Gramatyka języka angielskiego

Gramatyka języka angielskiego – zestaw zasad opisujących użycie języka angielskiego.

Podobnie jak w przypadku większości innych języków, w angielskim można wydzielić dwie główne grupy gramatyk – deskryptywną i preskryptywną. Gramatyka deskryptywna (opisowa) opisuje reguły używane powszechnie przez osoby używające danego języka, a gramatyka preskryptywna opisuje istniejący już zbiór przyjętych zasad w danym języku.

Szyk zdania

Angielski jest językiem SVO co znaczy, że na początku zdania stoi podmiot, po nim orzeczenie, a na końcu dopełnienie. Na przykład:

• I am going to the cinema.
• You do it wrong.
• He ate an orange.
• I have been to London.

Czasowniki

W języku angielskim występuje szesnaście czasów, niemniej wśród językoznawców nie ma pełnej zgody co do tego, czy każdą z podanych wyżej konstrukcji uważać za samodzielny czas. Niektórzy wyróżniają w angielszczyźnie jedynie czas przeszły i teraźniejszy (ze względu na istnienie w nich prostych form czasownika), pozostałe zaś czasy uważają za aspekty tych dwóch czasów.

Tryb oznajmujący - Indicative

Present simple

W języku angielskim czas teraźniejszy prosty. Operatorem zdania jest czasownik do, w 3. osobie liczby pojedynczej przyjmujący formę does. Czas ten używany jest do wyrażania:

• czynności wielokrotnie powtarzanych w teraźniejszości (I play football every week.)
• stanów i uczuć (I feel sick.)
• prawd ogólnych (The Earth rotates around its orbit).
• czynności i wydarzeń przyszłych, zaplanowanych, niezależnych od mówiącego (My train leaves at ten o'clock, tomorrow.)
• w okresie warunkowym I (zob. niżej)

Budowa

• Zdania oznajmujące tworzy się za pomocą podstawowej formy czasownika głównego (w 3 os. lp. z końcówką -s/-es/): I play football every week. (Gram w piłkę nożną każego tygodnia.) He plays tennis every day. (On codziennie gra w tenisa). Czasami ze względów emfatycznych możliwe jest użycie w zdaniu twierdzącym czasownika do: I am sure, you don't learn English. Oh, I do learn English! (Jestem pewien, że nie uczysz się angielskiego. Ależ owszem, uczę się angielskiego!).

Szyk zdania oznajmującego: Podmiot + (operator do celów emfat.) + czasownik główny + reszta zdania.

• Zdania pytające tworzy się za pomocą czasownika posiłkowego do (w 3 os. lp. z końcówką -s/-es/): Do you speak English? (Czy mówisz po angielsku). Does he learn German? (Czy on się uczy niemieckiego?). itp. Np.: Why do you play tennis every day? (Dlaczego codziennie grasz w tenisa?)

Szyk zdania pytającego: (zaimek pytający) + operator + podmiot + czasownik główny w formie podst. + reszta zdania

• Zdania przeczące tworzy się za pomocą czasownika głównego z operatorem do i przeczeniem not: I don't (=do not) play football every week. (Nie gram w piłkę nożną każdego tygodnia.)

Szyk zdania przeczącego: Podmiot + przeczenie (operator + "not") + czasownik + reszta zdania.

Czasownik "to be"

Czasownik to be ("być") posiada nieregularną odmianę:

Osoba	Liczba pojedyncza	Liczba mnoga
1.	I am	we are
2.	you are	you are
3.	he, she, it is	they are

Czasownik ten nie tworzy również form z czasownikiem posiłkowym do. W zdaniu przeczącym stawia się przeczenie bezpośrednio przy czasowniku głównym formie osobowej. W zdaniu pytającym następuje przestawienie podmiotu i orzeczenia. Na przykład: I am not French. ("Nie jestem Frencuzem"). Are you there? ("Jesteś tam?"). Who are you? (Kim jesteś?).

Present perfect

Czas teraźniejszy dokonany, przez Polaków uznawany za czas przeszły (w każdym z licznych zastosowań łączy elementy przeszłości i teraźniejszości), tworzony za pomocą operatora have (przyjmującego w trzeciej osobie l.p. formę has) w połączeniu z imiesłowem biernym czasownika głównego. Np. I have listened. Czas ten wyraża:

• Czynność dokonaną w nieokreślonej przeszłości, raz, lub wielokrotnie, np. I have seen her. – "Widziałem ją." (wydarzyło się to w przeszłości, lecz nie ma znaczenia – kiedy, mogło to mieć miejsce raz, lub kilkakrotnie)
• Czynność wykonaną w przeszłości, której skutki są odczuwalne w chwili obecnej. Np. I have seen that movie. – Widziałem (już) ten film (więc np. znam jego treść i mogę go opowiedzieć).
• Stan, który rozpoczął się w przeszłości i trwa do chwili obecnej, być może będzie trwał nadal. Takie zdania po polsku wyrażamy czasem teraźniejszym, np. She has known Mike for three years. – "Ona zna Mike'a od trzech lat ".

Present continuous

Czas teraźniejszy ciągły, w tym czasie operatorem zdania jest czasownik to be. Używany do wyrażenia:

• Czynności prawdziwej w chwili mówienia, jednak nie odczuwanej jako rutynowa czy wielokrotnie powtarzana, np. I am listening to the radio = Słucham radia (w tej chwili). Ale też: They are building a house across the street. = Budują dom po drugiej stronie ulicy (niekoniecznie w tej chwili, ale budowa jest w toku).
• Czynności przyszłej, zaplanowanej, zależnej od woli mówiącego: np. We're seeing a film tonight – Dziś wieczorem będziemy oglądali film.

Present perfect continuous

Czas teraźniejszy dokonany ciągły – tworzony za pomocą operatora have (przyjmujące w 3 os. lp. formę has) oraz formy imiesłowu biernego czasownika be (been) w połączeniu z formą gerund czasownika głównego: np. I have been listening. Używany do wyrażenia czynności, która rozpoczęła się w przeszłości, jest nadal wykonywana i być może będzie wykonywana nadal, np.: I have been listening to music for 4 hours – "słuchałem muzyki przez 4 godziny".

Past simple

Czas przeszły prosty, operatorem zdania jest czasownik do użyty w formie did, zdania oznajmujące tworzy się przez użycie czasownika głównego w formie czasu przeszłego. Np. I heard = Słyszałem. Ale: Did you hear? = Słyszałeś? Używany:

• Do wyrażenia czynności przeszłej wykonanej w ściśle określonym czasie, np. I came back at ten o'clock yesterday. = Wróciłem wczoraj o dziesiątej.
• Do wyrażenia czynności przeszłej zakończonej, bez skutków w teraźniejszości.
• W opisach sekwencji wydarzeń przeszłych: I woke up, got up and left. And suddenly, I spotted him in the crowd. = Obudziłem się, wstałem i wyszedłem. I nagle dostrzegłem go w tłumie. Również: When he came, I gave him some money. = Kiedy przyszedł, dałem mu trochę pieniędzy.
• Czynności przeszłej krótkotrwałej i jednorazowej, przerywającej inną czynność w przeszłości: The telephone rang, when I was watching TV = Telefon zadzwonił, kiedy oglądałem telewizję.
• W mowie zależnej (zob. niżej) w miejsce Present Simple.
• W okresie warunkowym II (zob. niżej).

Past perfect

Czas zaprzeszły – tworzy się za pomocą czasownika posiłkowego have w czasie past simple oraz imiesłowu biernego czasownika głównego, np. "I had listened". Używany do wyrażenia:

• Czynności wykonanej w przeszłości przed inną czynnością przeszłą: When they came to see me, I had already left. = Kiedy przyszli się ze mną zobaczyć, ja już wyszedłem (już mnie nie było).
• W mowie zależnej (zob. niżej) w miejsce czasów Past Simple i Present Perfect.
• W okresie warunkowym III (zob. niżej).

Past continuous

Czas przeszły ciągły, tworzony za pomocą operatora to be w czasie Past Simple (was, were) i czasownika głównego w formie gerund, np. I was listening. Używany:

• Do wyrażenia czynności przeszłej będącej tłem dla innej czynności przeszłej. Np. The war was raging around us, when we saw each other last time. = Wojna szalała wokół, kiedy widzieliśmy się po raz ostatni.
• Do wyrażenia czynności przeszłej, długotrwałej, przerwanej przez inną. Np. I was watching TV when the telephone rang. = Oglądałem telewizję, kiedy zadzwonił telefon.
• Do wyrażenia czynności przeszłej wykonywanej w określonym czasie dla podkreślenia jej długotrwałości. Np.: They were talking in a loud voice all over the night and I couldn't sleep. = Rozmawiali głośno przez całą noc i nie mogłem spać.
• Do wyrażenia czynności wykonywanych równolegle przez pewien czas w przeszłości. Np.: John was playing football while she was doing her homework. = John grał w piłkę, podczas gdy ona odrabiała pracę domową.
• W mowie zależnej w miejsce czasu Present Continuous.

Past perfect continuous

Czas zaprzeszły ciągły, tworzy się za pomocą operatora have w formie had, imiesłowu biernego czasownika be (been) oraz formy gerund czasownika głównego: I had been listening. Używany:

• Do wyrażenia czynności przeszłej wykonywanej od jakiegoś czasu przed inną czynnością przeszłą. Np. : They had been reading a book (for some time), when John entered the room.' = Od jakiegoś czasu czytali książkę, kiedy John wszedł do pokoju.
• W mowie zależnej w miejsce czasów Past Continuous i Present Perfect Continuous.

Future simple

Czas przyszły prosty, tworzony za pomocą operatora will lub shall i formy podstawowej czasownika głównego. Wyraża:

• spontaniczną decyzję o czynności przyszłej: Oh, I can see you've forgotten your pen. I will lend you mine. = Ach, widzę, że zapomniałeś pióra. Pożyczę ci swoje.
• czynność przyszłą, niezależną od woli mówiącego, niezaplanowaną i nierozpoczętą. Np.: I am sure, he will come. = Jestem pewien, że przyjdzie (ale nie mam na to wpływu, ani też nie ma oznak zaplanowania lub rozpoczęcia akcji), por. He's going to come. = Przyjdzie (bo już wyszedł z domu, a więc rozpoczął czynność przychodzenia, albo podjął już decyzję o przyjściu).
• w okresie warunkowym I (zob. niżej).

Future continuous

Czas przyszły ciągły, jest tworzony za pomocą operatora will/shall, czasownika be i formy gerund czasownika głównego. Używany do określenia czynności która jeszcze się nie rozpoczęła i będzie trwała przez pewien czas, czyli nie będzie to np. pojedyncze, szybkie zdarzenia (np. otwarcie drzwi) ale coś co zajmie pewną ilość czasu, np. "I shall/will be listening" – "będę słuchał".

Future perfect

Czas przyszły dokonany, tworzony za pomocą operatora will lub shall oraz formy podstawowej czasownika have i imiesłowu biernego czasownika głównego: I will have listened.. Używany:

• Do wyrażenia czynności zakończonej w przyszłości przed jakąś inną czynnością, np. "I will know the tune next week because I will have listened to it" – "za tydzień się już nauczę tej piosenki, bo ją wcześniej wysłucham".
• Do wyrażenia czynności zakończonej w przyszłości przed określonym momentem, np. The USA will have sent humans to Mars by 2015 = USA wyślą człowieka na Marsa do roku 2015.

Future perfect continuous

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Future in the past simple

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Future in the past continuous

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Future in the past perfect

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Future in the past perfect continuous

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Tryb rozkazujący - Imperative

W najczęściej używanej drugiej osoby liczby pojedynczej i mnogiej tryb rozkazujący jest tożsamy z bezokolicznikiem (bez wyróżnika to) W pozostałych osobach używa się czasownika let, zaimka w formie dopełnienia i bezokolicznika. Przeczymy używając dla drugiej osoby formy don't a dla pozostałych partykuły not. Poniżej podano odmianę czasownika "go" ("iść") w trybie rozkazującym.

let me go            let us (let's) go
go                   go
let him/her go       let them go

Pewne znaczenie trybu rozkazującego przejawia czasownik shall, w przeszłości służący głównie do wyrażania rozkazów. a obecnie będący obecnie w zaniku, zwłaszcza poza Anglią. Służy on do budowy czasu przyszłego, ale również tzw. coloured future – przyszłości w aspekcie modalnym – występuje wtedy (w przeciwieństwie do czasu przyszłego) we wszystkich osobach.

I shall read         we shall read
you shall read       you shall read
he/she shall read    they shall read

Często stosowany jest w oficjalnych rozkazach, upomnieniach itp., np.

• Each employee shall obey the Health and Safety rules (każdy pracownik musi przestrzegać przepisów BHP)

W mowie potocznej rzadko stosowany, często w żartobliwym kontekście:

• You shall listen – masz słuchać

Tradycyjnie z czasownikiem shall łączy się tekst dziesięciu przykazań

• Thou shalt not kill (w wersji współczesnej You shall not kill) – nie zabijaj.

Tryb łączący - Subjunctive

Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Strony czasownika

W języku angielskim występują trzy strony: czynna, bierna i zwrotna.

Strona bierna

Oznacza, że czynność jest wykonywana na podmiocie. Zasadniczą różnicą między angielskim i większością języków jest to, że podmiotem w zdaniu w stronie biernej może stać się również dopełnienie dalsze:

• She was given a chance – dano jej szansę.

Strona bierna nie może być utworzona w czasach z rodziny Perfect Continuous.

Strona zwrotna

Oznacza wykonywanie czynności przez podmiot na samym sobie. Używa się do tego celu partykuły o konstrukcji zaimek w formie dopełnienia + self w liczbie pojedynczej lub selves w liczbie mnogiej

myself	ourselves
yourself	yourselves
himself herself itself	themselves

Jest to jedyny przypadek w języku, gdy druga osoba liczby pojedynczej różni się od liczby mnogiej. Strona zwrotna nie występuje w relacjach wzajemnych (reciprocal). Używa się wtedy each other, w l. mn one another.

• They washed themselves – umyli się (każdy siebie)
• They washed each other – umyli się (wzajemnie)

Imiesłowy

W języku angielskim używane są trzy rodzaje imiesłowów (participle):

1. present participle (imperfect participle, imiesłów czasu teraźniejszego), tworzony przez dodanie sufiksu -ing do czasownika (tworząc formę identyczną z gerundem ale różniącą się użyciem),
2. past participle (imiesłów przeszły), zazwyczaj tworzony tak samo jak czasowniki w past tense, szczególnie w przypadku czasowników kończących się na -ed
3. perfect participle (imiesłów przeszły dokonany), tworzony z członu having oraz formy past participle

Przykłady imiesłowów to:

• talk – talking, talked (forma regularna), having talked
• do – doing i done (forma nieregularna), having done
• say – saying i said (forma nieregularna), having said
• eat – eating i eaten (forma nieregularna), having eaten

Można powiedzieć, że pierwszy z wymienionych imiesłowów odpowiada polskim imiesłowom przymiotnikowemu czynnemu (robiący) i przysłówkowemu współczesnemu (robiąc), drugi – imiesłowowi przymiotnikowemu biernemu ([z]robiony), trzeci – imiesłowowi przysłówkowemu uprzedniemu (zrobiwszy).

Verbing

Verbification (verbing) (od słowa "verb" – czasownik) to charakterystyczna cechą języka angielskiego którą jest możliwość tworzenia czasowników z rzeczowników, przymiotników i innych części mowy. Zazwyczaj słowa takie tworzy się poprzez dodanie afiksu w rodzaju ize, ify lub en do danego słowa lub po prostu używając danego nie-czasownika jako czasownik. Najprostszym przykładem jest już samo słowo "verbing" które powstało od słowa "verb" czasownik. Verbification jest bardzo często używane w sposób żartobliwy czy slangowy ale jest to także przyjęty i naturalny proces w angielskim i wiele z naturalnie używanych czasowników powstało w taki sposób, przykładami mogą być takie słowa jak "access" – początkowa forma tego słowa to rzeczownik (gain access to the file), używane jest teraz także jako czasownik (ccess the file); czy "host" – znaczące "gospodarz" ale także "ugościć".

Tego typu neologizmy są często używane żartobliwie, np. beer me ("podaj mi piwo", rzeczownik "beer" jest tu użyty jako czasownik).

Jednym z najbardziej znanych przykładów verbing jest wypowiedź Calvina, jednej z postaci popularnego komiksu Calvin and Hobbes który mówi, że "Verbing weirds language" (dosłownie – "czasownikowanie udziwacznia język") – w tym, zamierzonym zapewne przez autora, przypadku słowo verb (rzeczownik) zostało najpierw zmienione na czasownik, zaś następnie na formę rzeczownika gerund.

Przedimek

W języku angielskim rozróżniamy trzy rodzaje przedimków:

• a/an – nieokreślone;
• the – określony;
• zerowy.

a/an – przedimki nieokreślone

W języku angielskim przedimek nieokreślony występuje w dwóch formach:

• a – gdy dany wyraz wymawiamy rozpoczynając go spółgłoską, np.: a cat ([jakiś] kot); a room (pokój) itp. Stosujemy go również, gdy wymawiamy dany wyraz zaczynając od spółgłoski lub półsamogłoski, chociaż piszemy go rozpoczynając samogłoską w polskim rozumieniu (w języku polskim zapis literowy wyrazu odpowiada najczęściej głoskom), np.: a university (wymawiamy juni...).
• an – stosujemy, gdy dany wyraz wymawiamy zaczynając od samogłoski, np.: an article, an orange, an hour (wymawiamy auɘ)

Zastosowanie

Przedimków a/an używamy wyłącznie przed rzeczownikiem policzalnym w liczbie pojedynczej,

• Gdy mówimy o danej rzeczy lub osobie po raz pierwszy – pozostaje ona dla rozmówcy bliżej nieokreślona.
• Stosujemy je szczególnie często po czasowniku to be (być) – mówiąc o reprezentowaniu jakiejś większej kategorii (ktoś/coś jest kimś/czymś).
• Używamy ich także zamiennie ze słowem one, np.: an hour/one hour [godzina], ale three hours' (bez a/an!). Szczególnie przed określeniami ilości lub liczby używa się a/an zamiast one, np.: a half [jedna druga, połowa]; a couple [para, dwa], a dozen [tuzin].
• Dzięki przedimkom tym możemy również określić miarę bądź częstotliwość. a/an oznacza wtedy tyle co per [na, przez], np.:

once a day [raz dziennie, raz na dzień];

twice a month [dwa razy w miesiącu, na miesiąc];

two times a year [dwa razy do roku, rocznie].

An apple a day [(jedno) jabłko dziennie].

the – przedimek określony

Przedimek określony the jest najpopularniejszym słowem angielskim. Stosuje się go do określenia czegoś, co w danej sytuacji jest jednoznaczne, o czym była mowa wcześniej. Gdy więc mówi się o czymś/kimś po raz pierwszy, rzeczownik ten poprzedzony jest nieokreślonym a/an. Jeżeli jednak wspomina się o czymś/kimś znowu, zamiast nieokreślonego a/an należy użyć the. Np.:

He sold a house. [(on)Sprzedał (jakiś)dom.]

It was quite silly to sell the house now, but he did it. (To było trochę głupie sprzedawać (ten) dom teraz, ale sprzedał go.)

(Zauważmy, że z obu zdań nie wynika, że to był jego dom. W pierwszym zdaniu mamy informacje o tym, że pewien dom został sprzedany, a w drugim mowa, że głupio było sprzedać dom, o którym mowa w zdaniu pierwszym.)

Zastosowanie

• gdy mowa o rzeczy wspomnianej wcześniej;
• w sytuacji, kiedy mowa o konkretnej rzeczy (chociaż wspomniano o niej po raz pierwszy), np.:

Don't the roses look lovely? (Czy te róże nie wyglądają uroczo? → mowa o konkretnych różach)

Excuse me, which way is the center? (Przepraszam, w którą stronę jest centrum? → chodzi o centrum danego miasta)

• kiedy powszechnie wiadomo, o jaką rzecz chodzi, np.:

The Earth moves round the Sun. [Ziemia kręci się wokół Słońca.] (Nie ma innej Ziemi ani innego Słońca. Porównaj też The Beatles etc.)

• kiedy rzeczownik opisany jest dodatkowymi słowami, które wskazują na konkretną rzecz, np.:

The bicycle John bought last week has been stolen. [Rower, który John kupił w zeszłym tygodniu, został skradziony.]

• gdy mowa o rzeczy, która generalnie była już wspomniana (która jest składnikiem rzeczy wspomnianej), np.:

It's a fine bicycle, but the brakes don't work. [Rower jest w porządku, ale (jego) hamulce nie działają.]

• jeśli mówimy o rzeczach, które są jedyne, np.:

This is the only pair of gloves I have. [To jest jedyna para rękawiczek jaką mam.] (uwaga na "an only child" = jedynak; "the only child" = jedyne dziecko /w jakimś miejscu, w jakiejś sytuacji, w jakiejś grupie itp./)

• mówiąc o mediach generalnie: the theatre, the press, the radio, the internet, itp.

Przedimek zerowy

W niektórych sytuacjach mówimy o tzw. przedimku zerowym. Mamy do czynienia z jego "występowaniem" (przed rzeczownikiem fizycznie nie znajduje się wtedy nic) w przypadku liczby mnogiej i nazw własnych. Istnieją tu jednak liczne wyjątki.

Przymiotniki i przysłówki

Przymiotniki (adjective ) służą do określania cech rzeczowników, a przysłówki (adverb) służą do określania cech czasowników, przymiotników i innych przysłówków. W zdaniach przymiotniki poprzedzają rzeczowniki, a przysłówki mogą występować przed lub po czasownikach. W języku angielskim można stworzyć przysłówek z przymiotnika – dodanie sufiksu -ly zmienia przymiotnik w przysłówek (co czasem pociąga za sobą także zmianę kolejności wyrazów w zdaniu). Niekiedy jednak w funkcji przysłówka może zostać użyty przymiotnik także i bez tej końcówki, a dodanie jej zupełnie zmienia znaczenie wyrazu, np. hard = "ciężki" albo "ciężko" i hardly = "ledwo".

W mowie potocznej można czasami spotkać się z przykładami nieprawidłowego użycia tych form:

1. I feel bad – źle się czuję
2. I feel badly – mam upośledzony zmysł dotyku

To drugie zdanie jest niepoprawne jako, że w rzeczywistości osoba mówiące te słowa ma na myśli to, że "czuje się źle", a nie że "ma zły dotyk".

Innym częstym błędem jest pomylenia znaczeń słów well i good jako przymiotnika, a well jako przysłówka:

1. I feel good – jestem w dobrym nastroju
2. I feel well (przymiotnik) – jestem zdrowy
3. I did well (przysłówek) – dobrze mi się coś udało

Stopniowanie przymiotnika i przysłówka

Przymiotniki i przysłówki mogą się stopniować. Stopniowanie przysłówka wygląda identycznie jak stopniowanie przymiotnika. W języku angielskim występuje stopniowanie:

• proste - stopień wyższy to stopień równy z dodaną końcówką -er, stopień najwyższy zaś tworzy się, dodając do stopnia równego końcówkę -est oraz przedimek określony the, np. fast - faster - the fastest (szybki - szybszy - najszybszy),
• złożone - stopień wyższy tworzy się przez dodanie wyrazu more przed przymiotnikiem w stopniu równym, a najwyższy poprzez umieszczenie wyrażenia the most przed formą podstawową (stopniem równym) przymiotnika. Ten rodzaj stopniowania dotyczy przymiotników i przysłówków mających ponad dwie sylaby, np. important - more important - the most important (ważny - ważniejszy - najważniejszy),
• nieregularne - przymiotniki stopniujące się nieregularnie to m. in. bad, good, itp.

Stopniowanie nieregularne powyższych przymiotników:

• bad - worse - the worst (zły - gorszy - najgorszy),
• good - better - the best (dobry - lepszy - najlepszy)

Uwaga. Nie stopniują się przymiotniki i przysłówki nazywające stałą cechę (kolor, materiał itp.), np. yellow - żółty, wooden - drewniany.