Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony
Gwara poznańska – gwara języka polskiego charakterystyczna dla mieszkańców Poznania i części Poznańskiego. Elementy tożsame z gwarą poznańską, będące w istocie zapożyczeniami z języka niemieckiego, można spotkać na ziemiach byłego zaboru pruskiego (w granicach po 1815 roku). Fonetycznie spokrewniona z gwarą krakowską[potrzebne źródło].
Spis treści |
Charakterystyczne cechy wymowy w gwarze poznańskiej (charakterystyczne, poza ostatnim, dla jej formy literackiej oddającej stan z przełomu XIX i XX wieku; opisane w kontraście do standardowej polszczyzny):
Odrębności leksykalne Poznania mają wiele źródeł; do głównych należą nierównomierne wycofywanie się słownictwa archaicznego na skutek rozbiorów Polski; znaczne wpływy języka niemieckiego w zaborze pruskim; przenikanie wpływów gwar ludowych do języka miejskiego (w przypadku Poznania przede wszystkim gwar ludowych Wielkopolski) razem z napływem ludności wiejskiej do miast; wreszcie kształtowanie się osobnego od ludowo-wielkopolskiego słownictwa w społeczno-kulturowych warunkach miasta, typowego dla gwary miejskiej.
Dlatego też nie wszystkie odrębności leksykalne Poznania typowe są wyłącznie dla niego, wiele z nich typowe jest dla całego zaboru pruskiego, z drugiej zaś strony wiele z nich ma charakter północnopolski (podobieństwa z dialektem mazowieckim) czy zachodniopolski, silne są też związki z dialektem małopolskim (zwłaszcza fonetyczne). Wśród słownictwa typowego dla Poznania można więc wyróżnić archaizmy, dialektyzmy, germanizmy i słownictwo miejskie. Pośród nich największe znaczenie mają dialektyzmy - klasyfikacja jednostek leksykalnych nie jest przy tym jednoznaczna, tak. np. archaizmy względem nieregionalnego języka ogólnego stanowić mogą jednocześnie bieżące słownictwo gwar wielkopolskich lub germanizmy.
Dialektyzmy, o największym (ok. 40% typowego i odrębnego od ogólnopolskiego słownictwa Poznania) stanowić mogą leksykę przejętą z gwar wielkopolskich, ale nie tylko, znaczna ich część typowa jest bowiem również dla innych dialektów i gwar języka polskiego, głównie Kujaw i Krajny (przez wiodące klasyfikacje także określane jako gwary dialektu wielkopolskiego) oraz innych gwar i dialektów polskich. Słownictwo przejęte z gwar wielkopolskich i dialektu wielkopolskiego w ogólności określić można jako słownictwo wąskoterytrorialne, zaś słownictwo typowe także dla innych dialektów jako szerokoterytorialne.
Wśród leksyki wąskoterytorialnej (przez co rozumie się tu słownictwo typowe wyłącznie dla gwar Wielkolski w sensie wąskim) wyróżnić można np.: bręczeć (marudzić, zrzędzić), bździągwa, churchlać, cyrać, klejdry, knajder, koperytko, labija, leloszek, obrzym, pany, ogigle, opękać, petronelka, ryfa, rzęchy, szczapić, szkieber, szudrać się, szuszwol, szwagrocha, ukrychnąć, unorać, wknaić się, wyćpić/wyćpnąć, wypiglać się, zgrupić się, żgak. Prócz gwar wielkopolskich w sensie wąskim także dla gwar Kujaw i Krajny charakterystyczne są np.: chabas, fleja, głabnąć, przesmradzać, rupotać, zgęziały.
Dla gwar Pomorza i regionów sąsiadujących charakterystyczne są także: bachandryje, boba, brawęda, chaps, kramować, lujnąć, luntrus, miągwa, muk, statory, wąsiona, westfalka. Dla Śląska - biber, giglać, kalafa, klekoty, knajtek, land, modre, przepękać, smary, tuleja. Dla Małopolski - angryst, bojączka, glajda, hycać, makiełki, nadrach, nicpoty, obachutać, papcie, puczyć się, purtać, ryska, wykosierować. Dla Mazowsza i w pewnej mierze gwar Suwalszczyzny i Podlasia - chorobny, chrympać, odtrzasnąć się, przebrać, resztówki, szmaja, taradeja. Dla wielu gwar terytorialnych Polski - czępać/cząpać, ćmok, chichrać się, glapa, leżanka, nyny, ohajtnąć się, paradzić się, psiona, tabula.
Drugą co do znaczenia (ok. 30%) grupą sa archaizmy, wyrazowe (forma i znaczenie zanikły w języku ogólnym - w tym zapożyczenia) i semantyczne (forma obecna w jęzku ogólnym, ale przy zmienionym znaczeniu). Wśród archaizmów wyrazowych wyróznić można np.: deczka i deka, grajcarek, jaczka, jadaczka, kabatek, kejter, knyp, korbol, kopystka, macoszka, mączkować, mrzygłód, nieusłuchany, skopowina, szablak, szpotawy, sztyftować się, tąpać, westka, węborek, womitować . Wśród archaizmów semantycznych - ból (rana, wrzód), gapa (wrona), góra (strych), haczyk (pogrzebacz), mączka (krochmal), miałki (płytki), sklep (piwnica), skład (sklep), trafić (spotkać), wykład (wydatek).
Germanizmy stanowią ok. 30% słownictwa, przy czym podane tu przykłady uwzględnią prócz germanizmów właściwych także kalki słowotwórcze, frazeologiczne i semantyczne. Germanizmy właściwe to wyrazy, w których formę przejęto z języka niemieckiego razem ze znaczeniem, jak ajnfach, ajntop(f), bachać się, badejki, bauer, blubrać, bryle, dracheta, durch, dyngs, eka, frechowny, fyrtel, glaca, kipa, kista, laczki, lajsnąć sobie, lofer, lumpy, pana, plindz/plendz, przyzolić, racha, rajzefiber, redyska, rodle, rojber, rozkwirlać, sosyska, sportka/szportka, szneka, sznupa, sznytloch, sztender, sztrykować, szwaja, szwamka, tonkać, zicherhajtka. Kalki słowotwórcze to wyrazy o zachowanej niemieckiej strukturze słowotwórczej, w których jednak morfemy niemieckie zastąpione zostały polskimi: obkład, odkluczyć, przepisać się, tudotąd, zakluczyć. Podobnie kalki frazeologiczne to frazeologizmy o strukturze niemieckiej, ale polskich lub mieszanych co do pochodzenia słowach: być na fleku (być w pełni sił), dostać kupić (móc kupić), mieć ambę (mieć głupie pomysły), mieć sztycha (być nadpsutym - o mięsie), przyjść komuś głupio (przygadać, dociąć komuś, robić komuś hałas (robić komuś awanturę), spuścić się na kogoś (polegać na kimś). Kalki semantyczne to wyrazy, w których zapożyczone z języka niemieckiego zostało jedynie znaczenie: kij (piętro), pojedynczy (prosty, zwyczajny), przypominać się (odbijać się), skrzydło (fortepian).
Niewielką część słownictwa tworzy natomiast słownictwo typowo miejskie, o charakterze neologizmów. Do neologizmów miejskich Poznania należą np.: bimba (tramwaj), deska (długi blok mieszkalny), pestka (Poznański Szybki Tramwaj), okrąglak (w odniesieniu do domu towarowego o okrągłym kształcie).
Badania nad odrębnością językową miast, także Poznania, podjęte zostały w językoznawstwie polskim w okresie XX-lecia międzywojennego. Odrębności te były wtedy rozpatrywane często w kategoriach błędu językowego. Wyniki tych badań przedstawiali w formie artykułów Antoni Danysz (Odrębności słownikarskie kulturalnego języka polskiego w Wielkopolsce w stosunku do kulturalnego języka w Galicyi), Kazmierz Nitsch (Odrębności słownikowe Poznania, Krakowa i Warszawy), J. Biliński (Błędy językowe), E. Klich, P. Ciuła i W. Czarnecki (Przyczynki do gwary uczniowskiej w Poznaniu i Trzemesznie), A. Szyperski (Błędy językowe w Wielkopolsce; Mowa zapomniana. O archaizmach w Wielkopolsce), A. Tomaszewski (Błędy językowe uczniów szkół poznańskich; Mowa ludu wielkopolskiego).
Gwarę badała prof. Monika Gruchmanowa, która opublikowała kilka książek, w tym słownik.
Gwarę poznańską propagowały słuchowiska z cyklu:
Ponadto poznański dom kultury Jubilat od lat 80. organizuje coroczny amatorski konkurs gwary Godejcie po naszymu, w którym niemałe sukcesy odnosi nawet młodzież licealna.
Poznański raper Peja (Ryszard Andrzejewski) w swoich tekstach także używa wiele elementów gwary poznańskiej, np. "winkiel". Sam pseudonim artystyczny Andrzejewskiego oznacza "wesz".
Również poznański zespół rapowy Aifam używa wiele elementów gwary poznańskiej, np. "Wuchta wiary", "szczon".
|
||||||||||||||||||||||||||
