Gubernia warszawska

gubernia
warszawska Варшавская губерния
Herb guberni warszawskiej
Położenie na mapie Królestwa Polskiego
Państwo	Imperium Rosyjskie
Stolica	Warszawa
Powierzchnia	16 862 km²
Ludność (1910) • liczba ludności • gęstość	2 553 600 151 os./km²
Szczegółowy podział administracyjny
powiaty	14

Herb guberni w latach 1845-1866

Gubernia warszawska (ros. Варшавская губерния) – była jedną z guberni Królestwa Kongresowego; istniała w latach 1844-1917. Powierzchnia 14562 km², ludność 1.983.689 mieszkańców (spis z 1897).

Historia

Powstała w roku 1844 z guberni mazowieckiej oraz kaliskiej, jej stolicą była Warszawa. W 1867 tereny guberni warszawskiej podzielono na mniejsze: nową gubernię warszawską i piotrkowską oraz znowu kaliską. W wyniku reformy z 1893 granice guberni rozszerzono o 2 powiaty z sąsiednich guberni.

Podział administracyjny

Gubernia warszawska dzieliła się pierwotnie na 13 powiatów (ros. уездов): błoński, gostyniński, górnokalwaryjski, grójecki, kutnowski, łowicki, nieszawski, nowomiński, radzymiński, skierniewicki, sochaczewski, warszawski i włocławski.

W 1879 zlikwidowano powiat góro-kalwaryjski włączając go do powiatu grójeckiego.

W 1893 do guberni włączono 2 nowe powiaty: płoński z guberni płockiej i pułtuski z guberni łomżyńskiej.

Podział administracyjny w 1907 (obowiązujący w latach z lat 1893-1912)

Charakterystyka

Guzik urzędnika guberni warszawskiej

Wg spisu 1897 ludność guberni wynosiła 1 983 689 ludzi (983 895 mężczyzn i 949 794 kobiet), z czego w miastach — 40% ludności. Polacy stanowili — 73%, Żydzi — 16%, Rosjanie — 5,5%; Niemcy — 4%. Wśród Polaków wyróżniano tu grupy etniczne takie jak: Kurpie, Mazurzy, Wielkopolanie i Kujawiacy.

W 1888 w guberni działało 31 cerkwi prawosławnych, 333 świątynie rzymskokatolickie, 220 synagog, duża ilość zborów luterańskich i 1 meczet.

W 1887 szkolnictwo w guberni reprezentowały: 1 uniwersytet (1254 uczniów), 7 gimnazjów męskich (2565 uczniów), 2 męskie progimnazja (531 uczniów), 3 szkoły realne (1075 uczniów), 1 seminarium duchowne (102 uczniów), 4 gimnazja żeńskie (1537 uczennic), 2 żeńskie progimnazja (293 uczennic), 1 instytut imperatorowej Marii (252 uczniów), kilka szkół zawodowych i duża ilość szkół niższych i podstawowych, także żydowskich.

Gubernia posiadała główne źródła dochodów z przemysłu i rolnictwa, posiadając dobrze rozwinięty handel i rzemiosło. Miastem skupiającym największą ilość wolnych zawodów była Warszawa.

Na terytorium guberni w 1900 roku działało ok. 500 fabryk i warsztatów, dających zatrudnienie dla 35 000 ludzi. Dominował tu przemysł cukrowniczy, budowy maszyn, skórzany, obróbka drewna i wyrób mebli, chemiczny, metalurgiczny i inne.

Najbardziej urodzajne powiaty guberni to warszawski, gostyński i włocławski, gdzie w razie nieurodzaju nie brakowało żywności. Wśród upraw dominowały żyto, pszenica ozima, jęczmień, gryka i ziemniaki. Inwentarz wiejski w 1887 wynosił: koni — 111,7 tys., rogacizny — 378 tys., owiec — 600 tys. i świń — 114 tys. sztuk.

Bibliografia

• Gubernia warszawska w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich, Tom XIII (Warmbrun – Worowo) z 1893 r.
• Słownik encyklopedyczny Brockhausa i Efrona, [1]