Gubernia moskiewska

Herb

Mapa guberni w języku rosyjskim i francuskim (1821)

Gubernia moskiewska (ros. Московская губерния) – historyczna jednostka administracyjna Rosji, gubernia ze stolicą w Moskwie, obejmująca tereny w centrum europejskiej części Imperium Rosyjskiego.
Została utworzona przez cara Piotra I jako jedna z ośmiu guberni, na które podzielono państwo rosyjskie w 1708 roku (archangielska, azowska, ingermanlandzka, kazańska, kijowska, moskiewska, smoleńska, syberyjska). Na czele guberni stał gubernator.
W związku ze zmianami w podziale terytorialnym Rosji kilkakrotnie zmieniały się granice i powierzchnia guberni moskiewskiej (128.600 km.kw. w 1708 roku, 33.271 km.kw. w 1905) – już w 1713 powiększono ją o część zlikwidowanej wtedy guberni smoleńskiej.

Podział w czasach imperium

Okres podziału na prowincje

W czasach Piotra I gubernie dzieliły się na prowincje (z wojewodami na czele), a prowincje na dystrykty (z komisarzami ziemskimi), w miastach wprowadzono magistraty o kompetencjach sądowych i administracyjnych..
Od 1719 roku gubernia moskiewska dzieliła się na 9 prowincji:

1. moskiewską,
2. juriewsko-polską,
3. kałuską,
4. kostromską,
5. perejasławsko-riazańską,
6. perejasławsko-zaleską,
7. suzdalską,
8. tulską,
9. włodzimierską

• w 1727 r. do guberni moskiewskiej włączono dwie prowincje z guberni petersburskiej:

1. jarosławlską,
2. uglicką

• w 1775 r. dwa ujezdy guberni moskiewskiej włączono do namiestnictwa twerskiego, zachodnia część guberni weszła w skład namiestnictwa smoleńskiego (wraz z gubernią smoleńską i częścią guberni biełgorodzkiej), w 1776 trzy ujezdy włączono do namiestnictwa kałuskiego, w 1777 jeden ujezd do namiestnictwa tulskiego, północna część guberni weszła w skład namiestnictwa jarosławlskiego, w 1778 z guberni moskiewskiej wydzielono namiestnictwa: riazańskie, kostromskie, włodzimierskie.

Okres podziału na ujezdy

Od 1781 roku zreorganizowana gubernia moskiewska (w granicach dawnej prowincji moskiewskiej) dzieliła się na ujezdy, na czele kórych stali isprawnicy wybierani przez szlachtę.
W skład guberni wchodziło 13 ujezdów:

1. moskiewski,
2. bogorodski (zlikwidowany w 1796, przywrócony 1802),
3. bronnicki (zlikwidowany w 1796, przywrócony 1802),
4. dmitrowski,
5. kołomneński,
6. klineński,
7. możajski,
8. podolski (zlikwidowany w 1796, przywrócony 1802),
9. ruzański,
10. sierpuchowski,
11. wierejski,
12. wołokołamski,
13. zwienigorodzki.

Oświata

Według spisu z 1897 roku, w guberni umiejętność czytania i pisania posiadało 49% ludności powyżej 9 roku życia.

Po rewolucji

Radziecka gubernia moskiewska

Po rewolucji październikowej w nowym państwie radzieckim początkowo zachowano dawne carskie gubernie, w granicach których były wprowadzane zmiany administracyjne

• w ramach guberni moskiewskiej powstały nowe ujezdy:

1. siergijewski (1919 rok),
2. oriechowsko-zujewski (1921),
3. woskriesieński (1921),
4. leninski (1922)

• w 1921 r. zlikwidowane zostały ujezdy: wierejski i ruzański
• w 1923 r. do guberni moskiewskiej przyłączono ujezdy:

1. jegoriewski (z guberni riazańskiej),
2. kaszyrski (z guberni tulskiej)

• w 1926 r. stolicę ujezdu bronnickiego przeniesiono z miasta Bronnicy do Ramienskoje.

W 1926 r. gubernia moskiewska obejmowała 17 ujezdów, a jej powierzchnia wynosiła 44.569 km.kw.

Likwidacja

Gubernia moskiewska została zlikwidowana w styczniu 1929 r., kiedy na mocy postanowienia Prezydium WCIK o pełnej likwidacji guberni został utworzony "centralny obwód przemysłowy" (ros. Центрально-Промышленная область) na który złożyły się likwidowane jednostki: gubernia moskiewska, gubernia riazańska, gubernia tulska, gubernia twerska oraz częściowo gubernia kałuska i gubernia włodzimierska. Po kilku miesiącach istnienia centralnego obwodu przemysłowego, na początku czerwca 1929 nazwa tej nowej jednostki administracyjnej została zmieniona na "obwód moskiewski".

Bibliografia

• Dorota Michaluk: Białoruska Republika Ludowa 1918–1920. U podstaw białoruskiej państwowości. Toruń: Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika, 2010, s. 597. ISBN 978-83-231-2484-9. 
• Ludwik Bazylow: Historia Rosji. Wrocław: Ossolineum, 1985. ISBN 83-04-01593-5. 
• Iwo Jaworski: Zarys powszechnej historii państwa i prawa. Historia ustroju i źródeł prawa. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1978. 

Literatura

• Отечественная история. XIX век. Атлас. Москва: АСТ-Пресс, 1998. ISBN 5-7805-0306-0. 
• August Jeske: Gieografja. Warszawa: Wydawnictwo M. Arcta w Warszawie, 1914. 

Zobacz też

• Księstwo Moskiewskie
• Moskwa
• Obwód moskiewski
• Podmoskowie
• Ruś Włodzimiersko-Suzdalska