Dodaj tę stronę do książki
Pokaż książkę (0 stron)
Proponowane strony| Schwyzertüütsch | |
| Obszar | Szwajcaria, Austria - Vorarlberg, Liechtenstein |
| Liczba mówiących | ok. 4,5 milionów |
| Ranking | ? |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki indoeuropejskie *Języki germańskie **Języki zachodniogermańskie ***Język niemiecki ****Dialekt alemański *****Gwary schwyzertüütsch |
| Pismo | łacińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Szwajcaria - de facto jako język mówiony w urzędach |
| Regulowany przez | ? |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | - |
| ISO 639-2 | gsw |
| ISO 639-3 | gsw |
| SIL | GSW |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
Schwyzertüütsch (także: Schwyzerdütsch i Schweizerdeutsch) to grupa gwar alemańskich języka niemieckiego na terenie Szwajcarii i Księstwa Liechtenstein. Dialekty te dominują w mowie, podczas gdy językiem literackim jest standardowy język niemiecki (jednakże na terenie kantonów: Sankt Gallen i Zurych wydawane są książki w miejscowych gwarach alemańskich).
Między gwarami Schwyzertüütsch istnieją znaczne różnice: składają się z 3 głównych zespołów gwarowych: dolnoalemańskiego (w mieście Bazylea), górnoalemańskiego (większość terytorium Szwajcarii z odrębnymi gwarami Berna i Zurychu) oraz wysokoalemańskiego (wschodnia część kantonu Valais, Oberland w kantonie Berno oraz wschodnia część kantonu Fryburg). Mieszkańcy tych różnych regionów bardzo często nie mogą się porozumieć (chociaż mieszkają na terenie jednego państwa i rozmawiają tzw. językiem schwyzertüütsch). Stąd też możemy mówić co najwyżej o gwarach schwyzertüütsch, a nie o języku schwyzertüütsch. Również użytkownicy języka niemieckiego nie rozumieją szwajcarskich gwar alemańskich. W gwarach wszystkie swoje programy nadają lokalne stacje radiowe i telewizje TeleZüri, TeleBärn i Telebasel, telewizja publiczna Schweizer Fernsehen nadaje zawsze wiadomości w Hochdeutsch, co do innych programów nie ma reguły.
Spis treści |
W wielu gwarach szwajcarskich bardzo często zanika nieakcentowane "e". Przykład:
Często z "eu" tworzy się "ü" (jest to archaizm - nie zaszła dyftongizacja). Przykład:
Z "äu" też często tworzy się "ü". Przykład:
ale:
Z niemieckiego "ei" powstaje "i". Przykład:
ale:
Jeśli na początku zdania pojawia się "ei", nie zostaje ono przekształcone w inną formę.
Często "ie" pojawia się z przegłosem
Z "au" tworzy się "u". Przykład:
ale:
Z "a" często powstaje "o". "ä" wymawiane jest jako [æ]. Przykład:
Z "ü" często tworzy się "üe".
Z niemieckiego "k" tworzy się "ch". Przykład:
Rodzajniki określone w narzeczach szwajcarskich najczęściej ulegają zmianie np.
der Vater - de Vatter
die Mutter - d Mueter
das Kind - s Chind
die Menschen - d Mänsche
a tak wyglądają rodzajniki nieokreślone:
ein Mann - en Maa
eine Frau - e Frau
ein Kind - es Chind
A oto kilka przykładów dotyczących deklinacji:
der Vater ruft - de Vatter rüeft
der Beruf des Vaters - em Vatter sin Bruef
das Buch gehört dem Vater - s Buech ghört em Vatter
der Sohn überredet den Vater - de Sohn überredt de Vatter
die Mutter ruft - d Mueter rüeft
der Beruf der Mutter - de Mueter iren Bruef
das Buch gehört der Mutter - s Buech ghört de Mueter
der Sohn überredet die Mutter - de Sohn überredt dMueter
das Kind ruft - s Chind rüeft
die Schule des Kindes - im Chind sini Schuel
das Buch gehört dem Kind - s Buech ghört em Chind
die Mutter überredet das Kind - d Mueter überredt s Chind
W szwajcarskich gwarach pojawia się dodatek "go".
Przykład:
Wir gehen einkaufen - Mer gönd go ychaufe.
Wir gehen heute im Restaurant essen. - Mer gönd hüt im Restooràà go ässe.
Ich gehe spazieren - I gaa go spaziere.
ale: (czasowniki modalne)
Ich muss noch viel lernen. - I mues no vil lerne.
Ich soll aufräumen. - I sött ufrume.
Ich kann lesen. - i cha läse.
Również w gwarach szwajcarskich występuje koniugacja. Te przykłady dotyczą wysokoalemańskich narzeczy.
ich gehe - i gaane (też i gang)
du gehst - du gaasch
er geht - er gaat
wir gehen - mir gönd (zachodnie dialekty: mir gaa)
ihr geht - ir gönd (zach. dir gaat)
sie gehen - si gönd (zach. si gaa)
ich frage - i frage
du fragst - du fragsch
er fragt - er fragt
wir fragen - mir fraged (zach. mir frage)
ihr fragt - ir fraged (zach. dir fragt)
sie fragen - si froged (zach. si frage)
ich bin - i bi
du bist - du bisch
er ist - er isch
wir sind - mir sind (zach. mir sy)
ihr seid - ir sind (zach. dir syt)
sie sind - si sind (zach. si sy)
W gwarach szwajcarskich bardzo często pomija się niektóre czasy występujące w języku niemieckim. Dotyczy to przede wszystkim: Präteritum, Plusquamperfekt'u i Futur II.
ich sage - ich säge
ich sagte - nie istnieje
ich werde sagen - ich (wird) säge
ich habe gesagt - ich ha gsäit (zach. gseit)
ich hatte gesagt - nie istnieje
ich werde gesagt haben - nie istnieje
Czas "Perfekt" jest tworzony razem z: sein i haben.
ich ha gseit - ich bi gsprunge
ich ha grüeft - ich bi gange
ich ha gsuecht - ich bi gloffe
Również zaimki osobowe w wielu regionach Szwajcarii są wymawiane inaczej np:
ich - ich (i na terenie Szwajcarii wschodniej)
du - du (czasami dü)
er, sie, es - er, sie, s
wir - mir
ihr - ir (dir na wschodzie)
sie - si
Sie - Si (Dir w kantonie Bern)
mein - mis
dein - dis
sein - sis
unser - öisers
euer - öiers
ihr - ires
Koniunktiv jest tworzony razem z „würde“:
Ich würd säge - (i wür säge)
Ich würd bruche - i wür bruche)
Mir würded säge - (mer würid säge)
Mir würded bruche - (mer würid bruche)
Bardzo często w gwarach szwajcarskich tworzy się wyrazy łączone
Przykład:
Gehen wir? - Gömer?
Das kann man nicht sagen. - Das chame(r) nid säge.
Müssen wir das machen? - Müemmer das mache?
Do dnia dzisiejszego na terenie Szwajcarii pojawiają się książki pisane w "schwyzertüütsch". Najczęściej pochodzą one z kantonu Zurych reprezentując miejscową gwarę - züritüütsch. Niemniej jednak w dolinie Toggenburg są pisane w miejscowej gwarze sagi i baśnie.
|
|||||||||||||||||||||||
