Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Głaz narzutowy, eratyk, narzutniak (z łac. errare – błądzić) – fragment skały litej, przyniesiony przez lądolód.
Obszary północnej i środkowej Polski pokryte są utworami polodowcowym – składają się na nie głazy, żwirowiska, piaski, mułki, różne gliny i iły. Obok całkowicie zwietrzałych skał moreny zawierają też materiał grubszy – zaokrąglone bryły i wielkie bloki często o objętości wielu metrów sześciennych. Część z nich uległa zniszczeniu, jednak te utworzone ze skał odporniejszych zachowały się do naszych czasów.
Podobne utwory znajdują się na obszarze Niemiec, północnej Francji, Wielkiej Brytanii, Kanady, północnej części Stanów Zjednoczonych, czyli wszędzie tam, gdzie dotarł plejstoceński lądalód. Eratyki spotyka się również na obszarach, które były pokryte przez lodowce górskie.
Głazy narzutowe są różnie zachowanym, wyselekcjonowanym materiałem skalnym o dużej wytrzymałości i odporności na działanie czynników klimatycznych. Zbudowane są przeważnie z granitów, amfibolitów, gnejsów, migmatytów, porfirów, kwarcytów.
Głazy narzutowe są zbierane na polach oraz eksploatowane z moren kamienistych np. okolic Suwałk.
Niekiedy pojęcie eratyk jest utożsamiane również z bliskim pojęciem porwak lodowcowy, które jednak dotyczy skał plastycznych lub sypkich o znacznych wymiarach. Głazy narzutowe często są też składnikami większej kry lodowcowej (porwaka lodowcowego).
Spis treści |
Niektóre głazy narzutowe przyniesione przez lodowiec do Polski ze Skandynawii mają status pomników przyrody nieożywionej.
Największym głazem narzutowym na świecie jest prawdopodobnie głaz Lewiatan w Parku Narodowym Mt. Buffalo w Australii, w stanie Wiktoria o wymiarach 33 x 21 x 12 m. Z występowania olbrzymich głazów znane są też: masyw Erongo w Namibii oraz płaskowyż Serra da Estrela w Portugalii[1]. Największym głazem narzutowym Europy jest prawdopodobnie głaz Ehalkivi (est. blask słońca) na bałtyckim wybrzeżu Estonii, granit pegmatytowy o obwodzie ok. 50 m i objętości ok. 980 m³. Wybrzeże Estonii jest w ogóle największym skupieniem głazów w Europie: do największych należą głazy Majakiwi (ok. 570 m³ objętości) w Parku Narodowym Lahemaa, Kabelikivi k. Tallinna (57 m obwodu, ok. 780 m³ objętości) oraz skupienie głazów - Głazowisko Helmersena na wyspie Hiuma[2].
Największym w Polsce głazem narzutowym jest Trygław (zwany też Tychowskim Głazem) w mieście Tychowo, zaś drugim co do wielkości jest Głaz Mszczonowski w Zawadach. Znane są inne jak: Wydrzy Głaz w jeziorze Czajczym na Pojezierzu Wolińskim, Głaz Królewski w Zalewie Kamieńskim koło Wyspy Chrząszczewskiej, Kamień świętego Wojciecha w Leosi nad Wdą i głaz "Tempelburg" koło Czaplinka. W Borkowie znajduje się cmentarzysko z grobami megalitycznymi, a w Grzybnicy kamienne kręgi.
Przykłady:
