reszta wiedzy). Całość wiedzy więc, stanowi i fundament i nadbudowa. Co jest w fundamencie tej budowy? Fundament wg fundacjonalistów stanowią: zdania, przekonania, sądy, którym przysługuje wyróżniony charakter epistemiczny. Co wyróżnia te zdania, sądy i przekonania?

Wyróżniają je pewne cechy :

• zdania, sądy, przekonania są niepowątpiewalne,
• zdania, sądy, przekonania są niekorygowalne,
• zdania, sądy, przekonania są niefalsyfikowalne,
• zdania, sądy, przekonania mają charakter zdań samouzasadniających się,
• zdania, sądy, przekonania są oczywiste (samooczywiste).

Wszystkie inne zdania, sądy, przekonania należące w różny sposób do wiedzy ludzkiej dadzą się wg fundacjonalistów w jakiś sposób wyprowadzić z tych zdań bazowych, za pomocą: dedukcji (mocna wersja fundacjonalizmu), albo także w inny sposób (słaba wersja fundacjonalizmu).

Fundacjonalista maksymalistyczny (mocna wersja) musi więc:

• pokazać, że istnieją zdania bazowe niepowątpiewalne,
• pokazać, że reszta wiedzy da się z nich wyprowadzić w jakiś sposób,
• uprawomocnić, uzasadnić sposoby derywacji bądź przez dedukcję, bądź probabilizmem.

Rodzaje wiedzy w fundacjonalizmie

Jako idea epistemologiczna fundacjonalizm inaczej podchodzi do wiedzy empirycznej a inaczej do apriorycznej, ponieważ:

• inaczej wyglądają zdania bazowe w obliczu wiedzy empirycznej (zdania bazowe mają tu charakter obserwacyjny: widzę niebieskie niebo) a inaczej w obliczu wiedzy apriorycznej (zdania bazowe mają charakter logiczno-matematyczny, tzn. terminy pierwotne i aksjomaty),
• inaczej wygląda uzasadnienie zdań w wiedzy empirycznej (uzasadnieniem jest doświadczenie zmysłowe, jeśli braknie fundamentu niepowątpiewalnego – to nie ma wiedzy – sceptyk) a inaczej w apriorycznej (uzasadnieniem jest tu intuicja intelektualna).

Fundacjonalizm mieszany

Stanowisko to powstało z połączenia fundacjonalizmu i koherencjonizmu. Sam podział na fundacjonalizm i koherencjonizm jest trochę sztuczny. Problem tego stanowiska polega na tym, że:

• jeżeli nie (przyjmujemy) fundacjonalizm(u) to (pozostaje do przyjęcia tylko) sceptycyzm,
• dyskutuje się na temat zdań bazowych a nie uzasadnień, tzn. koncentruje się na tym czy w ogóle są takie zdania niepowątpiewalne, a jeśli są, to co z tego wynika dla wiedzy, czy wiedza jest od nich zależna.

Zasadniczo są dwa stanowiska w kwestii wiedzy: fundacjonalizm i sceptycyzm. Fundacjonalizm mieszany jest jakby próbą uzgodnienia tych dwóch: rasowego fundacjonalizmu i sceptycyzmu, tzn. jest trzecią drogą nazywaną koherencjonizmem. Sami fundacjonaliści uważają koherencjonizm za formę ukrytego sceptycyzmu. Sceptycy nie bardzo się zajmują koherencjonizmem, gdyż za jedynie godnego przeciwnika uważają fundacjonalizm , który twierdzi, że są rzeczy (zdania) niepowątpiewalne.