Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
| GAZ-21 / M-21 Wołga | |
 |
|
| Producent | GAZ |
| Okres produkcji | 1956–1970 |
| Miejsce produkcji |  ZSRR |
| Poprzednik | GAZ-M20 Pobieda |
| Następca | GAZ-24 Wołga |
| Dane techniczne | |
| Segment | E |
| Typy nadwozia | 4-drzwiowy sedan |
| Silniki | R4 2,5 l – 70, 75, 80 lub 85 KM |
| Skrzynia biegów | 3-biegowa manualna 3-biegowa automatyczna |
| Rodzaj napędu | silnik z przodu, napęd tylny |
| Długość | 4810 mm |
| Szerokość | 1800 mm |
| Wysokość | 1620 mm |
| Rozstaw osi | 2700 mm |
| Masa własna | 1460 kg |
| Poj. zbiornika paliwa | 60 l |
| Liczba miejsc | 5 |
| Dane dodatkowe | |
| Pokrewne | GAZ-22 (kombi) |
| Konkurencja | Tatra 603 |
 Multimedia w Wikimedia Commons |
|
GAZ-21 Wołga, początkowo M-21 Wołga – samochód osobowy klasy średniej wyższej, produkowany w radzieckich zakładach GAZ w Gorkim w latach 1956–1970. Był to pierwszy model Wołgi. Oprócz sedana GAZ-21, produkowano też kombi GAZ-22 i specjalną wersję wzmocnioną, GAZ-23. Był to jedyny samochód średniej klasy produkowany w tym okresie w ZSRR, powszechnie używany jako samochód służbowy dla funkcjonariuszy państwowych w krajach bloku wschodniego, w tym Polsce.
Spis treści |
GAZ M-21 Wołga był następcą wprowadzonego do produkcji tuż po wojnie samochodu M-20 Pobieda, będącego od początku konstrukcją mało nowoczesną. Prace nad nowocześniejszym samochodem rozpoczęto w zakładach GAZ w 1951 roku, jeszcze pod kierunkiem głównego konstruktora, Andrieja Lipharta (zdjętego z tego stanowiska pod zarzutem "kosmopolityzmu" w 1952)[1]. Dla ułatwienia zachowano ten sam rozstaw osi (2700 mm) co w M-20, nowy samochód otrzymał, zgodnie z założeniami, obszerniejsze wnętrze i większy bagażnik. Dzięki panoramicznym szybom z przodu i tyłu (po raz pierwszy w radzieckim samochodzie[2]), wnętrze było jaśniejsze i bardziej przeszklone[1]. Pod względem mechanicznym, samochód miał być wyposażony w nowy, mocniejszy silnik górnozaworowy, cichszy hipoidalny tylny most oraz, po raz pierwszy w ZSRR, automatyczną skrzynię biegów. Jednostka napędowa wykonana przy użyciu stopów aluminium była przy tym lżejsza[1]. Wiodącym konstruktorem samochodów osobowych GAZ był wówczas Władimir Sołowiow, mimo to projekt Wołgi powierzono młodemu inżynierowi Aleksandrowi Niewzorowowi[1]. Projektantem nadwozia o modnej i dynamicznej linii był Lew Jeriemiejew[2]. Trzystopniową automatyczną skrzynię biegów wzorowano na amerykańskim Fordzie Mainline[1]. Trzy prototypy samochodu zbudowano w marcu i kwietniu 1955, po czym prowadzono ich próby drogowe na Krymie, porównując je z samochodami zagranicznymi, a w czerwcu dostarczono je do Moskwy. W lipcu tego roku, po zmianie stylistyki przedniej części, samochód został zaakceptowany do produkcji przez komisję państwową pod przewodnictwem ministra obrony marszałka Żukowa[1].
Uruchomienie produkcji Wołgi zajęło więcej czasu niż planowano, gdyż silnik i tylny most nie były jeszcze gotowe do produkcji oraz nie wytwarzano jeszcze w ZSRR specjalnego oleju do przekładni automatycznej. Do lata 1956 roku wyprodukowano tylko dwa egzemplarze przedseryjne[3]. W celu wypełnienia planu, opracowano zubożoną pod względem mechanicznym wersję przejściową i 10 października 1956 (wkrótce przed rocznicą rewolucji październikowej), z taśmy zjechały pierwsze trzy egzemplarze seryjne. Produkcja na większą skalę ruszyła jednak dopiero na początku 1957 roku[3].
Do 1970 roku zbudowano ogółem 639 478 Wołg pierwszego modelu[3] (wraz z wersją kombi). Wyróżnia się trzy główne serie samochodu, różniące się przede wszystkim stylistyką przedniego pasa nadwozia.
Pierwsza seria Wołgi M-21 odróżniała się zewnętrznie od prototypów i późniejszych serii chromowanymi poziomymi żebrami na atrapie chłodnicy, podobnymi do ówczesnej amerykańskiej mody samochodowej. Elementem wyróżniającym jej stylizację był chromowany medalion z wypukłą pięcioramienną gwiazdą pośrodku atrapy (przód samochodu uzyskał taką formę dopiero w lipcu 1955, na polecenie marszałka Żukowa)[3]. Chromowane elementy oraz często stosowane do początku lat 60. dwukolorowe malowanie podkreślały dynamiczną stylistykę nadwozia[4]. Na masce umieszczono figurkę skaczącego jelenia – symbolu miasta Gorki[5]; jeleń był także na plakietce z przodu maski i na kierownicy. W skład wyposażenia standardowego Wołgi wchodził radioodbiornik A-18 Zakładów Muromskich na fale długie i średnie, zegar na desce rozdzielczej po stronie pasażera oraz elektryczna zapalniczka[6].
Bazowym modelem miał być M-21, wyposażony w nowy silnik górnozaworowy o pojemności 2445 cm³ i mocy maksymalnej 70 KM oraz automatyczną transmisję hydromechaniczną, z trzystopniową przekładnią planetarną. Prędkość maksymalna tej wersji wynosiła 125 km/h[2]. Towarzyszyła jej rzadko spotykana wersja eksportowa M-21Je z silnikiem wzmocnionym do 80 KM[7]. Samochodów z automatyczną przekładnią wyprodukowano jednak niewiele – około 700, a ich użytkownicy borykali się z problemami z serwisowaniem przekładni i zaopatrzeniem w olej do nich. Część z nich była później przerabiana na mechaniczne skrzynie biegów[8].
Pierwsze produkowane Wołgi należały do przejściowych wersji M-21B i G, wyposażonych w ulepszone podzespoły mechaniczne Pobiedy. Miały one silnik dolnozaworowy o pojemności zwiększonej z 2112 do 2432 cm³ i mocy z 52 do 65 KM (drogą zwiększenia średnicy cylindrów), mechaniczną trzystopniową skrzynię biegów i stary tylny most[2][8]. Prędkość maksymalna wynosiła 120 km/h[2]. M-21B była przewidziana specjalnie do zastosowania jako taksówka i produkowano ją z racji prostszej konstrukcji aż do końca 1958 roku, natomiast jej odpowiednikiem na ogólny rynek była wersja M-21G, produkowana do lipca 1957 (ok. 1100)[8][7].
Od czerwca 1957 roku podstawowym modelem produkcyjnym stał się M-21W, z nowym górnozaworowym silnikiem i hipoidalnym tylnym mostem (adaptowanym z GAZ-12 ZIM[7]), lecz z mechaniczną skrzynią biegów[8]. Powstawała także taksówka M-21A oraz wersja eksportowa z silnikiem wzmocnionym do 80 KM (o większym stopniu sprężania) M-21D[7]. Prędkość maksymalna dla podstawowej wersji wynosiła 130 km/h[2]. Od listopada 1958 roku stopniowo wprowadzano w produkcji na modelach przejściowych zmiany stylistyczne zapowiadające drugą serię Wołgi: przede wszystkim chromowane ozdoby i gwiazdę zastąpiła tłoczona kratownica z pionowymi otworami[8]. Nową stylizację zaprezentowano w kwietniu 1958 na Wystawie Światowej w Brukseli. Łącznie do listopada 1958 zbudowano ok. 32 000 samochodów pierwszej serii, z gwiazdą[8].
Wołgi drugiej serii były produkowane od 1959 roku i różniły się przede wszystkim stylizacją. Atrapę chłodnicy stanowiła prostsza w produkcji tłoczona blaszana kratownica z 16 pionowymi podłużnymi otworami z zaokrąglonymi końcami, zbliżona do zastosowanej pierwotnie na prototypach, lakierowana na kolor nadwozia lub chromowana w bogatszych wersjach. Powodem zmiany była chęć zwiększenia szans eksportowych samochodu na rynkach zachodnich, gdyż pierwszy model Wołgi nie cieszył się powodzeniem z powodu radzieckiej symboliki – gwiazdy, kojarzonej z komunizmem i Armią Czerwoną[9]. Zmieniła się przez to także forma kierunkowskazów pod reflektorami oraz przedniego zderzaka, w dalszym ciągu wyposażonego w kły. Zachowano natomiast figurkę jelenia z przodu maski. Zmiany wprowadzano stopniowo od listopada 1958, a od wiosny 1959 roku produkowano już samochody z kompletem zmian[7]. Ostateczny model otrzymał także spryskiwacze przedniej szyby (wcześniej ich nie było), a blaszana deska przyrządów została pokryta sztuczną skórą, co zmniejszyło liczbę odblasków[6]. Zmieniły się też inne detale, jak tylny plafon oświetlenia tablicy z uchwytem otwierania bagażnika (w niewielkim stopniu), ponadto dodano popielniczkę dla pasażerów z tyłu (na oparciu przedniej kanapy) oraz światła odblaskowe na tylnych lampach[10]. Wersje lepiej wykończone otrzymały chromowaną obsadę przedniej i tylnej szyby. Z drobnych ulepszeń mechanicznych, w 1960 Wołga otrzymała wydajniejszy gaźnik, a w 1961 hydrauliczne amortyzatory teleskopowe zamiast dźwigniowych[9].
Głównym modelem produkcyjnym był M-21I, wyposażony w silnik i podzespoły jak M-21W[11]. Oprócz tego produkowano model eksportowy z 80-konnym silnikiem M-21K oraz taksówkę z uproszczonym wyposażeniem wnętrza, pod dotychczasowym oznaczeniem M-21A[11]. Łącznie zbudowano ok. 140 000 samochodów drugiej serii[11].
Na początku lat 60. prowadzono już prace nad całkowicie nowym modelem GAZ-24 Wołga, lecz jako rozwiązanie przejściowe, dla podtrzymania zmniejszającego się eksportu do krajów zachodnich, rozpoczęto w kwietniu 1962 roku produkcję przestylizowanego modelu dotychczasowej Wołgi M-21[12]. Równocześnie do sedana dołączyła wersja kombi – GAZ M-22, także opracowana przede wszystkim z myślą o eksporcie na rynki zachodnie. Trzecia seria stała się najliczniejszą wersją pierwszego modelu Wołgi, wyprodukowaną w ilości ponad dwukrotnie większej, niż poprzednie - 468 036 (łącznie z GAZ-22)[13]. Podstawowa wersja sedana otrzymała oznaczenie GAZ-M21Ł, a po niewielkiej modernizacji w 1965 roku – GAZ-21R (dopiero od 1962 w nazwie samochodu M-21 oficjalnie pojawił się skrót nazwy zakładów, a od 1965 roku zrezygnowano w ogóle z litery "M", oznaczającej "Mołotowiec" (fabryka GAZ nosiła do 1957 roku imię Mołotowa)[14][15].
Unowocześnioną stylistykę opracowano pod kierownictwem projektanta nadwozia Lwa Jeremiejewa. Przede wszystkim samochód otrzymał nową atrapę chłodnicy, z 37 wąskich chromowanych pionowych pasków, wygiętych na zewnątrz, w chromowanej ramie[16]. Usunięto figurkę skaczącego jelenia i chromowany wzdłużny pasek pośrodku maski, zmieniono też formę plakietki firmowej na masce. Zmodyfikowano przednie kierunkowskazy, zachodzące teraz na boki nadwozia oraz tylne lampy[16]. Na bokach przednich błotników pojawiły się stylizowane napisy Волга (Wołga)[17]. Uproszczono formę zderzaków pozbawiając je kłów. Uchwyt do otwierania bagażnika wraz z lampką podświetlania tablicy rejestracyjnej otrzymał formę stylizowanej mewy, będącej także symbolem miasta Gorki. Wersje z luksusowym wykończeniem otrzymały wystające chromowane paski na górnej krawędzi przednich i tylnych błotników. Użyto chromowanych ozdób na dolnej krawędzi drzwi w miejsce aluminiowych[16]. Ulepszeniom podlegało też wnętrze, wprowadzono wygodniejszą rozkładaną przednią kanapę oraz zastosowano syntetyczne materiały obiciowe[14]. Deska przyrządów nie zmieniła się natomiast w znaczącym stopniu. Bardziej ergonomiczna stała się natomiast wyciągana dźwignia hamulca ręcznego pod deską przyrządów[14]. Dalsze drobne zmiany wprowadzono w 1965 roku, dotyczące m.in. formy ozdób na drzwiach oraz ulepszonego systemu ogrzewania[16].
Oprócz zmian stylistycznych, model z 1962 roku otrzymał silniki o mocy podniesionej o 5 KM dzięki przekonstruowaniu tłoków i zwiększeniu stopnia sprężania z 6,6 do 6,7 (bazowy silnik o mocy 75 KM) oraz z 7,15 do 7,65 (eksportowy silnik o mocy 85 KM)[12]. Nieco zwiększyło to dynamikę samochodu, który rozpędzał się do 100 km/h szybciej o 2-3 sekundy, a eksportowa wersja osiągała 135 km/h[14]. Wprowadzono też inne drobne ulepszenia, przede wszystkim zastosowano hydrauliczne amortyzatory teleskopowe w zawieszeniu zamiast dźwigniowych. W 1965 wprowadzono dalsze drobne ulepszenia, m.in. zastosowano nowy gaźnik K-124[16].
Ostatni egzemplarz pierwszej generacji Wołgi wyprodukowano 15 lipca 1970 (GAZ-21US)[16].
Oprócz eksportu samochodów na Zachód, od 1960 roku Wołgi były montowane z części przez belgijskiego importera, firmę Scaldia. Przy tym, montowane były w nich silniki diesla Perkins (48 KM), Rover (62 KM) i Indenor-Peugeot (58 KM). Ogółem do 1967 roku zmontowano 166 samochodów Volga-Scaldia[11].
GAZ-23 był specjalną wersją, opracowaną dla potrzeb KGB, wyposażoną w silnik w układzie V8 z samochodu GAZ-13 Czajka o mocy 195 KM[11]. Samochód rozwijał prędkość 170 km/h i rozpędzał się do 100 km/h w czasie 17 sekund[11]. Układ przeniesienia napędu z automatyczną skrzynią biegów przejęto także od Czajki. Dla zapewnienia skrytości działań, samochód nie odróżniał się z zewnątrz od Wołgi M-21.
Około 10 samochodów GAZ-23 wyprodukowano do kwietnia 1962 z nadwoziem drugiej serii Wołgi, a następnie produkowano je do 1970 z nadwoziem trzeciej serii. Łącznie powstały 603 egzemplarze[11].
M-21 Wołga była jedynym samochodem średniej klasy produkowanym w tamtym czasie w ZSRR, plasującym się pomiędzy popularnymi modelami Moskwicza, a luksusowymi limuzynami służbowymi GAZ-13 Czajka nieoferowanymi na rynku prywatnym[18]. Oprócz użytkowników prywatnych, Wołgi były powszechnie spotykane jako samochody służbowe w instytucjach państwowych i organizacjach partii komunistycznej, używane przez funkcjonariuszy niższego i średniego szczebla – typowo w kolorze czarnym[19].
Wołgi w sprzedaży były dostępne od 1 marca 1957 roku, a cena samochodu wynosiła początkowo 17 400 rubli[1]. Mimo wysokiej ceny, popyt na nie przewyższał produkcję i podobnie, jak na inne radzieckie samochody, na zakup Wołgi zwykli obywatele musieli oczekiwać nawet lata w kolejkach[20]. Przydziały na zakup samochodu poza kolejkami były rozdzielane przez zakłady pracy i organizacje społeczne[21]. Wołgi z racji swojego statusu bywały przydzielane zwłaszcza zasłużonym robotnikom lub działaczom komunistycznym, posiadaczom orderów itp.[1] Wskutek tych trudności, cena samochodów używanych na rynku wtórnym przewyższała oficjalną cenę samochodów nowych[21]. Na skutek inflacji i denominacji (w 1961 roku, w stosunku 10:1), oficjalna cena podstawowych wersji Ł i R w latach 60. wynosiła ok. 5500 rubli, lepiej wykończonej wersji S – ok. 6500 rubli[16].
Samochody M-21 Wołga były powszechnie eksportowane do krajów socjalistycznych, w tym do Polski, gdzie były używane zarówno jako samochody prywatne jak i służbowe. Część eksportowano także na rynek prywatny do krajów zachodnich, co było szczególnie istotne dla gospodarki radzieckiej, starającej się uzyskiwać waluty wymienialne[18]. Z uwagi na solidną konstrukcję, stosunkową popularnością cieszyły się w krajach o gorszych drogach, jak Grecja[22]. Specjalnie dla krajów o ruchu lewostronnym, jak Wielka Brytania, Szwecja, Cypr, Indie i Indonezja, opracowano wersje eksportowe M-21P i GAZ-21N oraz ich odmiany. Oprócz umieszczenia stanowiska kierowcy po prawej stronie, różniły się one umieszczeniem dźwigni zmiany biegów w podłodze. Wyprodukowano jednak takich samochodów niewiele – ponad 100[11][13]. Produkowano też wersje eksportowe dla krajów południowych o gorącym klimacie, oznaczane dodatkiem "Ju" (Ю, od jużnyj – południowy) – miały one jedynie niewielkie zmiany, jak wydajniejszą chłodnicę, inne ustawienia termostatu, tapicerkę w jasnych kolorach[13].
Według testu brytyjskiego czasopisma The Motor z 1962, Wołga została oceniona jako staromodny pod niektórymi względami i nieekscytujący, lecz duży, wytrzymały, bardzo wygodny, oferujący dużo miejsca i cichy przy średnich prędkościach samochód, przypominający z wyglądu poprzednią generację samochodów amerykańskich. Cena modelu M-21K na brytyjskim rynku wynosiła poniżej 920 funtów szterlingów, a z kierownicą po prawej stronie – 1080 funtów[22].
Cechą charakterystyczną dla radzieckiego przemysłu samochodowego była produkcja wersji samochodów osobowych od razu przystosowanych do użytku jako taksówka, używanych przez państwowe przedsiębiorstwa taksówkowe. W przypadku Wołgi M-21 początkowo były to odmiany M-21B (przejściowa z silnikiem dolnozaworowym) i M-21A (pierwszej i drugiej serii)[7], a następnie M-21T (trzeciej serii). Wyróżniały się one malowaniem w kolorze zazwyczaj szarym, z paskami w formie czarnych szachownic. Oprócz wyposażenia w taksometr, miewały one uboższe wykończenie. M-21T otrzymał w 1963 r. indywidualne fotele dla kierowcy i pasażera z przodu, przy tym prawy fotel mógł się rozkładać w celu uzyskania równej przestrzeni bagażowej[13].
Wołgi używane były na niewielką skalę także w sporcie samochodowym. W 1958 roku Wołgi zdobyły pierwsze trzy miejsca w rajdowych mistrzostwach ZSRR. Używane były też w innych krajach, np. z fińskimi załogami w Rajdzie 1000 Jezior[8].
Stylizację Wołg M-21 pierwszej serii określano popularnie jako "gwiazda", drugiej serii: "paszcza rekina", a trzeciej: "fiszbiny" (kitowyj us, dosłownie: "wielorybi wąs")[7][16].
W nawiasach pisownia cyrylicą. Główne źródła:[11][7][13]
GAZ M-21 Wołga drugiej serii w dwukolorowym malowaniu
Wołga trzeciej serii w barwach czechosłowackiej policji
