Grodzisk Wielkopolski (niem. Grätz) – miasto w woj. wielkopolskim, nad Letnicą (zw. też Rowem Grodziskim), w powiecie grodziskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Grodzisk Wielkopolski. W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.
Wg danych GUS z 31 grudnia 2010, miasto liczyło 13 999 mieszkańców[1]..
- 1257 – Pierwsza wzmianka w dokumencie wystawionym w Modrzu przez księcia Przemysła I, w którym wśród wsi należących do cystersów w Paradyżu wymienia wieś Grodisze[2].
- 1303 – prawa miejskie magdeburskie (nadane zapewne wcześniej przez Przemysła II w 1295-1296 r.).
- 1312-1314 – Stolica dystryktu w Księstwie Żagańskim[3].
- 1306-1314 – istniała mennica książęca, w której wybijano monety - kwartnik z napisem "De Grodis".
- 1339 - wzmiankowany jest Borek z Grodziska, pierwszy znany właściciel z rodu Borków (Wezenborgów).
- 1383-1385 – Miasto i okolica niszczone podczas wojny domowej wielkopolskich rodów Grzymalitów z Nałęczami[4].
- 1404 – miasto posiadało już umocnienia i dwie bramy zw. Suchą i Wodną. Był to prawdopodobnie wał kamienno-drewniano-ziemny, z ostrokołem zrobionym z grubych, zaostrzonych u góry pali, otoczony fosą.
- W XV w. klucz grodziski przeszedł na Nałęczów z Lubosza, z nich pierwszym wymienionym w Grodzisku (1418) jest Niemierza.
- 1424 – Rozwijające się miasto strawił pożar.
- 1426 – Dokumenty wzmiankują kościół pw. św. Jadwigi (zapewne data budowy kościoła gotyckiego na miejscu wcześniejszej budowli, niewykluczone że uszkodzonej podczas pożaru w 1424 roku), oraz nowo powstały kościół pw. św. Ducha wraz ze szpitalem na przedmieściu Wyczółkowo. W uposażeniu szpitala wymieniony jest mielcuch. Wnioskować więc można, że w Grodzisku warzono już wówczas piwo.
- 1444 – najstarsza wzmianka o zaliczeniu miasta do powiatu kościańskiego, należącego do województwa poznańskiego, w tym powiecie pozostawał do 1815 roku[5].
- W połowie XV w. w Grodzisku osiedliła się grupa husytów, emigrantów religijnych z Pilzna[5].
- 1458 – wystawienie 12 zbrojnych na wyprawę malborską, a więc Grodzisk zaliczono do II kategorii miast – średniej wielkości (miastami I kategorii, czyli dużymi, w ówczesnej Rzeczypospolitej były tylko Kraków, Lwów i Poznań)[5].
- 1466 – miasto przeszło w posiadanie rodziny Ostrorogów. Pierwszym z nich jest Stanisław wojewoda poznański, później kaliski[5].
- 1501 – na grodziskim zamku umarł Jan Ostroróg, prawnik i dyplomata, doktor praw obojga. Z tego też roku pochodzi pierwsza wzmianka o istnieniu na północnym przedmieściu kościoła pw. św. Anny.
- 1548-1551 – w mieście osiedliła się nowa grupa emigracyjna braci czeskich wygnanych z Czech przez cesarza Ferdynanda I[6].
- 1563-1593 – ośrodkiem reformacji: kościół parafialny oddano protestantom, działała tu słynna szkoła, w której wykładał Erazm Gliczner, w latach 1572-1573 działa oficyna wydawnicza Jana Glicznera (druga po Szamotułach (1551) drukarnia w Wielkopolsce), a od 1579 do 1581 drukował tu Melchior Nering[6].
- 1593 – na północ od przedmieścia św. Anny powstało tzw. Nowe Miasto[6].
- Najstarsza wzmianka o warzeniu piwa pochodzi z 23 marca 1601 roku.
- 1615 – pożar zniszczył znaczną część miasta[6].
- 1626 – Grodzisk przeszedł w posiadanie rodziny Opalińskich, jego pierwszym właścicielem był Jan wojewoda poznański[6].
- 1689 - pożar zniszczył znaczną część starego miasta[7].
- 1708 - w wyniku "morowego powietrza" zmarło ok. 500 mieszkańców[7].
- 1768 – 16 grudnia pod miastem doszło do starcia grupy konfederatów barskich z Rosjanami. Kilka dni później doszło do większego starcia w czasie, którego oddział konfederatów pod dowództwem Józefa Gogolewskiego zmusił do ucieczki Rosjan[7].
- 1775 - 24 marca zmarł Wojciech Opaliński, ostatni przedstawiciel tego znanego rodu wielkopolskiego.
- 1793 - w wyniku II rozbioru Polski miasto dostaje się pod panowanie pruskie, liczy wówczas 2483 mieszkańców[8] i należy do największych w Wielkopolsce (Poznań 12 538, Kalisz 3 832, Gniezno 3 350, Piła 1611, Wolsztyn 1416, Września 1216, Szamotuły 1120, Śrem 1105, Kościan 1100, Środa Wielkopolska 1009, Konin 780, Turek 443, Nowy Tomyśl 358)[potrzebne źródło].
- 1794 - w sierpniu miasto opanowali Polacy, którzy uzbrojeni w piki i kosy przywiezione wcześniej do klasztoru, wypędzili Prusaków i przyłączyli się do walczących oddziałów insurekcyjnych[9].
- 1807 - Grodzisk włączono w skład Księstwa Warszawskiego[10].
- 1809 - po pożarach, które dwukrotnie trawiły północne część miasta (zniszczony i rozebrany został kościół pw. św. Anny), następuje nowa regulacja planu przestrzennego wg projektu Wernicke[10].
- 1815 – miejscowość weszła w skład rejencji poznańskiej i nowo utworzonego powiatu bukowskiego[10].
- 1848 – Wiosna Ludów, miasto znalazło się w obszarze całkowicie opanowanym przez Polaków. W trakcie działań wojennych 28 kwietnia doszło do bitwy w rejonie Doktorowa, gdzie kilkuset kosynierów pod dowództwem Marcusa Mossego starło się z 600 osobową ekspedycją pruską. Bitwa przegrana, straty polskie: 25 zabitych i 7 ciężko rannych. Kolejnych 20 mieszkańców miasta zostało zamordowanych w tym samym dniu przez pruskich żołnierzy[11]..
- 1860 - w drukarni grodziskiej Augusta Schmaedickiego z inicjatywy i pod redakcją ks. Aleksego Prusinowskiego rozpoczęto wydawanie zasłużonego dla sprawy narodowej "Tygodnika Katolickiego"[11]
- 1874 - w Grodzisku powstała pierwsza polska spółka mleczarska w zaborze pruskim.
- 1881 - 10 grudnia otwarto pierwsze połączenie kolejowe do Opalenicy[12].
Nieistniejący już budynek browaru na Starym Rynku
- 1885 - 26 października otwarto progimnazjum, pierwszą w mieście szkołę średnią.
- 1887 - 1 października utworzono powiat grodziski, w skład którego weszły gminy Buk, Grodzisk i Opalenica[13].
- 1894 - z fundacji rodziny Mossych, powstał szpital miejski[13].
- 1896 - w granice miasta włączono wieś Doktorowo[13].
- 1898 - 1 września uruchomiono elektrownię miejską. Trzecią w Provinz Posen po Poznaniu (1894) i Bydgoszczy (1896)[13].
- 1901 - 1 października miasto uzyskało połączenie kolejowe z Kościanem[13].
- 1905 - szczytowy okres rozbudowy miasta; oddano do użytku gmachy starostwa, sądu i nowego kościoła ewangelickiego; 1 października uruchomiono połączenie kolejowe z Wolsztynem[13].
- 1906 - strajk młodzieży szkolnej[13].
- 1909 - zakończono budowę tutejszego węzła kolejowego, miasto otrzymało bezpośrednie połączenie kolejowe z Poznaniem[13].
- 1918-1919 - liczny udział mieszkańców w powstaniu wielkopolskim. Miasto wystawia trzy kompanie piechoty i oddział kawalerii. Grodzisk staje się też głównym ośrodkiem dowodzenia i zaopatrzenia frontu zachodniego[14].
- 1921 - po opuszczeniu miasta przez ludność niemiecką liczba mieszkańców spadła do 5 634 osób. O trudnym położeniu ludności świadczą liczne strajki kolejarzy.
- 1922 - 30 kwietnia powstał Klub Sportowy Dyskobolia Grodzisk Wielkopolski założony przez grupę gimnazjalistów.
- 1922 - strajk robotników rolnych[15].
- 1924 - demonstracje bezrobotnych.
- 1927 - w styczniu, w pożarze spłonęła zach. strona ul. Kościelnej.
- 1929 - z inicjatywy Antoniego Thuma powstała Grodziska Orkiestra Dęta.
- 1932 - 1 kwietnia zlikwidowano powiat grodziski i w całości włączono go do powiatu nowotomyskiego, Grodzisk był największym z 6 miast tego powiatu, a Nowy Tomyśl dopiero piątym (2 576 osób)[16].
- 1939-1945 - okupacja hitlerowska, 9 września 1939 roku Niemcy zajmują miasto.
- 1940 - następuje rozbiórka synagogi i cmentarza (kirkutu) żydowskiego.
- 1940-1942 - w mieście na terenie więzienia istniał obóz jeńców angielskich.
- 1941 - administracja niemiecka przywraca powiat grodziski (Kreisland Grätz), w mieście działa Sąd Obwodowy (Amtsgericht Grätz) i więzienie sądowe (Gerichtsgefänis) obejmujące swym zasięgiem powiat grodziski i włączony dawny powiat nowotomyski, a od października 1943 więzienie w Grodzisku przejęło także funkcję po zlikwidowanym więzieniu w Wolsztynie[17].
- 1942-1944 - w gmachu szkoły działa szkoła junkrów hitlerowskich przeniesiona z Berlina.
- 1943 - władze okupacyjne przystępują do budowy północnej dzielnicy mieszkaniowej, za torami kolejowymi (ukończono tylko jedną ulicę Nowe Osiedle, zw. potocznie Berlinkiem).
- 1945 - 24-27 stycznia walki Armii Czerwonej i grupy ok. 120 polskich ochotników o Grodzisk, 27 stycznia następuje niemiecki nalot na okolice Starego Rynku[18].
- W 2000 roku znacznie zwiększono powierzchnię Grodziska z 4,57 km² na 18,09 km² (296%); włączono w całości wsie Piaski i Pantaleonowo, większą część Kobylnik a także kilka zabudowań należących wcześniej do Zdroju, Słocina, Grąblewa i Ptaszkowa.
[edytuj] Przynależność administracyjna
[edytuj] Demografia
Ludność Grodziska na przestrzeni lat:
- Kościół farny, manierystyczny pw. św. Jadwigi z XV w., ul. Kościelna 5
- Kościół pobernardyński, barokowy pw. Najśw. Imienia Jezus i Niepokalanego Poczęcia NMP z 1662 r. Wewnątrz nagrobek ostatniego z rodu Opalińskich Wojciecha, z roku 1775
- Kościół pw. św. Ducha, drewniany z 1663 r. ul. Rakoniewicka 16 (daw. przedmieście Wyczółkowo)
- Kościół poewangelicki, neogotycki pw. Najśw. Serca Pana Jezusa z 1905 r., pl. Powst. Wielkopolskich
- Organistówka z 1685 r., ul. Kościelna 4
- Ratusz w Grodzisku Wielkopolskim z ok. 1835 r., ul. Stary Rynek 1
- Zabytkowa studnia bł. Bernarda w obudowie z XIX w., ul. Stary Rynek
- Starostwo Powiatowe, neogotyckie z 1905 r. ul. Żwirki i Wigury 1
- Sąd Rejonowy
- Kamieniczka konstrukcji ryglowej błędnie zw. "pruskim murem" z XVIII w., ul. Szeroka
- Kamienica w stylu eklektycznym z XIX/XX w., ul. Kolejowa 5
- Kamienica Theodora Grunberga z 1861 r., ul. św. Bernarda 1
- Dom Rzemiosła z 1891 roku ul. Szeroka 1
- Muzeum Ziemi Grodziskiej (Dwór Łubieńskich w parku), ul. 27 Stycznia 7
- Stadion Dyskobolii z zabytkową trybuną główną z 1925 r., ul. Powst. Chocieszyńskich 52
- Układ urbanistyczny Grodziska Wielkopolskiego
[edytuj] Gospodarka
W Grodzisku Wielkopolskim zarejestrowanych jest ok. 1400 podmiotów gospodarczych, w większości małych i średnich firm[19]. Swoje siedziby mają tutaj także duże zakłady produkcyjne należące potentatów w swoich branżach jak np. Inter Groclin Auto S.A., Kofola-Hoop, Okechamp (przetwórstwo pieczarek) i Opal (elewacje budynków). Inne przedsiębiorstwa, które również stały się nieodłączną częścią lokalnej gospodarki to Dąbex (produkcja parkietu), Grodziska Fabryka Wyposażenia Wagonów "Growag", Lexxit Mebel (produkcja mebli tapicerowanych) i Grobud (produkcja okien PCV). Ta ostatnia firma, podobnie jak Okechamp i Chłodnia Składowa PAGO znajdują się na terenie Grodziskiej Strefy Przemysłowej, która zajmuje obszar 35 ha przy drodze krajowej Poznań-Zielona Góra.
[edytuj] Urodzeni w Grodzisku Wielkopolskim
- Grzegorz Balcerek - biskup poznański
- Wanda Bibrowicz - artystka, pedagog, tkacz
- Czesław Borowczyk - artysta grafik, projektant znaczków pocztowych m.in. z Mistrzostw Europy w boksie w 1953 i serii pt. Zwierzęta Chronione z 1954
- Magdalena Chemicz - piłkarka ręczna, reprezentantka kraju
- Franciszek Chocieszyński - polski księgarz, drukarz i wydawca
- Salomon Herzfeld - adwokat i działacz organizacji żydowskich
- Zbigniew Klapa - polski chodziarz, maratończyk długodystansowy
- Piotr Krzesichleb zw. Artomiusem - muzyk, kompozytor
- Magdalena Leciejewska - koszykarka,reprezentantka kraju
- Markus Mosse - lekarz i przywódca lokalnych powstańców z 1848
- Rudolf Mosse - drukarz i wydawca
- Hans Heinrich Müller - architekt niemiecki
- Józef Skrzydlewski - podpułkownik, organizator oddziałów powstańczych
- Władysław Stachowski - regionalista, kolekcjoner, działacz społeczny i kulturalny
- Lech Sternal - architekt poznański
- Franciszek Ścigalski - kompozytor, dyrygent, skrzypek
- Włodzimierz Trzebiatowski - polski chemik, profesor uniwersytetów we Lwowie, a następnie we Wrocławiu
- Teodor Napierała - trener piłkarski, a w przeszłości piłkarz Dyskobolii Grodzisk Wielkopolski i Lecha Poznań.
[edytuj] Sport w Grodzisku
[edytuj] Miasta partnerskie
|
|
Ta sekcja od 2011-09 wymaga uzupełnienia źródeł podanych informacji.
Informacje nieweryfikowalne mogą zostać zakwestionowane i usunięte.
Aby uczynić sekcję weryfikowalną, należy podać przypisy do materiałów opublikowanych w wiarygodnych źródłach. |
Przypisy
- ↑ Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2010-11-02. ISSN 1734-6118.
- ↑ "Grodzisk Wielkopolski" -Paweł Anders, Wydawnictwo WBP, Poznań 1995,ISBN 83-85811-26-5, str. 17
- ↑ Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 19-20
- ↑ Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 21
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 "Grodzisk Wielkopolski" -Paweł Anders, Wydawnictwo WBP, Poznań 1995,ISBN 83-85811-26-5, str. 18
- ↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 "Grodzisk Wielkopolski" -Paweł Anders, Wydawnictwo WBP, Poznań 1995,ISBN 83-85811-26-5, str. 19
- ↑ 7,0 7,1 7,2 "Grodzisk Wielkopolski" -Paweł Anders, Wydawnictwo WBP, Poznań 1995,ISBN 83-85811-26-5, str. 20
- ↑ Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 52
- ↑ Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 53
- ↑ 10,0 10,1 10,2 "Grodzisk Wielkopolski" -Paweł Anders, Wydawnictwo WBP, Poznań 1995,ISBN 83-85811-26-5, str. 21
- ↑ 11,0 11,1 Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 60
- ↑ Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 67
- ↑ 13,0 13,1 13,2 13,3 13,4 13,5 13,6 13,7 "Grodzisk Wielkopolski" -Paweł Anders, Wydawnictwo WBP, Poznań 1995,ISBN 83-85811-26-5, str. 22
- ↑ Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 92-103
- ↑ Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 121
- ↑ Powiat Grodzisk Wielkopolski | Charakterystyka
- ↑ Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 168
- ↑ Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990, str. 193-196
- ↑ http://www.grodzisk.wlkp.pl/grodzisk/Image/oferta%20inwestycyjna%20Grodziska%20Wielkopolskiego.pdf
[edytuj] Bibliografia
- "Grodzisk Wielkopolski - Zarys Dziejów" - Bogusław Polak, Grodzisk Wlkp. 1990
- "Katalog zabytków sztuki w Polsce" tom V, woj. poznańskie, zeszyt 14
- "Archidiecezja Poznańska w granicach historycznych i jej ustrój" - ks.prof.dr Józef Nowacki
- Wiadomości Grodziskie 4/40 kwiecień 1989 "Pierwsi właściciele miasta" - Waldemar Oleksiak
- "Zarys Piwa Grodziskiego" - Jerzy Chrzanowski, Grodzisk 1986
- "Materiały Archiwalne do dziejów powiatu nowotomyskiego XIII w. - 1950" - Kazimierz Bielecki
- "Dzieje Wielkopolski" tom I-II, Poznań 1973
- Szematyzm ustrojów parafialnych dzisiejszej archidiecezji poznańskiej"- Ks.Kan. St.D. Kozierowski, Poznań 1935
- "Słownik Historyczno-Geograficzny Województwa Poznańskiego w średniowieczu" wydawnictwo PAN 1987
- "Grodzisk Wielkopolski" -Paweł Anders, Wydawnictwo WBP, Poznań 1995, ISBN 83-85811-26-5
[edytuj] Linki zewnętrzne
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Polska
Multimedia w Wikimedia Commons
Hasło Grodzisk Wielkopolski w Wikisłowniku
_COA.svg&filetimestamp=20061119125705)
