Gwara mazurska

Gwara mazurska (właśc. gwara Mazurów pruskich, gwara prusko-mazurska^{[potrzebne źródło]}) – gwara używana przez Mazurów na północnym obszarze zasięgu dialektu mazowieckiego języka polskiego.

Gwara mazurska, używana na terenie Prus Książęcych przez polskich osadników (chłopów i szlachtę) głównie z terenu północnego Mazowsza (którzy zasiedlili ten teren od XIV w.), aż do końca XVIII w. kształtowała się pod wpływem literackiego języka polskiego, który był praktycznie jedynym językiem oświaty i literatury religijnej aż do lat 30. XIX w. W gwarze mazurskiej tamtego okresu istniały nieliczne zapożyczenia (głównie leksykalne) z języka pruskiego i języka niemieckiego i dlatego też zalicza się ją do tzw. nowszych dialektów mieszanych.

Wraz z nasileniem germanizacji od początku XIX w. nastąpiło wypieranie gwary mazurskiej przez język niemiecki i jednoczesne przyswajanie przez tę gwarę licznych germanizmów.

Wg źródeł niemieckich gwara prusko-mazurska ("język mazurski") już w 1900 była w zaniku i w żadnym z powiatów mazurskich nie była używana przez większość ludności (najwięcej, bo 49,4% użytkowników gwary mieszkało w powiecie jańsborskim). Trudno ocenić obecnie wiarygodność danych niemieckich z tamtego okresu. Ówczesne statystyki pruskie uznawały bowiem za Mazurów jedynie osoby znające tylko i wyłącznie tę gwarę. Osoby znające język niemiecki odnotowywane były w spisach jako Niemcy nawet wtedy, gdy się nim na co dzień nie posługiwały. Rezultatem było znaczne zaniżenie liczby ludności mazurskiej.

Po 1944 nastąpił zanik gwary prusko-mazurskiej w związku z wyjazdami Mazurów pruskich do Niemiec. Na terenie Mazur pruskich gwara praktycznie zanikła w latach 70. i 80. XX w. w związku z wyjazdem około 160 000 Mazurów. Ocenia się, że obecnie może ją znać 10 000 do 15 000 osób.

Gwara prusko-mazurska jest niekiedy w języku niemieckim określana jako Masurische Sprache ("język mazurski"). Jest to nieprawidłowe określenie, wprowadzone w XIX w. przez część językoznawców niemieckich dla podkreślenia różnicy między grupą etniczną Mazurów pruskich i Polakami. Językoznawcy ci wskazywali rzekome "istotne różnice" (w rzeczywistości nieistniejące) między językiem polskim i tzw. "językiem mazurskim", określając jego pokrewieństwo z językiem polskim jako "odległe". Ta wersja do dziś jest obecna w części źródeł niemieckich, jednak współcześni językoznawcy niemieccy wyraźnie określają tzw. "język mazurski" jako część dialektu mazowieckiego języka polskiego.

Gwarę zalicza się czasem do dialektów warmińsko-mazurskich.

Wiele przykładów gwary Mazurów pruskich zawiera reportażowa powieść Na tropach Smętka. Jedną z osób piszących obecnie w gwarze prusko-mazurskiej jest Erwin Kruk.

Cechy gwary

• mazurzenie, czyli przejście szeregu cz, sz, dż, ż w c, s, dz, z
• asynchroniczna wymowa spółgłosek b', p', f', w' – bj/bź, pj/pś, fj/fś, wj/wź
• niekiedy intensywne zmiękczanie k, g, ch w ć, dź, ś (proces ten jest podobny do zmiękczeń w kaszubszczyźnie)
• labializacja samogłoski o (niekiedy też i u) w nagłosie
• samogłoska y upodobniła się do i
• przed spółgłoską ł samogłoski i oraz y wymawiane były jako u, np. buł, zuł (był, żył)
• odnosowienie samogłosek nosowych ą i ę, wymawiane są one jako o i e
• w części gwar ę przeszło w ã (a nosowe), które po denazalizacji wymawiano jako an, analogiczne zmiany zaszły również w grupach eN, np. dzień - dzian
• á (a pochylone), które w różnym stopniu upodabnia się do samogłoski o
• obecność samogłoski é (e pochylonego), najczęściej w narzędniku przymiotników, np. nasémi, dobrémi
• w dopełniaczu i celowniku rzeczowników rodzaju żeńskiego w liczbie pojedynczej końcówka -ej przeszła w -i, np. nasi, dobri
• ó (o pochylone) wymawiane było albo jako ů (samogłoska pośrednia pomiędzy o i u) albo jako u (tak jak ogólnopolskie ó)
• przejście nagłosowego ja- w je- i ra- w re-
• przejście a w e lub e w a
• m' (miękkie m) wymawiane było albo jako mń albo ń, np. mniasto/niasto (miasto)
• ř (rz) wymawiane było jako rż, np. grżip (grzyb), ale z czasem upodobniło się do ż (tak jak w języku ogólnopolskim), które jednak nie ulega mazurzeniu
• zamiana zbitki spółgłoskowej kt w cht, np. chto (kto)
• przejście -jd- w -ńd-, np. przyńdo (przyjdą)
• silne utrzymanie e ruchomego w końcówkach takich jak -ek, np. Łek – Łku, por. ogólnopolskie lek – leku
• hipotetyczne występowanie ë (szwy kaszubskiej) w wyrazach takich jak brële, mlëko (okulary, mleko)
• liczne germanizmy (z dialektu dolnopruskiego) i bałtyzmy (z języka pruskiego i jaćwieskiego), obecne nawet w podstawowej komunikacji

Gwara prusko-mazurska posiada wiele wspólnych cech z gwarą warmińską i kurpiowską.

Pieśni mazurskie

(zapis niemiecki)

Byla babenka ztamtey strony pusty,
Miala Kozolek ten bardzo tlusty.
Komudess! Komdoreddy! Masura! Heisa! Schutta!
Barabessy! Opessy! Barabenki! Openki!
Kosa roga tego!

A ten Kozelek byl bardzo tlusty,
Pozari babenki ogrodek Kapusty.
Komudess! Komdoreddy! Masura! Heisa! Schutta!
Barabessy! Opessy! Barabenki! Openki!
Kosa roga tego!

================

Modre oczkie mamy,
na sie spoglondamy.
A co kom’ do tego
Kiedy sie Koehamy,

Bylebyszmy zygli
Jak dwa golembetzki,
Musiliszmy sie rostac
Dla jeg matecki.

Zobacz też

• nowsze dialekty mieszane
• Prusy