Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
_1910.png&filetimestamp=20110101115457)
Galicja Wschodnia – to określenie używane po 1850 roku (w okresie zaboru austriackiego) dla wschodnich terenów Królestwa Galicji i Lodomerii ze Lwowem, Stanisławowem, Tarnopolem, Przemyślem, Sanokiem i Krosnem[1][2]. Stolicą tego regionu był Lwów.
Spis treści |
W marcu 1849 od Galicji odłączono, wcześniej do niej należącą, Bukowinę, tworząc nowy kraj koronny - Księstwo Bukowiny. Ostatecznie granice Galicji ustalono na kongresie wiedeńskim, natomiast krajem koronnym Galicja stała się od 1849. W 1850 przeprowadzono rozdział jurysdykcji sądowej (sądu apelacyjnego II instancji) na dwa okręgi z siedzibami we Lwowie i Krakowie. Do tego podziału dostosowano podział izb adwokackich, notarialnych, lekarskich, aptekarskich, handlowych i przemysłowych. Stało się to podstawą późniejszego wydzielenia Galicji Zachodniej i Wschodniej. Sądowi apelacyjnemu we Lwowie podlegało 10 okręgów sądowych: Kołomyja, Tarnopol, Stanisławów, Brzeżany, Złoczów, Stryj, Lwów, Sambor, Przemyśl i Sanok. Obszar jurysdykcji sądu apelacyjnego we Lwowie (czyli generalnie Galicji Wschodniej) wynosił 55 300 km², i był zamieszkały przez 5 337 000 osób (1910).
Przy wprowadzaniu podziału administracyjnego i sądowego, władze austriackie nie kierowały się zasadami historycznymi, lecz narodowościowymi. Linia podziału była również uważana za granicę etnograficzną pomiędzy polską i ukraińską częścią Galicji[3].
W 1902 Galicja Wschodnia liczyła 50 powiatów (a w nich 3734 gminy i 3488 obszarów dworskich) i miasto wydzielone Lwów. W Galicji w latach 1857, 1880, 1890, 1900 i 1910 przeprowadzono spisy ludności, w oparciu o dwa kryteria - wyznanie i język (nie pytano o narodowość). Ponieważ Żydzi (nie mogąc zadeklarować jidisz, który nie był uznany za język, lecz za gwarę języka niemieckiego) deklarowali zwykle znajomość języka polskiego, stąd można ich odnaleźć jedynie według wyznania. Przyjmuje się, że w 1910 w Galicji Wschodniej mieszkało 3 791 tysięcy Rusinów (71,1%), 770 tysięcy Polaków (14,4%), 660 tysięcy Żydów (12,4%), 65 tysięcy Niemców/Austriaków (1,2%). Według wyznania było to 61,7% grekokatolików, 25,3% rzymskich katolików, 12,4% Żydów. W miastach przeważali zdecydowanie Polacy i Żydzi, na wsi - Ukraińcy. Na co dzień posługiwanie się językiem ruskim zadeklarowało blisko 59% ankietowanych, językiem polskim - prawie 40%.[4].
Porównując spisy z lat 1857 i 1900, można zauważyć, że stopniowo postępował przyrost ludności polskiej. Działo się to poprzez napływ ludności polskiej z Galicji Zachodniej do rozparcelowywanych majątków, sprowadzanie polskich pracowników do administracji i szkolnictwa, jak również na skutek procesu asymilacyjnego Ukraińców (szczególnie inteligencji)[5].
1 listopada 1918 roku, wobec rozpadu monarchii austrowęgierskiej politycy ukraińscy proklamowali we Lwowie Zachodnioukraińską Republikę Ludową, która w oparciu o oddziały ukraińskie z armii Austro-Węgier objęła w listopadzie 1918 pod kontrolę zbrojną całe terytorium Galicji Wschodniej. Polska ludność Lwowa, dążąc do przywrócenia przedrozbiorowego stanu historycznego i przyłączenia miasta do odradzającego się państwa polskiego rozpoczęła już tego samego dnia (1 listopada) zbrojne przeciwdziałanie, które przekształciło się w regularną wojnę polsko-ukraińską, zakończoną w sierpniu 1919 wyparciem przez Wojsko Polskie oddziałów Armii Halickiej za Zbrucz, a tym samym upadkiem de facto ukraińskiej kontroli zbrojnej nad Galicją Wschodnią i rozpadem rządu ZURL. W umowie warszawskiej w kwietniu 1920 rząd Ukraińskiej Republiki Ludowej Symona Petlury, uznając Zbrucz za granicę polsko-ukraińską, uznał przynależność Galicji Wschodniej do Polski. W czasie wojny polsko-bolszewickiej, w lipcu 1920 Armia Czerwona prowadziła ofensywę na Lwów, czasowo okupując część Galicji Wschodniej i ustanawiając marionetkową Galicyjską Socjalistyczną Republikę Rad z siedzibą władz w Tarnopolu. W walkach z Armią Czerwoną w Galicji uczestniczyły siły sojuszniczej Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej, broniąc pod dowództwem gen Omelianowycza-Pawlenki linii Dniestru. W traktacie ryskim granicę między Polską a Ukraińską SRR na odcinku galicyjskim ustalono na Zbruczu, co wobec nieuznawania Rosji sowieckiej i USRR na forum międzynarodowym[6] miało jedynie charakter dwustronny (wyrzeczenia się pretensji sowieckich do Galicji Wschodniej).
W II Rzeczypospolitej od nazwy Galicja Wschodnia stopniowo odchodzono na rzecz określenia - Małopolska Wschodnia[7][8][9][10]. Były to, ogólnie, tereny z przewagą ludności ukraińskiej na wsiach oraz polskiej i żydowskiej w miastach.
26 września 1922 Sejm uchwalił ustawę O zasadach powszechnego samorządu wojewódzkiego, a w szczególności województwa lwowskiego, tarnopolskiego i stanisławowskiego, w której m.in. dla każdego wymienionego województwa ustalono sejmik złożony z dwóch izb: polskiej i ruskiej, przy mianowaniu urzędników (i obsadzaniu innych posad) nakazano obok kwalifikacji urzędowej uwzględniać narodowość kandydatów, tak aby skład urzędów wydziałów wojewódzkich odpowiadał rzeczywistym potrzebom narodowościowym, zakazano na terytorium tych województw prowadzenia przez Państwo i jednostki samorządowe kolonizacji, proklamowano przyszłe utworzenie przez Sejm Rzeczypospolitej Polskiej autonomicznego uniwersytetu ruskiego finansowanego ze Skarbu Państwa polskiego, zarządzono aby ustawy wojewódzkie i wszelkie ogłoszenia urzędowe publikowano zarówno w języku polskim jak i języku ruskim w dzienniku urzędowym województwa. Do kompetencji sejmików miały należeć sprawy szkolnictwa, religii, budownictwa, rolnictwa, przemysłu i handlu[11]. Ustawa ta nie została wprowadzona w życie.
14 marca 1923 Rada Ambasadorów, korzystając z uprawnień przyznanych przez wielkie mocarstwa w art. 87 traktatu wersalskiego oraz art. 94 Traktatu z Saint-Germain, podjęła uchwałę o zatwierdzeniu wschodnich granice Polski i uznała polską suwerenność nad Galicją Wschodnią. Odpowiedni protokół - aneks do traktatu wersalskiego podpisano następnego dnia - 15 marca. W związku z tym do Polski powróciła znaczna część ukraińskiej emigracji politycznej, zlikwidowano również obozy internowania dla żołnierzy URL.
W wyniku agresji Niemiec i ZSRR na Polskę we wrześniu 1939 r., po okupacji całości terytorium II Rzeczypospolitej przez Wehrmacht i Armię Czerwoną i ustaleniu w dniu 28 września 1939 r. w pakcie o granicach i przyjaźni pomiędzy III Rzeszą a ZSRR granicy niemiecko-sowieckiej na okupowanym terytorium Polski, tereny województw tarnopolskiego i stanisławowskiego, oraz wschodnia część województwa lwowskiego z miastem Lwowem znalazły się pod okupacją ZSRR. Aby uzasadnić aneksję okupowanych terenów Polski, Sowieci przeprowadzili 22 października 1939 r. w atmosferze terroru fikcyjne wybory do lokalnego Zgromadzenia Ludowego. 27 października Zgromadzenie Ludowe Zachodniej Ukrainy ogłosiło włączenie obszaru Galicji Wschodniej w skład Ukraińskiej SSR, co potwierdziło Prezydium Rady Najwyższej 1 listopada 1939 r.[12].
Po ataku Niemiec na ZSRR, od lipca 1941 roku terytorium byłej Galicji Wschodniej w całości okupowały Niemcy. 16 lipca 1941 roku w niemieckiej Kwaterze Głównej odbyła się narada pod przewodnictwem Adolfa Hitlera, z udziałem Hermanna Göringa, Alfreda Rosenberga, Wilhelma Keitla, Hansa Lammersa i Martina Bormanna. Na naradzie Hitler poinformował, że postanowił przyłączyć tereny byłej Galicji Wschodniej do Generalnego Gubernatorstwa, rezygnując z planu utworzenia państwa ukraińskiego (nacjonaliści ukraińscy z Małopolski Wschodniej byli przed II wojną światową wspierani szkoleniowo i materialnie przez władze III Rzeszy). Na naradzie ustalono również podział administracyjny okupowanych terytoriów ZSRR[13]. Wschodnią Małopolskę włączono w skład Generalnego Gubernatorstwa w sierpniu 1941 roku na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 1 sierpnia 1941 pod nazwą Dystrykt Galicja.
W lipcu 1944 całe terytorium Galicji Wschodniej znalazło się ponownie pod okupacją sowiecką[14]. Po konferencji jałtańskiej (4–11 lutego 1945), wyłoniony w konsekwencji jej ustaleń Tymczasowy Rząd Jedności Narodowej podpisał 16 sierpnia 1945 umowę z ZSRR, uznając nieco zmodyfikowaną linię Curzona za wschodnią granicę Polski, w oparciu o porozumienie o granicy zawarte pomiędzy PKWN i rządem ZSRR 27 lipca 1944. W konsekwencji umowy Lwów i wschodnią część województwa lwowskiego, a także całe województwo stanisławowskie i tarnopolskie włączono do Ukraińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej. Po stronie polskiej z obszaru Galicji Wsch. pozostały jedynie tereny Pogórza Przemyskiego, okolice Jarosławia, Przemyśla i Sanoka.
Ludność polska z tego regionu została wysiedlona w większości na tereny Dolnego Śląska, a na jej miejsce osiedlono ludność ukraińską z wschodnich terenów Ukrainy, oraz wysiedloną z terenu Polski.
Na podstawie umowy z ZSRR o zmianie granic z 15 lutego 1951 r. Polska utraciła wchodzący w skład Małopolski Wschodniej (po 1945 w województwie lubelskim) żyzny, bogaty w substancję zabytkową i posiadający złoża węgla obszar o powierzchni 480 km² na pograniczu Wołynia z miastami Sokal, Bełz i Krystynopol, w zamian otrzymała ubogie górskie tereny obwodu drohobyckiego z ówczesną wioską Ustrzyki Dolne.
