Grzegorz z Sanoka, herbu Strzemię, inne formy nazwiska Gregorius Sanocensis, Gregorius Sanoceus, Gregorius de Sanok (ur. ok. 1407 w okolicach Sanoka, zm. 29 stycznia 1477 w Rohatynie) – polski biskup rzymskokatolicki, profesor Akademii Krakowskiej, arcybiskup metropolita lwowski w latach 1451–1477, pierwszy przedstawiciel humanizmu w Polsce, krytyk scholastyki i poeta. Znany z biografii napisanej przez Filipa Kallimacha.
Syn Piotra, mieszczanina sanockiego oraz ławnika sądu wyższego prawa niemieckiego na zamku w Sanoku. Miał brata Pawła noszącego przydomek Długosz. Kalimach informuje, że urodził się in pogo, non procul a fonte Istulae – w zapadłej wsi, nad Wisłokiem[1].
Dokładną relację dotyczącą życia i działalności Grzegorza z Sanoka podaje Adam Fastnacht w swej pracy Pochodzenie społeczne studentów Uniwersytetu Jagiellońskiego z diecezji przemyskiej w latach 1400–1642. Według niej Grzegorz jako 12-letni chłopiec uciekł z domu i po trwających 10 lat wędrówkach dotarł aż za Łabę. Około 1421 rozpoczął naukę w Krakowie. Zajmował się m.in. przepisywaniem rękopisów, śpiewem i muzyką. W 1428 zapisał się na Akademię Krakowską, gdzie uzyskał stopień bakałarza. W 1433 został profesorem poezji rzymskiej. W latach 1433–1437 był wychowawcą synów wojewody krakowskiego Jana Tarnowskiego, a później synów króla Polski Kazimierza Jagiellończyka. Przed 1437 przyjął święcenia kapłańskie. Na dalsze studia wyjechał do Włoch, gdzie przebywał trzy lata. W kancelarii papieża Eugeniusza IV powierzono mu obowiązki muzyka i kopisty. Po powrocie do Krakowa uzyskał w 1439 stopień magistra artium. W Akademii Krakowskiej wykładał poezję klasyczną. Po pobycie we Włoszech osiadł w 1440 w Wieliczce jako proboszcz, utrzymując ścisły kontakt z krakowskim środowiskiem naukowym. Ufundował szpital dla ubogich w Brzesku. Jako kapelan króla Władysława Warneńczyka i notariusz kancelarii królewskiej wziął udział w wyprawie węgierskiej (1440) i warneńskiej (1444). W latach 1440–1450 przebywał na Węgrzech, gdzie przez pewien czas był wychowawcą synów Jana Hunyadyego i przebywał na dworze humanisty biskupa Jana Vitéza. Po powrocie do kraju w 1451 został arcybiskupem metropolitą lwowskim i stworzył w swojej rezydencji w Dunajowie pierwszy w Polsce dwór humanistyczny. Za namową Andrzeja Odrowąża, wojewody ruskiego, zgodził się na sprowadzenie do Lwowa bernardynów. Zmarł 29 stycznia 1477 w Rohatynie koło Lwowa.
Życie Grzegorza z Sanoka opisał również Józef Ignacy Kraszewski w książce Strzemieńczyk.
[edytuj] Ważniejsze utwory
- Epitaphium regis Wladislai per magistrum Gregorium de Sanok, powst. w 1434; tekst podał J. Długosz Annales...; wyd. zobacz J. Długosz, m.in. w Opera omnia, wyd. A. Przezdziecki, t. 13, Kraków 1870, s. 530–533; tekst z kodeksu Jana ze Słupcy ogł. A. Brückner "Średniowieczna poezja łacińska w Polsce", cz. 1, Rozprawy AU Wydział Filologiczny, t. 16 (1892), s. 335–338 i odb.
- Komedia na wzór Plauta, nieukończona przed wyjazdem do Włoch (1437), wiadomość podał F. Kallimach
- Epitafia dla dziada i stryja młodych Tarnowskich, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach
- Epitafia na cześć prałatów waradyńskich, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach
- Mowy pogrzebowe o zmarłych kanonikach waradyńskich, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach
- De evocatione Vladislai regis ad regum Hungariae ac eius expeditionibus contra Turcos, zaginione, wiadomość zob. J. D. A. Janocki Janociana, t. 3, Warszawa 1819, s. 272, (dzieło historyczne w 2 księgach)
- Epigramaty do Fanni Świętochny, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach
- Orationes, epistolae et carmina, wiadomość o kodeksie z XV w. wg relacji J. A. Załuskiego w archiwum kościoła metropolitalnego we Lwowie podał J. D. A. Janocki Janociana, t. 3, Warszawa 1819, s. 272
- Gregorius Sanoceus ad Callimachum, ogł. A. Miodoński "Philippi Callimachi et Gregorii Sanocei carminum corollarium", Rozprawy AU Wydział Filologiczny, t. 36 (1904), s. 405–406 i odb.
- Poemat polemiczny przeciw paszkwilowi Gabriela biskupa Erlau, powst. 1474, 2 wersy początkowe podał M. Miechowita Chronica Polonorum, Kraków 1519, ks. 4, rozdz. 63; 23 wersy końcowe z rękopisu Ossolineum ogł. H. Zeissberg "Zwei Gedichte über den unverrichteten Abzug der Polen von den Mauern Breslaus (1474)", Zeitschrift d. Vereins f. Geschichte u. Altertum Schlesiens, t. 10 (1870), s. 373–378; także przedr. J. Olasz "Szánoki Gergely", Irodalamtörténeti Közlemenények, Budapeszt 1903.
[edytuj] Listy i materiały
- Do Kazimierza Jagiellończyka, dat. 27 kwietnia 1472; do Zbigniewa Oleśnickiego młodszego, dat. 29 kwietnia 1472; do osoby nieznanej z nazwiska, dat. 29 kwietnia 1472; wyd. K. Liske Akta grodzkie i ziemskie, t. 9, Lwów 1883, epist. 76, 77, 78.
- Do papieża Pawła II, dat. 1465, ogł. A. Prochaska "Konfederacja lwowska 1464 r.", dodatek Kwartalnik Historyczny 1892, (wiadomości o innych listach zob. A. Nowicki Grzegorz z Sanoka. 1406–1477, Warszawa 1958
- Dokumenty do dziejów działalności publicznej Grzegorza z Sanoka – zob. Akta grodzkie i ziemskie, t. 2–16, Lwów 1870–1894
- Prawa dla poddanych – mieszkańców Dunajowa, zaginione, wiadomość podał F. Kallimach
[edytuj] Utwór o autorstwie niepewnym
- Carmen celebrans nomen Sophiae, Poloniae senioris reginae, Wladislai Lithuani, Poloniae regis derelictae, powst. 1641; epitafium (23 dystychy elegiackie) podał anonimowo J. Długosz Annales...; wyd. zobacz J. Długosz, m.in. w Opera omnia, wyd. A. Przezdziecki, t. 14, Kraków 1870, s. 328–329; przedr. P. Chmielowski Złota przędza poetów i prozaików polskich, t. 4, Warszawa 1887
Przypisy
- ↑ Jerzy Wyrozumski, Rocznik Sanocki 1980, s. 51.
[edytuj] Bibliografia
- Andrzej Nowicki, Grzegorz z Sanoka, Warszawa 1958
- Ignacy Zarębski, Grzegorz z Sanoka (ok. 1407–1477), w: Polski Słownik Biograficzny, t. 9, (1960–1961) s. 86–89
- Jerzy Wyrozumski, Środowisko rodzinne Grzegorza z Sanoka, Rocznik Sanocki, R. 5: 1980, s. 39–51
- Stanisław Cynarski, Stan badań nad Grzegorzem z Sanoka, Rocznik Sanocki, R. 5: 1980, s. 29–38
- Tomasz Graff, Grzegorz z Sanoka jako arcybiskup lwowski, w: 600-lecie urodzin Grzegorza z Sanoka, Sanok 2008, s. 56–71
- Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut, t. 3 Piśmiennictwo Staropolskie, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1965, s. 205–208
[edytuj] Linki zewnętrzne
Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Multimedia w Wikimedia Commons
Grzegorz z Sanoka w Wikicytatach
