Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Grody Czerwieńskie (Ziemia czerwieńska) (niem. Rotburgenland, ukr. Червенські городи, węg. Vörösföldnek) – powszechnie przyjęta w historiografii nazwa ziem stanowiących w X i XI wieku przedmiot rywalizacji polsko-ruskiej.
Grody te wspomniane są w źródłach („Powieść doroczna”[1]) jako teren zamieszkały przez lechickie plemię Lędzian. Zdobyte w 981 r. wraz z Przemyślem przez księcia kijowskiego Włodzimierza Wielkiego, zostały w 1018 r. odzyskane przez Bolesława Chrobrego w czasie wyprawy kijowskiej, by znów w 1031 stać się łupem Jarosława Mądrego. Po wysiedleniu większości polskiej ludności i rutenizacji pozostałej, ziemie te określano mianem Rusi Czerwonej.
Spis treści |
Najdawniejsza przynależność „grodów czerwieńskich” w historiografii nie jest do końca dziś ustalona. Według Nestora tereny nad Sanem i Wisłą w pierwszej połowie IX wieku zamieszkiwali Radymicze, po czym przemieścili się w rejon położony między Dnieprem, Desną a Sożem. W 885 roku przyłączeni do Rusi Kijowskiej przez księcia ruskiego Olega. Według Nestora, Radymicze oraz Wiatycze mieli „pochodzić od Lachów i być Lachami”[2][3][4]. Źródłem mającym tu największą wagę jest zapiska Powieści Dorocznej pod rokiem 981[5];
Co w polskim tłumaczeniu brzmi następująco[6];
W skład państwa Mieszka I wchodziły ziemie nad Sanem i Bugiem obejmujące Grody Czerwieńskie. Zamieszkali na tym terenie Lędzianie stanowili zaporę przed parciem Rusi na zachód. Świadczy o tym system obronny Lędzian, skierowany w kierunku południowo-wschodnim, w którym kluczową rolę odgrywał Czerwień (obecnie Czermno) i Bełz oraz zaplecze gospodarcze położone na zachodnim brzegu Huczwy[7].
Wykorzystując zerwanie sojuszu polsko-czeskiego i najazd Ottona II na Polskę w 979 roku., książę kijowski Włodzimierz Wielki w 981 roku zagarnął cały obszar zamieszkany przez Lędzian[7].
W czasie wyprawy kijowskiej w 1018 odbił je Bolesław Chrobry, jednak już w 1030 wareskie wojska Rurykowiczów zagarnęły Bełz, a w następnym roku Jarosław Mądry przy udziale Haralda III inne grody Lachów[8] aż po San. Z tego samego roku pochodzi ostatnia wzmianka o Grodach Czerwieńskich:
Duża część ludności polsko-lędziańskiej została przesiedlona do Kijowa, miało to ułatwić administrację kolonistom z Rusi. Od tego czasu ziemie te miały charakter mieszanego pogranicza polsko-ruskiego.
Tereny te w XIII wieku najbliżsi sąsiedzi – Polacy i Węgrzy, zaczęli określać Rusią Czerwoną[9], prawdopodobnie ze względu na ówczesną przynależność administracyjną do Rusi. Przy czym sama Ruś Czerwona obszarem swym zakreślała znacznie większy teren niż Grody Czerwieńskie, obejmujący również „część Beskidu aż po krawędzie Wołynia[10].
Rusko-mongolskie panowanie zakończyło się w XIV wieku, gdy król Kazimierz III Wielki, prawem spadkobierstwa (po bezpotomnej śmierci Bolesława Jerzego II), włączył te ziemie ponownie do Polski[7]. Od tego czasu nieprzerwanie obszar Grodów Czerwieńskich znajdował się w I Rzeczypospolitej, aż do I rozbioru Polski, kiedy to znalazł się w zaborze austriackim. Ponowny powrót w granice Polski był możliwy dopiero po odzyskaniu przez nią niepodległości po 1918 roku. W czerwcu 1919 roku mocarstwa zachodnie, zajmując stanowisko chwiejne i niezdecydowane co do wschodnich granic odrodzonej Rzeczypospolitej, początkowo przyznały Polsce 25-letni mandat nad ziemią czerwieńską. Pierwszym państwem, które uznało polskie władztwo nad tymi ziemiami była Ukraińska Republika Ludowa kierowana przez Symona Petlurę (kwiecień 1920), drugim państwem była Rosja, która uznała ziemie wschodnie II RP na mocy traktatu ryskiego w marcu 1921. Mocarstwa zachodnie wschodnią granicę II Rzeczypospolitej uznały ostatecznie dopiero w 1923 roku[11].
Terytorialnie „grody” uważa się raz za rozległy kraj, który powierzchnią odpowiadać miał przyszłej Rusi Czerwonej lub Halickiej[12]. Innym razem natomiast ogranicza się ich terytorium do samego Czerwienia, który składając się z dwóch grodów, został przedstawiony w źródle za pomocą liczby mnogiej[13].
Najbardziej dziś przeważającym poglądem jest teza uznająca „Grody Czerwieńskie” za obszar całkiem rozległy, bo obejmujący swym zasięgiem w przybliżeniu przyszłą ziemię chełmską, bełską, przemyską, sanocką, wołyńską i inne pobliskie ziemie[14]. Niektórzy badacze zaliczają jeszcze do „grodów” Brześć[15]. Z takim zasięgiem „grodów czerwieńskich” spotkamy się w dużej ilości opracowań popularnonaukowych i naukowych, które traktują „grody” jako praterytorium wyżej wspomnianej Rusi Czerwonej[16].
Mniej prawdopodobnym jest wniosek, uznający tylko przyszłą ziemię chełmską za pierwotne terytorium „grodów”[17]. Dla poparcia tej tezy wyzyskuje się informacje źródłowe jak i znaleziska archeologiczne. Niektórzy archeolodzy, biorąc za przykład odnajdywane w Czermnie przedmioty, ocenili oddziaływanie grodu tam się onegdaj znajdującego na bardzo małe, bo sięgające co najwyżej 40 km[18]. Najnowsze badania wykopalisk obalają tę tezę[19]. Natomiast źródła – nie określając dokładnych granic „grodów czerwieńskich” – mówią przynajmniej tyle, że nie należał do nich pobliski Czerwieniowi Bełz[20]. Dodać należy, że późniejsze notatki wyraźnie rozgraniczają Czerwień od miast wołyńskich i Przemyśla[21].
Jeśli zaś przyjmiemy identyfikację utożsamiającą nestorowy Peremyszl nie z Przemyślem a z Peremylem nad Styrem, to wynika stąd obraz terytorialny Grodów Czerwieńskich jako ziem pomiędzy górnym Styrem a Huczwą.
W zapiskach kronikarzy nie ma żadnych bliższych danych geograficznych nt. grodów. Po 1031 roku natomiast nazwa ta już więcej nie występuje. Powoduje to znaczną trudność jak i dowolność w nauce w wyznaczaniu terytoriów oraz położenia i nazw głównych ośrodków administracyjnych tego obszaru. Grody Czerwieńskie umieszczano: między Przemyślem a Chełmem (J. Lelewel), wzdłuż Dniestru między Przemyślem a Czerwonym Grodem na Podolu (W. Kętrzyński, S. Zakrzewski), między Bugiem a Wieprzem w rejonie Chełma (S. Cercha, W. Semkowicz), w rejonie Czermna nad Huczwą niedaleko grodu Wołyń (S. Chodakowski, M. Kuczyński, A. Poppe, J. Skrzypek i in.), wreszcie ostatnio ponownie między Przemyślem a Brześciem nad Bugiem (J. Mitkowski). Odbiega od nich hipoteza z roku 1970, wiążąca termin z grodami znalezionym w rejonie Przemyśla, szczególnie z grodami nad Wiarem – w Aksmanicach i Nowosiółkach Dydyńskich.
W sprawie przewodniego ośrodka administracyjnego historycy są niemal zgodni, że był nim Czerwień, choć bywają próby uznania Czerwienia za nazwę bliżej nieokreślonego terytorium[22]. Pomimo wszystko zawsze łączy się go z „grodami” z oczywistych względów – ich zbiorcza nazwa pochodzi niewątpliwie od Czerwienia[23].
Dziś przeważa pogląd (potwierdzony przez znaleziska archeologiczne[24] i relacje źródłowe[25]), że dawny Czerwień znajdował się w miejscu wsi Czermno, nieopodal Hrubieszowa. Potwierdzają to ślady położonego na podgrodziu murowanego romańskiego kościoła[26].
Najbardziej miarodajnym przekazem dotyczącym położenia Czerwienia wydaje się zapis w kolejnej kronice ruskiej (tzw. Ipatjewskiej[27]) pod rokiem 1205 o walce Litwinów u wrót Czerwienia. Litwini mieli wojować jednocześnie koło Kumowa, a zastawę wojskową trzymać przy wsi Uchanie. Ten przekaz daje pewność w kwestii położenia Czerwienia w późniejszej ziemi chełmskiej.
Natomiast poglądem już dziś stanowczo odrzuconym są próby lokalizacji Czerwienia w miejscu Czerwonogrodu koło Zaleszczyk[28].
Drugim z Grodów Czerwieńskich o dużym znaczeniu był „Peremyszl”. Uważa się, że ta nazwa oznacza obecny Przemyśl. Istnieje jednak pogląd, że Przemyśl nie stanowił jednolitej jednostki terytorialnej z terenami nad górnym Bugiem. W związku z tym wysuwa się koncepcję, że gród Nestora to Peremyl na górnym Styrem, co pozostaje w zgodzie z „Dokumentem Biskupstwa Praskiego”[29].
Ostatnie odkrycia archeologiczne pokazały, iż kolejnym ważnym grodem był gród Lubacew[30][31].
